ABŞ prezidenti Donald Trampın Suriyadan Amerika hərbi kontingentinin çəkiləcəyi ilə bağlı bəyanatından sonra qlobal miqyasda hadisələrin inkişaf axarı yeni və olduqca gərgin geosiyasi proseslərə start verildyini göstərir. Belə görünür ki, bu qərar Yaxın Şərqdə proseslərin daha mürəkkəb bir dövrə qədəm qoymasına gətirib çıxaracaq.
Amma burada diqqət çəkən ilk məqam budur ki, ABŞ-ın məlum addımı ilə Türkiyənin geosiyasi güc olaraq bölgədə mövqeləri kifayət qədər güclənəcək. Eyni sözləri Suriyada Türkiyə ilə mütəffiqlik edən Rusiya barədə də demək olar. Bölgədə mühüm güc mərkəzi kimi Türkiyə Kremllə bərabərdirsə, Moskva bundan yalnız udur. İran üçün də əlverişli şərait yaranır. Eyni zamanda, bütün bunlar İranı da Türkiyənin geosiyasi yüksəlişinə qarşı loyal olmağa sövq edir. Ərəb ölkələrinin bir necəsi üçün də Türkiyənin regionda daha nüfuzlu olması sərfəlidir.
Beləliklə, qeyd edilənlərdən bəlli olur ki, Yaxın Şərqdə tamamilə yeni mənzərə yaranır. Bu zaman bölgədə mövqelərini gücləndirən Rusiya, Türkiyə, İran faktoru, eləcə də ABŞ-ın Suriyadan çəkilməsinin Qafqaza necə təsir göstərəcyii də xüsusi diqqət mərkəzində yer almağa başlayıb. Çünki Rusiya, Türkiyə, İran üçün Qafqaza təsir imkanları kifayət qədər böyükdür. Eyni zamanda hər üç ölkə Qafqazda mövqelərini gücləndirmək istəyən ABŞ və Qərblə burada geosiyasi, geoiqtisadi rəqabət aparır. Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “regnum.ru” portalı yazır: “ABŞ prezidenti Donald Trampın Amerika qoşunlarının Suriyadan çıxarılması haqda bəyanatı birinci növbədə bu hadisənin fərqli qəbul edildiyi Yaxın Şərqdə böyük əks-səda doğurub. Bəzi ölkələr bunu Amerika güclərinin bölgədə iştirakının genişmiqyaslı ixtisarının müjdəsi sayır, başqaları məsələyə İran üçün yeni problemlərin meydana çıxması dövrü kimi baxır. İstənilən halda, bu yöndə ən ağlasığmaz geopolitik kombinasiyalar ortalığa çıxır və çıxacaq.
Ankara bununla bağlı açıq, Tehran isə əlaltından “risqlərin strateji hasarlanması” deyilən üsula əl atır. ABŞ-ın Suriya kampaniyasının Yaxın Şərq üçün nəticələrinin dəyərləndirilməsində hər bir halda yeni çıxış nöqtəsi və bitişik bölgələrdə Amerika xarici siyasətinin bir sıra süjetləri meydana çıxır. Söhbət, xoşbəxtlikdən, geniş savaş meydanına çevrilməyən, amma Yaxın Şərq burulğanlarının həmişə barometri olmuş və olmaqda qalan Cənubi Qafqazdan gedir.
Bununla yanaşı, bölgənin üç dövlətindən təkcə yalnız Azərbaycan Türkiyə ilə hərbi-siyasi alyansda durmaqla və İranla müəyyən uzunluğu olan sərhədə malik olmaqla Yaxın Şərq bölgəsinə fəal inteqrasiya edib. Amma Bakı Moskva yönündə də fəal siyasət yürüdərək, onunla sıx ticari-iqtisadi və hərbi-texniki işbirliyi qurur. Azərbaycan məhz buna görə Yaxın Şərqdə dəyişən proseslərin müəyyən parametrlərinə həssas qıcıq verir. Paradoks bundadır ki, Bakıya sovet dönəmindən “separatçı” Dağlıq Qarabağ qalıbsa, Vaşinqton eyni problemi kürdlərin simasında Türkiyənin qarşısında hədəfləyib. ABŞ İranda və çevrəsində bundan sonra da durumu qarışdırmağa çalışarsa, bu hökmən bütün Cənubi Qafqaza təsir edəcək.
Gürcüstana gəlincə, o, Bakı ilə strateji tərəfdaşlıqda duraraq Qərbyönlü kurs bəyan edir və Avropa, Avroatlantika strukturlarına can atır. Rəsmi Tiflis, bununla yanaşı, Qərbyönümlülüyü ilə yenə də Avropa deyil, Amerika “kozır”ını ehtiyatda saxlayır. Gürcüstanın Qərbin müxtəlif strukturlarına inteqrasiya müddətinə nisbətdə dəyərləndirmənin araşdırılması göstərir ki, indiki anda onun üçün bu yöndə zaman çərçivəsi müəyyən edilməyib. ABŞ Tiflisin Avropanın siyasi və iqitsadi strukturlarına daxil edilməsi üçün qabaqlar səylər göstərib, Avropa Birliyini bu ölkə ilə siyasi münasibətlərə girmək və Cənubi Qafqazda siyasi proseslərə görə məsuliyyətin bir qismini öz üzərinə götürmək, bölgədə siyasi, hüquqi və iqtisadi ssenarini formalaşdırmağa başlamaq məcburiyyətində qoyur. Lakin amerikalılar bu bölgədə faktiki fəal siyasət yürütməyə hazır olmayan avropalıların bu mövqeyi prinsipial qəbul etməməsilə üzləşiblər.
Vaşinqtonun özü isə Cənubi Qafqaz dövlətlərinə, hətta KTMT və Avrasiya İqtisadi Birliyinin üzvü olan Ermənistana nisbətdə fəaliyyətdə də müxtəlif ssenarilərin olduğunu sərgiləməyib. Bu mənada, İrəvandakı tez-tez “Qərb çevrilişi” kimi təsvir edilən “məxməri inqilab” geopolitik anomaliya kimi görünür, çünki Ermənistan obyektiv şərtlər və şərait üzündən özünün xarici siyasət kursunu dəyişə bilməz.
Bundan savayı, amerikalıların Suriyaya gəlişi, hətta müəyyən daxili ziddiyyətlər olsa da, təhlükəsizlik problemini ön plana çıxaran və Dağlıq Qarabağ da daxil olmaqla, nisbətən kiçik bölgəsəl münaqişələri bu mövqedən dəyərləndirən Rusiya-Türkiyə-İran alyansının doğulmasına gətirib. Özəlliklə Türkiyə Xarici Siyasət İnstitutunun direktor müavini Hüseyn Bağcı hesab edir ki, bölgə heç kimin dağıtmaq marağında olmadığı energetika və başqa kommunikasiyalardan həddindən artıq doyub. Bağcı, bununla yanaşı, “Azərbaycandan Tacikistana qədər Türkiyənin bir çox ölkələrlə təmasının necə olacağı məhz Rusiya ilə münasibətlərdən asılı olacaq, bu isə göstərir ki, “Ankara yeni böhranlara yol verməməyə çalışacaq” deyə bildirməklə, bəlkə də, ilk dəfə subordinasiyanı sıralayır.
İran kimi, Türkiyə də Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin qaynar mərhələyə keçmək ssenarisini dəstəkləmək niyyətində deyil. Danışıqlar prosesinin qanunauyğun fəallaması da buradandır. Düzdür, qabaqkı kimi, ATƏT Minsk Qrupunun vasitəçilik səyləri ilə, amma bu prosesi uğurla başa çatdırmağa imkan verəsi çıxış parametrləri dəsti aydın deyil.
Burada başlıca məqam budur ki, ABŞ-ın Suriyadan qoşunları çıxarmaq qərarı Moskvanın Bakı və İrəvan üçün münaqişənin tənzimlənməsində – az qala, “böhranlı yönəltmə” mexanizmləri səviyyəsində – güzəştli çözümlər aramaq ismarıcıyla üst-üstə düşüb.
Əlbəttə, bu, Rusiyanın Suriya kampaniyasının gedişində əldə etdiyi ciddi aktivlərsiz, çətin ki, baş verərdi. Eyni zamanda Vaşinqton da hazırda inzibati-siyasi həll ssenarisi olmayan kürd problemi üzrə geopolitik aktivlərə malikdir. Amerikalılar can ata bilərlər ki, Yaxın Şərq İraq və Suriya savaşlarının yekunları üzrə Amerikanın cızdığı yeni geopolitik gerçəkliklərə uyğunlaşmaq bacarığı sərgiləsin. Bu mənada, Azərbaycanın bölgədə səmərəli rol formalaşdırmaqla bağlı tələsməsi gərəkdir, çünki onun üçün potensial təhlükələr şimaldan deyil, cənubdan gəlir və Bakı Amerikanın Avrasiyada yeni bölgəsəl konstruksiyasının dəyirman daşına düşə bilər. Beləliklə, böyük oyunun növbəti turu başlanır.
Nahid SALAYEV
