Ta­rix­də iz bu­ra­xan­lar: Öv­li­ya Çə­lə­bi

Öv­li­ya Çə­lə­bi 25 mart 1611-ci il­də İs­tan­bul­da ana­dan olub. 1648-ci il­də yüz ya­şı­nı aş­dıq­dan son­ra və­fat edən ata­sı Dər­viş Məh­məd Zil­li bəy ge­niş mə­də­niy­yə­tə sa­hib bir sə­nət­kar olub. Məh­məd Zil­li bəy Fa­tih Sul­tan Məh­məd xa­nın mi­rə­ləm­lik xid­mə­tin­də olan Ya­vuz Ər bə­yin nə­və­lə­rin­dən idi. Ya­vuz Ər bəy fəth za­ma­nı pa­yı­na dü­şən qə­ni­mət pu­lu ilə Un­qa­pı səm­tin­də bir çox əm­lak alıb.

Za­man keç­dik­cə bu əm­lak­lar Ya­vuz Ər bə­yin nə­və­si Məh­məd Zil­li bə­yə və­ra­sət olub. Öv­li­ya Çə­lə­bi Un­qa­pı­da­kı bu ev­lər­dən bi­rin­də do­ğu­lub. Ata­sı döv­rün ta­nı­nan imam­la­rın­dan olan Məh­məd bə­yə çox bö­yük hör­mət hiss et­di­yi­nə gö­rə oğ­lu­nun adı­nı Öv­li­ya qo­yub.

Öv­li­ya Çə­lə­bi­nin ata­sı Məh­məd Zil­li bəy ba­ba­sı Ya­vuz Ər bəy ki­mi döv­lə­tə çox önəm­li xid­mət­lər edib. O, Sul­tan Əh­məd za­ma­nın­da Mək­kə­də xid­mət edib, Sul­tan Əh­məd ca­mi­si­nin na­xış­la­rı­nı iş­lə­yib. Be­lə sə­nət­kar bir ata­nın öv­la­dı olan Öv­li­ya Çə­lə­bi yax­şı bir təh­sil alıb. İlk təh­si­li­ni Sıb­yan mək­tə­bin­də alan Öv­li­ya Çə­lə­bi da­ha son­ra Həm­di bə­yin məd­rə­sə­sin­də yed­di il bo­yun­ca təh­si­li­nə da­vam edib. Bu za­man­lar o, mü­qəd­dəs ki­ta­bı­mız Qu­ra­ni-Kə­ri­mi əz­bər­lə­yib.

Məd­rə­sə təh­si­li­ni ta­mam­la­dıq­dan son­ra ata­sı­nın ya­nı­na gə­lən Öv­li­ya o döv­rün alim və sə­nət­kar­la­rı­nın söh­bət­lə­ri­ni din­lə­yib. Məhz bu söh­bət­lər Öv­li­ya Çə­lə­bi­də gəz­mə, gör­mə və yaz­ma ar­zu­su oya­dıb. O za­ma­nın gö­zəl in­cə­sə­nət növ­lə­rin­dən hüs­nü-xətt və nəq­qaş­lıq sə­nə­ti­ni ata­sın­dan öy­rə­nib. 1635-ci il­də xa­la­sı­nın hə­yat yol­da­şı Si­lah­dar Əh­məd ağa­nın va­si­tə­si­lə Aya­sof­ya ca­mi­sin­də Dör­dün­cü Mu­rad xa­na təq­dim edi­lən Öv­li­ya Çə­lə­bi yük­sək sə­viy­yə­li döv­lət adam­la­rı­nın, alim­lə­rin və yük­sək rüt­bə­li hər­bi şəx­siy­yət­lə­rin ye­tiş­di­yi Ən­də­run mək­tə­bi­nə da­xil olub.

Şə­ha­dət­na­mə­si ilə məş­hur olan türk ya­zı­çı­sı və səy­ya­hı Öv­li­ya Çə­lə­bi hə­lə gənc yaş­la­rın­dan sə­ya­hət et­mək, yer üzün­də ya­şa­yan müx­tə­lif cə­miy­yət­lə­ri, qu­ru­lan mə­də­niy­yət­lə­ri, me­mar­lıq əsər­lə­ri­ni ta­nı­maq ar­zu­sun­da olub. Ata­sı­nın Qa­nu­ni Sü­ley­man döv­rün­dən qal­ma bir şəxs ol­ma­sı və onun an­lat­dıq­la­rı on­suz da di­gər öl­kə­lə­rin in­san­la­rı­nı və yer üzü­nü ta­nı­ma­ğa ma­ra­ğı olan qey­ri-adi zövq sa­hi­bi Öv­li­ya Çə­lə­bi­ni gə­zib-gör­mə­yə da­ha da hə­vəs­lən­di­rib. Bu fik­ri ne­cə hə­ya­ta ke­çi­rə bi­lə­cə­yi­ni dü­şü­nən Öv­li­ya Çə­lə­bi Aşu­ra ge­cə­si yu­xu­sun­da Ahi Çə­lə­bi ca­mi­sin­də ca­ma­a­tın ara­sın­da Pey­ğəm­bər əfən­di­mi­zi gö­rüb, onun hü­zu­ru­na gəl­dik­də isə "Şə­fa­ət, ya Rə­su­lal­lah" ye­ri­nə "Sə­ya­hət, ya Rə­su­lal­lah" de­yib. Pey­ğəm­bər əfən­di­miz də tə­bəs­süm­lə bu gən­cə həm şə­fa­ə­ti­ni müj­də­lə­yib, həm də sə­ya­hət eh­sa­nı­nı edib. Ora­da olan Sə­əd ibn Əbu Vaq­qas da Öv­li­ya Çə­lə­bi­yə gəz­di­yi yer­lə­ri və gör­dük­lə­ri­ni qə­lə­mə al­ma­sı­nı töv­si­yə edib.

Yu­xu­dan oyan­dıq­da ilk iş ola­raq rö­ya­sı­nı za­ma­nın məş­hur yu­xu yo­zu­cu­la­rın­dan olan Qa­sım pa­şa Möv­lə­vi­dən Şeyx Ab­dul­la­ha an­la­dıb. Şeyx Ab­dul­lah da bu yu­xu­nu gö­zəl­cə yo­zum­la­dıq­dan son­ra "Əv­vəl­cə bi­zim bu İs­tan­bu­lu təh­lil et" töv­si­yə­si­ni edib. Öv­li­ya Çə­lə­bi­nin ilk fə­a­liy­yə­ti olan İs­tan­bul sə­ya­hət­lə­ri nə­ti­cə­sin­də tam bir İs­tan­bul ta­ri­xi sa­yı­la bi­lə­cək "Sə­ya­hət­na­mə"nin bi­rin­ci cil­di əmə­lə gə­lib. An­caq ata­sı onun Taş­ra­ya çıx­ma­sı­na qar­şı olub, izn ver­mə­yib. Fə­qət 1640-cı il­də köh­nə dos­tu Ox­çu­za­də Əh­məd­lə giz­li­cə Bur­sa­ya ge­dən Öv­li­ya Çə­lə­bi­nin sə­fə­ri bir ay çə­kib. Sə­fər­dən dön­dük­də və gör­dük­lə­ri­ni qey­ri-adi ifa­də­lər­lə ata­sı­na da­nış­dıq­da, ar­tıq oğ­lu­nu tu­ta bil­mə­yə­cə­yi­ni an­la­yan ata­sı onun sə­ya­hə­tə çıx­ma­sı­na izn ve­rib. Be­lə­cə, türk-is­lam dün­ya­sı­nın dün­ya­ca ta­nı­nan bir şəx­siy­yə­ti mey­da­na gə­lib.

İs­tan­bul­da dörd il qal­dıq­dan son­ra Yu­sif pa­şa ilə Han­ya sə­fə­ri­nə qa­tı­lan Öv­li­ya Çə­lə­bi son­ra tək­rar İs­tan­bu­la dö­nüb. Son­ra­kı il Dəf­tər­za­də Məh­məd pa­şa ilə Ər­zu­ru­ma ge­dib. Dəf­tər­za­də­nin sə­fə­ri­nə qa­tı­la­raq Azər­bay­can və Gür­cüs­ta­nı baş­dan-ba­şa gəz­mək für­sə­ti­ni əl­də edən Öv­li­ya Çə­lə­bi Ba­kı­nı və Tif­li­si də gə­zib gör­dük­dən son­ra 1647-ci ilin qı­şı­nı Ər­zu­rum­da ke­çi­rib.

1650-ci il­də Mə­lək Əh­məd pa­şa­nın və­zir tə­yin olun­ma­sı ilə Öv­li­ya Çə­lə­bi­nin əli­nə bir çox ye­ri gəz­mək für­sə­ti ke­çir. Və­zir Özi bəy­lər­bəy­li­yi­nə tə­yin olu­nun­ca Öv­li­ya Çə­lə­bi­nin də 23 av­qust 1651-ci il­də ilk Ru­me­li sə­ya­hə­ti baş­la­yır. O, Si­listrə­yə ge­də­rək, Özi əya­lə­ti­nin qə­sə­bə və kəndlə­ri­ni gə­zib-do­la­şır. Ba­ba da­ğı kəndlə­rin­də gör­dük­lə­ri­ni qə­lə­mə alır. Bir ara So­fi­ya­ya ge­dir. Son­ra Qa­ra Məh­məd pa­şa ilə Vya­na­da olur, Trak­ya, Ma­ke­do­ni­ya və Te­sel­ya­nı gə­zib-do­la­şır. Mo­ra sa­hil­lə­ri­nə, ora­dan da Gi­rit ada­sı­na ke­çir, o za­man­lar baş ve­rən çox ma­raq­lı ha­di­sə­lər­lə qar­şı­la­şır, gəncli­yin­dən ma­ra­ğın­da olub gör­mək is­tə­di­yi tə­bii gö­zəl­lik­lə­ri gö­rür. Son­ra­lar Öv­li­ya Çə­lə­bi bü­tün Ana­do­lu­nu, Os­man­lı im­pe­ri­ya­sı­nın Av­ro­pa­da olan bü­tün tor­paq­la­rı­nı, Su­ri­ya, İraq, Mi­sir, Gi­rit, Hi­caz, Ma­ca­rıs­tan, Tran­sil­va­ni­ya, Mol­da­vi­ya, Pol­şa, Avstri­ya, Al­ma­ni­ya, Hol­lan­di­ya, Dal­mac­ya, Bos­ni­ya, Krım, Cə­nu­bi Ru­si­ya, Qaf­qaz, İran... öl­kə­lə­ri­ni yo­rul­ma­dan gə­zə­rək gör­dük­lə­ri­ni qə­lə­mə alır. XVII əsrdə nəq­liy­yat im­kan­la­rı zə­if olan bir za­man­da bu iş­lə­ri gör­mək asan ol­ma­sa da, Öv­li­ya Çə­lə­bi öm­rü­nün tam əl­li ili­ni sə­ya­hət­lə­rə sərf edib.

Öv­li­ya Çə­lə­bi, öl­kə rəh­bər­lə­ri­lə ya­xın ol­ma­sı­na bax­ma­ya­raq, heç bir za­man yük­sək və­zi­fə ar­zu­sun­da ol­ma­yıb. O, öm­rü­nü dün­ya­nı gə­zib-gör­mə­yə, ye­ni in­san­lar ta­nı­ma­ğa, on­la­rın ya­şa­yı­şı və gör­dük­lə­ri iş­lər haq­qın­da mə­lu­mat top­la­ma­ğa həsr edib. Öv­li­ya Çə­lə­bi son də­rə­cə mə­də­ni və qey­ri-adi zə­ka sa­hi­bi ol­ma­sı sə­bə­bi­lə məc­lis­lər­də ara­nan, hər kəs tə­rə­fin­dən se­vi­lən və hör­mət edi­lən bir şəx­siy­yət olub. Öv­li­ya sö­zü­nün mə­na­sı - hə­ya­tı­nı Uca Al­lah yo­lun­da sərf edə­rək Ona ya­xın­laş­ma­ğa na­il olan tə­miz, saf, pak, hə­lim və gö­zəl əx­la­qa ma­lik mü­qəd­dəs şəxs haq­qın­da - "On­da var san­ki öv­li­ya si­fə­ti" de­yir­lər. Öv­li­ya Çə­lə­bi­nin sə­mi­mi­li­yi­nə və xoş dav­ra­nış­la­rı­na bax­ma­ya­raq, o, gör­dü­yü uy­ğun­suz­luq­la­rı açıq bir şə­kil­də tən­qid et­mək­dən də çə­kin­məz­di.

Öv­li­ya Çə­lə­bi­nin özün­dən son­ra­kı­la­ra bu­rax­dı­ğı, xü­su­si­lə ta­rix və coğ­ra­fi­ya sa­hə­lə­rin­də bö­yük xə­zi­nə sa­yı­lan "Sə­ya­hət­na­mə­si"nin əs­li on cilddən iba­rət­dir. İs­tan­bul ki­tab­xa­na­sın­da əl­yaz­ma nüs­xə­lə­ri var­dır.

Sə­ya­hət­na­mə­dən: "...Hə­qi­qə­tə gö­rə, türklər Yə­fə­sin nə­və­lə­ri­dir. Qı­sa­ca de­yə bi­lə­rik ki, bü­tün türk boy­la­rı on­dan ya­yı­lıb, tə­miz inam­lı, dö­züm­lü, gör­kəm­li və ba­ha­dır in­san­lar olub­lar. Rum di­ya­rı­na ilk ayaq ba­san Səl­cuk­lu­lar 1174-cü il­də Da­nış­mentli bəy­lə­ri ilə el və kö­nül bir­li­yi edə­rək Ma­lat­ya, Kay­se­ri, Ala­ni­ya, An­tal­ya, Ka­ra­man, Kon­ya ya­şa­yış yer­lə­ri­ni Rum kay­se­ri­lə­ri­nin əlin­dən alıb, baş­la­rın­da bu­yu­ran pad­şah olur­lar. Am­ma on­la­rın ilk çı­xış­la­rı Ma­ve­ra­ün ça­yın­dan olub. Hic­rə­tin 600-cü il (1203/4) ta­ri­xin­də Səl­cuk­lu­lar Tu­ran vi­la­yə­ti­nin Ma­han şə­hə­ri bəy­lə­rin­dən Sü­ley­man və Ər­toğ­ru­lu çök­mək­də olan Rum di­ya­rı­na, Sul­tan Əla­əd­di­nin ya­nı­na gön­də­rir­lər. Ər­toğ­rul bəy Əla­əd­di­nin ko­man­dan­la­rın­dan bi­ri olur. O, ora­lar­da ne­çə fəthlər hə­ya­ta ke­çi­rir. Əla­əd­din öl­dük­də isə o di­yar­da li­der­lə­rin səs­ver­mə­si­lə Ər­toğ­rul tək­ba­şı­na bəy olur..."

Öv­li­ya Çə­lə­bi, özü­nün ifa­də­si­nə gö­rə, ulu Türk eli­nin pi­ri, Xo­ca Əh­məd Yə­sə­vi­nin nə­və­lə­rin­dən­dir... Doğ­ru­dur­mu? Bil­mi­rik. Doğ­ru ol­ma­sa be­lə, o bö­yük ata ifa­də­si­nin var­lı­ğı Öv­li­ya Çə­lə­bi­nin fərqli­li­yi­ni, uca­lı­ğı­nı an­lat­ma­ğa ye­tər...

Hə­qi­qə­tən, fərqli hə­ya­tıy­la, fərqli üs­lu­buy­la, fərqli əsər­lə­riy­lə Öv­li­ya Çə­lə­bi türk mil­lə­ti­nin da­hi­lə­rin­dən bi­ri ol­du­ğu­nu is­bat edib. Onun üs­lu­bu o qə­dər fərqli olub ki, gəz­di­yi, gör­dü­yü yer­lə­ri, qar­şı­laş­dı­ğı ha­di­sə­lə­ri və ke­çir­di­yi hisslə­ri özü­nə xas bir şə­kil­də an­la­dıb. Bu qey­ri-adi an­lat­ma­lar­da xü­su­si bir gö­zəl­lik var. Onun "Sə­ya­hət­na­mə"si türk ədə­biy­ya­tın­da bu möv­zu­da ya­zı­lan əsər­lər ara­sın­da ən yük­sək sə­viy­yə­li əsər­lər­dən bi­ri­dir. Öv­li­ya Çə­lə­bi ata­mız bu əsə­ri­lə bi­zə XVII əs­rin Os­man­lı tor­paq­la­rın­da­kı hə­yat tər­zi­ni, şə­hər­lə­ri, əş­ya­la­rı, ya­mac­la­rı, dağ­la­rı, tə­pə­lə­ri, qı­sa­ca­sı - türklü­yün bir döv­rü­nü an­la­dıb və bi­zə bir dərslik ki­mi ya­di­gar bu­ra­xıb.

Bə­li, Öv­li­ya Çə­lə­bi ata­mı­zın çox önəm­li və fərqli xü­su­siy­yət­lə­rin­dən bi­ri də onun qəl­bi­mi­zi, kön­lü­mü­zü qü­rur his­si­lə dol­du­ran türkçü­lü­yü­dür. O, "Sə­ya­hət­na­mə"sin­də Os­man­lı adı­nı bir döv­lət ki­mi qə­lə­mə alır və Os­man­lı xal­qı­nın, xü­su­si­lə də əs­gə­ri­nin adı­nı "türk" ola­raq anır. Bu ifa­də XVII əs­rin ya­zı­çı­sı üçün yük­sək bir mil­li şü­ur ifa­də­si­dir. O, bu möh­tə­şəm əsə­ri­nin "Ağ­də­niz ada­la­rı" və "Gi­rit fət­hi" bö­lüm­lə­rin­də türk ol­ma­nın uca­lı­ğı­nı öyə­rək türk adı­nı se­vinclə çə­kir, yük­səl­dir.

Biz onun əsər­lə­ri­ni oxu­yar­kən ob­raz­lı an­lat­ma­la­rı ilə ta­nış olu­ruq. Am­ma bu bə­di­i­lik "Öv­li­ya Çə­lə­bi" an­la­tı­mın­da, hə­qi­qi Öv­li­ya üs­lu­bun­da­dır. Qış ay­la­rın­da Ər­zu­rum və ət­ra­fın­da­kı o sərt so­yuq­la­rı ha­mı­mız bi­li­rik. Bu so­yu­ğun şid­də­ti­ni Öv­li­ya Çə­lə­bi "bir pi­şi­yin dam­dan-da­ma tul­la­nar­kən ha­va­da don­ma­sı" ifa­də­si­lə an­la­dır. Du­nay­dan tu­tu­lan ba­lıq­la­rın çox­lu­ğu­nu Çə­lə­bi: "Bu ba­lıq­lar bü­tün Av­ro­pa­ya gön­də­ri­lir", - cüm­lə­si­lə ifa­də edir. Bun­la­rı oxu­yar­kən üzü­nü­zə şi­rin bir tə­bəs­süm gə­lir və siz bu şi­şirtmə­lə­rin içə­ri­sin­də­ki xoş niy­yə­ti an­la­yır­sı­nız.

Öv­li­ya Çə­lə­bi­nin hə­ya­tı sə­fər­lər­də, öl­kə­lə­ri gəz­mək­lə ke­çib. O, Os­man­lı Sa­ra­yı­na ya­xın­lı­ğı ilə bi­li­nən və döv­lət adam­la­rı tə­rə­fin­dən se­vi­lən bir in­san idi. Onun bu nü­fu­zu çox yer gör­mə­sin­də və gəz­mə­sin­də tə­sir­li olub. Bil­di­yi­miz ki­mi, Fa­tih Sul­tan Məh­məd xan­dan bə­ri Öv­li­ya­nın ai­lə­si döv­lə­tin hi­ma­yə­si al­tın­da olan şəxslər­dən əmə­lə gə­lir­di. Onun ba­ba­la­rı döv­lə­tə çox xid­mət­lər edib.

Öv­li­ya Çə­lə­bi fərqli bir in­san idi. Ai­lə­sin­də­ki bir çox fərdlər ki­mi o da döv­lət əhə­miy­yət­li xid­mət­lər­də iş­ti­rak edib. Xa­la­sı oğ­lu Mə­lik Əh­məd pa­şa­nın sə­da­rət və­zi­fə­si­nə gəl­mə­si­lə onun ko­man­dan­la­rı­nı, pa­şa­la­rın əzan çə­kən­lə­ri­ni, imam­la­rı­nı əvəz edər­di. O, şi­rin söh­bət­lə­ri ilə hər kə­sin sev­gi və tə­ri­fi­ni qa­za­nıb, Ana­do­lu xal­qı tə­rə­fin­dən elə se­vi­lib ki, bu sev­gi və hey­ran­lı­ğın zən­gin­li­yi qə­dər baş­qa bir mi­sal gös­tər­mək müm­kün de­yil. O, hər ba­xım­dan mil­lə­ti­mi­zi bir-bi­ri­nə bağ­la­yan mə­nə­vi bir bağ olub. On­da mil­lə­ti­mi­zin da­xi­li qu­ru­lu­şun­da­kı duy­ğu­lar və də­yər var­lıq­la­rı olub. Onu unut­dur­ma­yan sə­bəb bu­dur. 

Gəncli­yin­dən baş­la­ya­raq et­miş ol­du­ğu sə­ya­hət­lər əs­na­sın­da ta­nı­ma­dı­ğı mil­lət, gör­mə­di­yi mü­hit qoy­ma­yan bu yük­sək və zən­gin zə­ka­lı ata­mız çox ma­raq­lı xid­mət­lə­ri ilə mə­də­niy­yə­ti­mi­zə də­yi­şik bir ləz­zət qa­tıb. O, yo­rul­ma­dan, tən­gə gəl­mə­dən, usan­ma­dan öl­kə­lə­ri gə­zib və gör­dük­lə­ri­ni qə­lə­mə alıb. Hər hal­da, XVII əsrdə nəq­liy­yat im­kan­la­rı zə­if olan bir za­man­da bu iş­lə­ri gör­mək o qə­dər də asan ol­ma­yıb. Bir öm­rün tam əl­li ili­ni gə­zə­rək ke­çir­mək hər bir in­sa­nın hə­ya­ta ke­çi­rə bi­lə­cə­yi bir iş de­yil. İl­lər­cə at üs­tün­də sə­ya­hət­lər et­mə­si onun çe­vik və sağ­lam bir vü­cu­da sa­hib ol­ma­sı­nı gös­tə­rir. Ev­lən­di­yi, fə­qət öv­la­dı­nın ol­ma­dı­ğı mə­lum­dur.

Öv­li­ya Çə­lə­bi­nin 1682-ci il­də və­fat et­di­yi təx­min edi­lir.

Ru­hu şad ol­sun!

Fa­zil QA­RA­OĞ­LU
pro­fes­sor