Xəbər verildiyi kimi, Avropa İttifaqı Şurası Ermənistan ərazisində mülki missiyanın yaradılmasını razılaşdırıb. Bununla bağlı qurumun yaydığı məlumatda qeyd edilir: “Missiyada məqsəd Ermənistanın sərhəd bölgələrində stabilliyin bərqərar edilməsinə töhfə vermək, yerli etimadı gücləndirmək və elə bir atmosfer yaratmaqdır ki, Avropa İttifaqının Ermənistan və Azərbaycan arasında münasibətlərin normallaşdırılması səylərinə dəstək olsun”.
O da vurğulanır ki, bu missiyanın yaradılması həm də Avropa İttifaqının Cənubi Qafqazdakı fəaliyyətinin yeni erasından xəbər verir. Avropa İttifaqı xarici siyasət idarəsinin rəhbəri Cozep Borrel deyib ki, Aİ bu regionda gərginliyin azaldılması və davamlı sülhün bərqərar edilməsi məqsədilə hər iki tərəflə -Azərbaycan və Ermənsitanla birgə işləməkdə davam edəcək. Məlumatda deyilir ki, missiya Ermənistanın ricasına cavab olaraq rutin patrul keşiyi çəkəcək, vəziyyət barədə məruzələr hazırlayacaq: “Ermənistanın istəyinə cavab olaraq, Avropa İttifaqının missiyası müntəzəm patrul xidməti həyata keçirəcək və vəziyyətlə bağlı hesabat verəcək, bu da Aİ-nin yerdəki vəziyyətlə bağlı məlumatlılığını gücləndirəcək. Missiya, həmçinin, Avropa Şurasının prezidenti Şarl Mişelin rəhbərlik etdiyi proses çərçivəsində vasitəçilik səylərinə töhfə verəcək”. Missiyanın müddətinin iki il olacağı vurğulanıb: " Avropa İttifaqının missiyasının ilkin mandatı iki il olacaq və onun Əməliyyat Qərargahı Ermənistanda yerləşəcək. Mülki Əməliyyatlar Komandiri Aİ-nin Xarici Fəaliyyət Xidmətinin Mülki Planlaşdırma və Davranış Qabiliyyəti departamentinin idarəedici direktoru Stefano Tomat olacaq. Yaxın gələcəkdə regionda əməliyyatlara rəhbərlik edən missiya rəhbəri təyin ediləcək". Qeyd edək ki, bir müddət öncə Aİ Ermənistan-Azərbaycan sərhədinə iki aylıq missiya yollamışdı. Amma indiki missiya iki illiyə gəlir və bütün Ermənistan ərazisini əhatə edir. Azərbaycanla razılaşdırlmadan yeni missiyanın göndərilməsi rəsmi Bakını narazı salır. Rəsmi Bakı iki aylıq missiyadan fərqli olaraq bu missiyanı təsdiqləməyib. Bir neçə gün öncə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev deyib ki, ötən il oktyabrın əvvəlində Praqa görüşündə 40 nəfərlik missiya üzrə razılıq əldə olunub: “Ancaq sonra nədənsə bu danışıq, yəni bu razılaşma pozuldu. Bu, əlbəttə ki, çox məyusedici bir məqamdır. Çünki biz ciddi adamlarıq. Burada ciddi söhbətlər gedir. Biz nəyisə razılaşdırırıqsa, hətta şifahi olsa belə, buna əməl etməliyik. Necə ola bilər? Bir müddət sonra Avropa İttifaqının yüksəkvəzifəli şəxsi demişdi ki, missiya uzadılacaq. Ondan sonra Fransanın xarici işlər naziri demişdi ki, biz missiyanı uzadacağıq. Əlbəttə, biz dərhal hərəkətə keçdik və izahat tələb etdik. Bu nə məsələdir? Siz bunu necə uzadacaqsınız? Siz axı bu missiyanın göndərilməsini bizimlə razılaşdırmısınız. Nə üçün? Çünki bu bizim sərhədimizin yanında olacaq. Necə ola bilər ki, bizimlə bu razılaşdırılmasın? Aİ bu addımıyla təhlükəsizliyə töhfə vermir, Ermənistanla Aİ prezidenti Şarl Mişelin vasitəçiliyi ilə aparılan danışırları şübhə altına qoyur. Əgər bizim arxamızda belə oyunlar gedəcəksə, onda bu formatın da gələcəyi şübhə altına düşəcək. Fransa faktiki olaraq özü-özünü bu prosesdən tamamilə təcrid etmişdir. İndi qalır Amerika və Rusiya. Yəni danışıqlar meydançalarını hazırda belə görürük. Əlbəttə ki, Avropa da ola bilər, amma əgər, yenə də deyirəm, bizimlə özünü dürüst aparsa”. Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “Vestnik Kavkaza” portalı yazır: “Qərbin Cənubi Qafqaza qayıtmaq layihəsinin yeni mərhələsi, ilk növbədə, ötən il reallaşan iki aylıq missiyanın əsl funksiyalarına işıq salmağa imkan verir. Təbii ki, bu, Ermənistanın Azərbaycan sərhədinin monitorinqinə həsr olunmurdu: onun işi zamanı erməni əsgərləri mütəmadi olaraq odlu silahlarla təxribatlar törədirdilər, lakin onların heç biri nə fakt kimi, nə də Azərbaycanın transsərhəd atışmasında saxta ittiham kimi qeydə alınmayıb. Qonşu Gürcüstandan Ermənistana gələn müşahidəçilər Abxaziya və Cənubi Osetiya sərhədlərində 14 ildir etdiklərini ötən ilin noyabr və dekabr aylarında etdilər - onlar sadəcə burada olduqlarını nümayiş etdirdilər. Lakin belə mövcudluğun həm məqsədi, həm də səbəbi var idi. Məqsəd ötən ilin oktyabrına qədər belə strukturların mövcud olmadığı Ermənistan ərazisində Avropa missiyası institutunun yaradılmasıdır. Səbəb Aİ-nin Azərbaycanı öz geosiyasi kampaniyasına cəlb etmək istəyidir. Ermənistan Qərbin regiona qayıdışı üçün məqbul başlanğıcdır, lakin onun üçün hələ də tək Ermənistan kifayət deyil: İrəvan nə qədər Qərbin protektoratı altına girməyə çalışsa da, Ermənistan hakimiyyətinin Brüsselə təklif edə biləcəyi heç nə yoxdur. Azərbaycanla isə iqtisadi əməkdaşlığın faydaları böyükdür. Məhz bu məqsəd və səbəblərə görə 40 Aİ müşahidəçisi iki ay sərhəddə dayandı və nə Bakının, nə də İrəvanın xoşuna gəlməyəcək bəyanatlar verməmək üçün açıq-aşkar heç bir iş görmədi.
Ardıcıl olaraq müstəqil xarici siyasət yürüdən Azərbaycan bu missiyanın öz ərazisinə genişlənməsinə razılıq vermədi. Onlar Azərbaycan torpağında “sadəcə dayanmaq” istədiklərini desələr də, respublikanın suverenliyini faktiki məhdudlaşdıran əcnəbilər Bakıya lazım deyil. İki aydır ki, Azərbaycan hakimiyyətinin mövqeyində heç nə dəyişməyib, ona görə də Brüssel Avropa İttifaqını enerji resursları ilə təmin edən Bakı ilə qarşılıqlı faydalı iqtisadi əlaqələri qoruyaraq siyasi cəhətdən diqqəti tamamilə İrəvana yönəldib. Beləliklə, iki illik missiya gəlir. Bununla Qərbin Ermənistanda mövcudluğu üçün platforma yaradılıb, onu inkişaf etdirmək lazımdır. Brüssel heç bir şəkildə müşahidəçilərin bütün Ermənistanda nə edəcəklərini dəqiqləşdirmir. Yeganə izah edilən təfərrüat budur ki, avropalılar İrəvandan müşahidəçilər və Rusiya hərbçiləri arasında baş verə biləcək insidentlərin həllini öz üzərinə götürməsini tələb edirlər. Tələb etmək belə hadisələrin baş verəcəyini gözləmək deməkdir, ona görə də missiya üzvləri rus əsgərlərinin harada olduqlarını “izləyəcək”. Bu isə o deməkdir ki, söhbət ümumiyyətlə “dinc müşahidə missiyası”ndan yox, Cənubi Qafqaz regionu üçün daha problemli bir şeydən gedir. Aİ-nin Ermənistandakı Monitorinq İnstitutu Cənubi Qafqazda yeni münaqişənin avropalı tərəfdarları üçün missiya ehtiyacları bəhanəsi ilə Ermənistan ərazisinə hərbi ləvazimatlar idxal etmək üçün qapı yaradır. Missionerlər sırasına hərbi təlimatçılar da daxil ola bilər. Dekabrın 12-dən eko-fəalların etiraz aksiyası sayəsində Laçın yolunun 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatı pozan nəqliyyatın hərəkəti üçün bağlanmasını burada ancaq alqışlamaq olar. Ermənistana silah və muzdlular daşımaq mümkün olacaq, lakin Qarabağa artıq bunu daşımaq qeyri-mümkündür. Azərbaycan buna imkan verməyəcək. Demək olar ki, hazırda missiya hazırlayan avropalı rəsmiləri narahat edən Laçın yolunun silah və yaraqlılar üçün blokadaya alınmasıdır. Brüsselin bir əli ilə Azərbaycandan qaz və neft almaqla (və elektrik enerjisi idxalı da onlara tezliklə əlavə olunacaq) digər əli ilə Ermənistanı silahlandırmasında ziddiyyət yoxdurmu? Həqiqətən yox. Birincisi, Avropa bürokratiyası və ayrı-ayrı Avropa ölkələrinin hakimiyyət orqanları tamamilə fərqli strukturlardır. İtaliya, Yunanıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Macarıstan, Avstriya Azərbaycanın tədarüklərində maraqlıdır. Fransa nüfuzlu diaspor ucbatından erməni illüziyaları ilə sövdələşmə aparmaqla məşğuldur. Avropa Komissiyası və Avropa Şurası Rusiya ilə geosiyasi qarşıdurmadan narahatdır. Formal olaraq bunların hamısı müttəfiqdir, amma reallıqda söhbət maraqların rəqabətindən və Avropadaxili mübarizədən gedir. İkincisi, Aİ formal olaraq Ermənistanla Azərbaycan arasında yeni müharibə təşkil etmək fikrində deyil. “Müşahidə missiyası” adı altında gələn silahların, təlimatçıların və muzdluların çatdırılması İrəvanın Moskva ilə münasibətləri kəsmək üçün istədiyi qiymətdir və Brüsselin de-yure Ermənistan hakimiyyətinin belə bir ödənişdən necə istifadə edəcəyi ilə heç bir əlaqəsi olmayacaq. Standart silah alverçisi məntiqidir. Məhz bu vəziyyət Cənubi Qafqaz üçün ən böyük risqləri yaradır: Avropa İttifaqı öz ziddiyyətli maraqlarının tam spektrini həyata keçirərkən, region üçün mümkün nəticələrə əhəmiyyət vermir və bununla da dağıdıcı qüvvələri gücləndirir. İki il ərzində Ermənistana daxil olan Aİ sonrakı hadisələrə görə məsuliyyət daşımır, çünki missiya, sənədlərə əsasən, yalnız “müşahidə” edir. Və qorxulu hadisələr mütləq baş verəcək”. O da qeyd edilir ki, Rusiya da baş verənlərə görə Ermənistana siyasi, hərbi təzyiqlərini artırmalı olacaq.
Nahid SALAYEV
