Prezident İlham Əliyevin və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Davos Dünya İqtisadi Forumu çərçivəsində keçirilən qeyri-rəsmi görüşü ətrafında işğalçı ölkədə əsl ajiotaj müşahidə olunmaqdadır. Rəsmi Bakı məsələyə təmkinlə və adi qaydada yanaşsa da, İrəvanda tamam fərqli vəziyyət yaşanmaqdadır. Halbuki, görüşün detalları barədə hansısa rəsmi məlumat da mövcud deyil.
Məsələ ilə bağlı Prezident Administrasiyasının xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyevin dediklərindən belə bəlli olur ki, görüş Dünya İqtisadi Forumunun prezidenti Borge Brendenin təşəbbüsü ilə keçirilib: “Görüş Düşənbə və Sankt-Peterburqda MDB Zirvə toplantısı çərçivəsində baş tutmuş qeyri-rəsmi görüşlərin davamı kimi qiymətləndirilə bilər. Bildiyiniz kimi, danışıqlar prosesi Ermənistan və Azərbaycan xarici işlər nazirləri səviyyəsində aparılır. Belə ki, bu il yanvarın 16-da Parisdə, 2018-ci il dekabrın 3-də isə Milanda Ermənistan və Azərbaycan xarici işlər nazirlərinin görüşü keçirilib. Qarşıdan gələn dövrdə də xarici işlər nazirləri səviyyəsində görüşün keçirilməsi nəzərdə tutulub. Tam formatda dövlət başçıları səviyyəsində görüş, bir qayda olaraq, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri tərəfindən təşkil olunur“. Beləliklə, bu açıqlamadan aydın görünür ki, hələlik münaqişənin çözümü istiqamətində təmaslar davam edir. Amma erməni tərəfi məsələyə bir qədər fərqli prizmadan yanaşır. Məsələn, Ermənistanın Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin keçmiş rəhbəri David Şahnazaryan “168 Jam” qəzetinə açıqlamasında bildirir ki, Qarabağla bağlı sülh danışıqları prosesi Azərbaycanın ssenarisi əsasında aparılır: “Əgər hər şey bu cür getsə, Nikol Paşinyan hətta Serj Sarkisyanın imtina etdiyi variantı da əldə edə bilməyəcək. Aparılan danışıqlar əslində sülh haqqında razılaşma deyil, sadəcə, dəfələrlə bəhs edilən qətnamədir. Yəni ərazi qarşılığında status yox, təhlükəsizlikdən bəhs edilir. Təhlükəsizliyin necə olmasından asılı olmayaraq, bu hər bir halda status deyil. Bir sözlə, bu, problemin siyasi həlli deyil. İndi, ən azından, həmsədrlər ciddi şəkildə razılaşmanın mətni üzərində çalışır. 1997-ci ildəki mərhələli həll yekun həll variantı deyil, amma bu variantın fəlsəfəsi, onun bir sıra elementləri dəyişdirilə bilər. Fəlsəfə status-kvonun dəyişdirilməsidir. Hansısa rayonlar Azərbaycana status əsasında yox, yalnız təhlükəsizlik qarşılığında veriləcək”.
Digər erməni politoloq Qriqori Eyvazyan isə bildirir ki, əslində, beynəlxalq ictimaiyyət də Azərbaycanın gedişləri nəticəsində Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həll edilməsi üçün Ermənistana təzyiq edir. Onun sözlərinə görə, münaqişə tərəfləri arasında uzun zamandır gözlənilən atmosfer yaradılıb: “Ermənistan və Azərbaycan rəhbərləri – Nikol Paşinyan və İlham Əliyev, o cümlədən, xarici işlər nazirləri arasında keçirilən sonuncu görüşlər də bundan xəbər verir. Hesab etmək olar ki, tərəflər münaqişənin ən qısa müddətdə həllinə çalışır.
Lakin İran, Türkiyə, ABŞ və hətta İsrailin də prosesə daxil olmaq səyləri Ermənistanın xeyrinə deyil. Bunun ən bariz nümunəsi kimi İran Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının rəisi Məhəmməd Baqırinin Bakıda Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləməsini və Türkiyə xarici işlər naziri Mövlud Çavuşoğlunun Ermənistan tərəfinin birtərəfli güzəştlərə ehtiyacının olması barədə bəyanatını göstərə bilərəm”.
Məsələyə beynəlxalq ekspertlərin də yanaşması xüsusi maraq doğurur. Karneqi Beynəlxalq Sülh Fondunun təhlilçisi Tomas de Vaal bildirir ki, münaqişənin həlli istiqəmətində əlverişli bir vəziyyət yaranıb: “ATƏT-in Minsk Qrupunun Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi tərəflərini ölkələrinin əhalisini sülhə hazırlamağa çağırması, həmçinin Davosda Azərbaycan və Ermənistan rəhbərlərinin görüşməsi Qarabağ hadisələrində son illərdə ilk yaxşı xəbər oldu. Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyi, Azərbaycan və Ermənistan qoşunlarının təmas xəttində baş verən itki sayının görünməmiş həddə azalması Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həlli danışıqlarının davam etdirilməsi üçün yeni şərait yaradır. Davosdakı görüş də həmçinin, hansısa ölçüdə ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində yeni danışıqlara ümidlər verir, baxmayaraq ki, onlar heç də az olmayan müddətdə ümumiyyətlə dayandırılmışdı. Vasitəçilərin ictimaiyyəti sülhə hazırlamaq təklifi - bu, münaqişə tərəfi ölkələrini atəşkəsə nail olmaq yollarını dürüst müzakirə etməyə çağırışdır. Biz "yuxarıların" mövqeyini tez-tez eşidirik, amma “aşağıların” dürüst mövqeyi də az əhəmiyyətli deyil. Ümid etmək olar ki, Azərbaycan və Ermənistan ictimaiyyəti düşmənçiliyin aradan qaldırılması və qarşılıqlı məqbul bir sülhə çatmağın dürüst yollarını müzakirə etməyə başlayacaq”. Xatırladaq ki, Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı icması bu istiqamətdə artıq erməni tərəfinə müraciət edib.
Rus politoloq Stanislav Tarasov da Davos görüşündən sonra müəyyən yeniliklərin olmasını istisna etmir. Onun sözlərinə görə, son aylar gedən proses, bir neçə saat davam edən görüşlər göstərir ki, ciddi müzakirələr aparılır və konkret layihə üzərində “bazarlıq” gedir. Bu layihə danışıqlar masasındadır: “İlham Əliyev sevincli görünür, Paşinyan isə məyusdur. Paşinyan dəfələrlə Qarabağın danışıqlarda tərəf kimi iştirakından danışıb, ancaq bunun üçün heç bir addım atılmayıb. Bu o deməkdir ki, İlham Əliyev hazırkı mərhələdə qələbə qazanır. Onlar hazırda etibar mexanizmlərindən danışırlar. İstənilən ciddi, savadlı konfliktoloq bunu sizin üçün aydınlaşdıra bilər, hətta Beynəlxalq Münasibətlər fakültəsinin ikinci kurs tələbəsi sizə deyə bilər ki, münaqişələrin həlli prosesində tərəflər öncə etibar mexanizmlərinin hazırlanmasından danışmağa başlayır, sülhdən isə yalnız müəyyən mərhələdə, daha doğrusu, üçüncü və ya dördüncü mərhələdə danışırlar. İndi onlar üçüncü-dördüncü mərhələdən danışır, birinci mərhələni isə aydınlatmırlar. Qarabağsız münaqişənin həll edilməyəcəyini düşünən erməni politoloqlar və romantik ekspertlər görməlidir ki, bu mümkündür”. Tarasov iyun ayında Paşinyanla Əliyevin razılaşma imzalayacağını və bir neçə işğal edilmiş rayonun Azərbaycana qaytarılacağını vurğulayıb. Ekspertin sözlərinə görə, bundan sonra Ermənistan-Türkiyə protokolları Türkiyə parlamentinə qaytarılacaq və sənəd ratifikasiya ediləcək, diplomatik əlaqələr qurulacaq. Onun sözlərinə görə, İrəvan Azərbaycana torpaqların qaytarılmasından bəhs etməsəydi, Əliyev heç vaxt Paşinyanla söhbət etməzdi.
Rusiya Elmlər Akademiyasının iqtisadiyyat İnstitutunun elmi əməkdaşı Aleksandr Karavayev də çox maraqlı məqamlara toxunur. Onun fikrincə, Əliyevin Davos forumunda yeni keyfiyyətdə ilk dəfə iştirak edən Paşinyanla görüşü sıradan bir hadisə deyil. Politoloq ona görə bu fikirdədir ki, Ermənistan rəhbərliyi bu forumun nadir qonaqlarındandır: "Bunun hansı səbəbdən belə olduğunu demək çətindir. Ola bilsin, Ermənistanın əvvəlki rəhbərliyi bu forumda iştirak etməkdə bir məna görməyib və sadəcə, ora nümayəndə heyəti göndərməklə kifayətlənib. Onları nazir səviyyəsində təmsilçilik qane edib. Paşinyan isə Davosa özü gedib və orada Azərbaycan Prezidenti ilə görüşüb. Bu, əlbəttə, qeyri-adi hadisədir. Mən son onilliklərdə Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin bu forum çərçivəsində görüş keçirdiyini xatırlamıram". Politoloq bildirib ki, dövlət başçılarının belə qeyri-formal görüşü xarici işlər nazirlərinin Parisdə keçirilən görüşündən az sonra baş tutub: "Deyilənə görə, tərəflər arasında Qarabağ məsələsi ilə bağlı məsləhətləşmələr kifayət qədər intensiv gedir. Bunun özü də özlüyündə qeyri-adidir". Ekspertin sözlərinə görə, xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, Paşinyanla aparılan bu dialoqda aparıcı şəxs Əliyev olub: "Erməni baş nazir üçün bu səfər ilkdir. Halbuki, Azərbaycan Prezidenti həmişə foruma qatılır və Davos gündəmindən çox yaxşı baş çıxarır. Və istisna deyil ki, o, Paşinyana "razılıq əldə olunsa və tələblər yerinə yetirilsə, Azərbaycan Dağlıq Qarabağ ərazisinin də inkişafına investisiyalar cəlb edə bilər" eyhamını vurub. Özü də Azərbaycan prezidenti özü müsahibələrinin birində deyib ki, "Biz Dağlıq Qarabağa müstəqillik verilməsinə heç vaxt razı olmayacağıq və erməni tərəfi bunu çox gözəl bilir. Lakin ağlabatan kompromis mümkündür: Dağlıq Qarabağ əhalisinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, Azərbaycan tərəfindən investisiya layihələrinin həyata keçirilməsi, keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin hüdudlarından kənardakı ərazilərin azad edilməsi şərti ilə iki xalq arasında dinc qarşılıqlı fəaliyyət - biz münaqişənin nizamlanmasını belə görürük". Danışıqlar bu səpkidə gedə bilər. Bax, Davosda dünyanın nəhəng şirkətlərinin liderləri, əsas investorlar toplaşır. Onlar Azərbaycan və Ermənistan liderləri ilə razılığa gələ, hər hansı bir investisiya layihəsini həyata keçirə bilərlər. Yaxud sadəcə kommunikasiyanın inkişafına iqtisadi cəhətdən kömək edə, sərhədyanı ticarətə, infrastrukturlara və ya digər əlaqədar sahələrə sərmayə qoyuluşu baxımından öz yardımlarını təklif edə bilərlər".
Karavayev hesab edir ki, bir sıra məqamlar var və onları ictimai rəyi nəzərə almadan etmək mümkündür: "Burada əsas məsələ odur ki, erməni baş nazir Nikol Paşinyan iki xalqın yaxınlaşmasının informasiya təminatında özünün etimad kreditinin bir hissəsini sərf etməyə nə dərəcədə hazırdır". Ekspert vurğulayır ki, erməni ictimaiyyətinə balansın Azərbaycanın xeyrinə dəyişməsinin, işğal altındakı Azərbaycan torpaqlarının inkişafına yönəlmiş müxtəlif sülh sxemlərinin həyata keçirilməsinin nə üçün vacib olduğunu izah etmək lazımdır. Onları inandırmaq lazımdır ki, bütün bunlar indiyə qədər olanlardan daha yaxşıdır.
Paşinyanın sosial şəbəkə vasitəsilə Davos görüşü ilə bağlı nikbinliyə əsas verən fikirlər paylaşması onu göstərir ki, danışıqlar prosesində tərəflər arasında xeyli münbit etimad mühiti yaranıb. Bütün bunlar isə problemin sülh yolu ilə həlli ehtimalını xeyli artırır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
