Azərbaycanın apardığı məqsədyönlü siyasət nəticəsində bu gün bütün dünya Ermənistanı işğalçı dövlət olaraq tanıyır və İrəvanın təcavüz siyasətinə son qoyulması üçün düşmən ölkəyə edilən xəbərdarlıqlar da artır. Beynəlxalq təşkilatlar və ayrı–ayrı dövlətlər tərəfindən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair rəsmi Bakının obyektiv mövqeyinə dəstək verilməsi ölkəmizin mövqelərini artıq kifayət qədər güclü hala gətirib.
Belə ki, Azərbaycan Minsk Qrupu çərçivəsində aparılan danışıqlar prosesi ilə yanaşı, NATO, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı və Qoşulmama Hərəkatı başda olmaqla, nüfuzlu beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair sənədlərin qəbul edilməsinə nail olub. Burada Azərbaycanın ərazi bütövlüyü, suverenliyi, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığı xüsusi vurğulanıb. Elə münaqişənin məhz bu əsasda həllinin vacibliyi vurğulanıb. Digər tərəfdən, artıq müxtəlif beynəlxalq güc mərkəzləri Bakının apardığı ifşa siyasəti nəticəsində erməni tərəfinə qarşı daha sərt mövqe tutmaqdadır və bu da Azərbaycan diplomatiyasının böyük uğuru sayılır.
Digər tərəfdən, Azərbaycanın uğurlu təcrid siyasəti də Ermənistan üçün artıq ciddi problemdir. Bakı açıq bəyan edir ki, işğal davam etdikcə Ermənistanı təcrid etmək üçün bütün vasitələrdən istifadə edəcək. Əslində, bu siyasət öz nəticəsini bir dəfə verdi, belə ki, düşmən ölkədə kriminal rejim çökdü və Ermənistanda yeni vəziyyət yarandı. Belə vəziyyət eyni zamanda Ermənistanın yeni rəhbərliyinə bir siqnaldır. Bu ölkəyə başçılıq edən istənilən şəxs bilməlidir ki, Ermənistanda inkişaf, sabitlik Dağlıq Qarabağ münaqişəsi həll edilmədən bərqərar olmayacaq. Məhz bu durumda hakimiyyətini istədiyi şəkildə möhkəmləndirə bilmiş Nikol Paşinyanın müvafiq addımlar ataraq Qarabağ məsələsində ölkəsinin obyektiv mövqedən çıxış etməsinə rəvac verəcəyi də əsas gözləntilər sırasındadır. Erməni tərəfində də belə fikirlər səslənir ki, əslində, Paşinyan buna məhkumdur. Məsələn, erməni siyasi şərhçi Stepan Danielyan bildirir ki, Paşinyan indi seçkidən əvvəlki Qarabağ mövqeyindən tamam fərqli mövqe nümayiş etdirir: “Nikol Paşinyanın seçki kampaniyası zamanı tezisi Ermənistanın danışıqlarda Qarabağın adından çıxış etməyəcəyi idi. Amma artıq Ermənistan və Azərbaycan XİN rəhbərləri danışıqları davam etdirir, Qarabağ məsələsini müzakirə edirlər. Hazırkı mərhələdə danışıqlar Ermənistan və Azərbaycan arasında aparılır, Paşinyanın bu formatı dəyişməyə cəhd edəcəyi inandırıcı görünmür. Danışıqlar davam edir, lakin bu proses konkret məsələlər üzərində getmir. Söhbət Qarabağın statusundan gedirsə, demək, hazırkı Ermənistan hakimiyyəti seçiciləri aldadıb. Qarabağ məsələsi digər yerinə yetirilməyən vədlərdən çox fərqlidir. Məsələn, Şarl de Qoll seçkilərdən əvvəl fransız hərbi qüvvələrinin Əlcəzairdən heç vaxt çıxarılmayacağı vədini verdi. Amma seçildikdən sonra tamamilə əks addım atdı. Yəni Nikol de Qoll, Qarabağ isə Əlcəzair deyil. Qarabağ məsələsində proseslər Azərbaycanın istədiyi kimi cərəyan edir”.
Qeyd edək ki, Parisdə Azərbaycanın xarici işlər naziri Elmar Məmmədyarov və onun erməni həmkarı Zöhrab Mnatsakanyan arasında görüş baş tutub. Nazirlər Minsk Qrupunun həmsədrlərinin iştirakı ilə Qarabağ danışıqlarının detallarını müzakirə edib. Bu görüş real dəyişikliklərə imza atacaq proses olmasa da, danışıqların məhz Azərbaycan və Ermənistan arasında davam edəcəyini aydın göstərir. Bu mənada Paris danışıqları rəsmi İrəvanın mövqeyinin aydın olması istiqamətində mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Artıq gözlənir ki, mərhələli həll planının işə salınması ilə Qarabağ münaqişəsinin çözümü istiqamətində müvafiq prosedurlar başlanacaq. Düzdür, bunun üçün müfaviq razılaşma Ermənistan tərəfinin konstruktiv mövqeyindən asılı olacaq. Hesab edilir ki, Ermənistanın konkret mövqeyi aydın olmasa, Azərbaycanın düşmənə qarşı iqtisadi, hərbi təzyiqləri artacaq. Ermənistan tərəfi üçün isə bu çox ciddi yeni problemlərin başlanması deməkdir. Lakin belə vəziyyət hakimiyyətə yeni gələn Paşinyan üçün qətiyyən sərfəli sayılmır. Bunu rus ekspert Vitali Arkov da xüsusi olaraq vurğulayır. Onun sözlərinə görə, məsələnin hərbi həllindənsə, sülh yolu ilə çözümü Ermənistan üçün xilas yolu ola bilər. Arkov əmindir ki, işğal edilmiş rayonların mərhələli şəkildə Bakının nəzarətinə verilməsini nəzərdə tutan sülh planının praktiki olaraq həyata keçirilməsinin başlanması üçün bütün şərtlər var: “Ermənistan bundan imtina etməməlidir. Çünki bu hal, öz növbəsində, dondurulmuş bir çox dövlətlərarası proqramın başlanmasına yol açacaq, Ermənistanın tənəzzüldən xilasına gətirib çıxaracaq”. Onun sözlərinə görə, 2016-cı il aprel döyüşlərində Azərbaycan tərəfi torpaqlarını döyüşərək azad etməyə qadir olduğunu həm beynəlxalq vasitəçilərə, həm də Ermənistana sübut edib. Ona görə də ehtimal etmək olar ki, Ermənistanda hakimiyyətə gələn yeni siyasi qüvvələr erməni hərbçisinin başqa bir dövlətin torpaqlarında işğalçı olaraq ölməsini istəməz. Bu zaman onlar üçün yeganə çıxış yolu işğal etdikləri torpaqlardan çıxmaqdır.
Ümumiyyətlə, real vəziyyəti təhlil edən ekspertlərin, demək olar, hamısının mövqeyi bundan ibarətdir ki, Ermənistanın bir dövlət olaraq mövcudluğu və gələcəyi Dağlıq Qarabağ amilindən asılıdır. Azərbaycan torpaqlarını işğal altında saxlayıb, qonşu dövlətlərə ərazi iddiası irəli sürmək isə erməni dövlətinin gələcəyini təhlükəyə salır. Bu baxımdan, Ermənistanda vəziyyətin düzəlməsinin əsas şərtlərindən biri və ən başlıcası İrəvanın öz qoşunlarını Azərbaycanın işğal olunmuş torpaqlarından çıxarmasıdır. Çünki bu dövlətin gələcəyi Azərbaycanla qonşuluq prinsiplərinə əməl etməkdən keçir. İndilikdə isə məhz münaqişə səbəbindən Ermənistanın tənəzzülü davam edir, bu ölkəyə sərmayə qoyuluşu sıfır səviyyəsindədir. Parlament seçkilərindən sonra qurulan yeni hökumətin bu acınacaqlı vəziyyəti aradan qaldırması da nəticə vermir. Hətta iş o yerə çatıb ki, xaricdə yaşayan erməni əsilli iş adamları belə Ermənistana sərmayə qoymur. Bu azmış kimi, azsaylı xarici şirkətlər də ölkəni tərk edir. Qarabağ münaqişəsi fonunda ölkənin üzləşdiyi ən ciddi problemlərdən biri də demoqrafiya məsələsidir. Mühacirətin qarşısının alınması isə məhz Qarabağ münaqişəsinin çözümündən, ölkədə siyas-iqtisadi və sosial vəziyyətdən asılıdır. Belə vəziyyət yalnız Qarabağ konfliktinin həlli fonunda yaxşılaşa bilər. Başqa sözlə, Ermənistanın xilası Azərbaycanla əməkdaşlıqdan keçir. Ekspertlər hesab edir ki, bunun üçün mütləq işğal olunan Dağlıq Qarabağ regionu və ətraf rayonlar qeyd-şərtsiz azad edilməlidir.
Digər tərəfdən, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, indi dünya birliyində də yekdil bir fikir formalaşıb ki, münaqişənin həlli Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal altındakı ərazilərindən çıxarılması, azərbaycanlı məcburi köçkünlərin və qaçqınların öz doğma yurd-yuvalarına qayıtması ilə başlanmalıdır. Məhz bundan sonra münaqişə tərəfləri arasında əməkdaşlıq, etimad mühitinin formalaşmasına xidmət edən qarşılıqlı addımlar atıla bilər. Bunun əksi isə Ermənistanı çökdürəcək dəhşətli savaşın başlanması deməkdir. Erməni siyasətçi Zarui Postancyan da belə savaşın fəlakətli nəticələrə gətirib çıxara biləcəyini vurğulayır. O hesab edir ki, münaqişənin dinc həlli üçün zəruri addımlar atılmasa, artıq bu ilin yazında Qarabağda müharibə başlaya bilər: “Belə müharibədə bizim qələbə şansımız yoxdur. Buna səbəb Serj Sarkisyanın rəhbərlik etdiyi ordudadakı misli görünməmiş korrupsiya, həmçinin Nikol Paşinyanın qabiliyyətsiz xarici siyasətidir. Bugünkü hakimiyyət Qərblə danışıqlar aparmır, KTMT-dəki əsas müttəfiqlərlə fikir ayrılığına sahibdir, Rusiya ilə münasibətləri pozur”. Postancyan əlavə edib ki, Ermənistana gələn və ya hakimiyyətin nümayəndələrinin Ermənistanın xaricində görüşdüyü Qərb siyasətçilərinin münasibətləri ölkənin öz problemləri ilə tək qaldığını deməyə əsas verir: “Qəribədir ki, bizim milli siyasət konsepsiyamız yoxdur. Ən qəribəsi də odur ki, heç bir siyasi qüvvə seçkiqabağı kampaniya zamanı bu məsələyə toxunmadı. Sonuncu dəfə bunun barəsində 2007-ci ildə bəhs edilib, amma o zamandan bu yana çox şey dəyişib. Azərbaycanın nə qədər gücləndyini görürük. Bizim orduda hətta genişmiqyaslı döyüşlər olmadan da itkilərimiz kifayət qədərdir”.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, rəsmi məlumatlara əsasən, təkcə 2018-ci ildə Azərbaycanın işğal altında olan Qarabağ ərazisində 63 erməni əsgər ölüb. Ermənistan Baş Prokurorluğu bildirir ki, ölənlərdən 27-si həqiqi hərbi xidmət keçənlər, 23-ü muzdlu, 2-si gizir, 11-i isə zabitdir. Prokurorluq bəyan edib ki, 38 ölüm hərbi xidmətlə bağlı olub, xidmətə aid olmayan hadisə nəticəsində ölüm halı isə 25 faktdır. 38 hərbi xidmətlə bağlı olan faktlar bunlardır: 7 əsgər Azərbaycan ordusunun atəşi ilə məhv edilib, 11 nəfər intihar edib, 2 nəfər silahla düzgün rəftar edə bilmədiyi üçün aldığı güllə yarasından, 3-ü xəstəlikdən, 1-i minadan, 4-ü bədbəxt hadisədən, 6-sı yol qəzasında, 2-si atəşkəsin pozulması zamanı, 2-si təyyarə qəzasında ölüb. Hərbi xidmətdən kənarda ölüm faktları isə belədir: 11 əsgər yol qəzasında, 10-u xəstəlikdən, 4-ü bədbəxt hadisə nəticəsində ölüb. Qeyd edək ki, media və sosial şəbəkələrdə ölü sayının daha çox olduğu bildirilib. Məhz bu vəziyyətdə Azərbaycanla yeni savaş erməni tərəfi üçün yaxşı heç nə vəd etmir. Halbuki, məsələnin sülh yolu ilə həlli Ermənistan üçün böyük perspektivlər vəd edir. Azərbaycan da bəyan edir ki, öz yüksək iqtisadi potensialını bütün regionun inkişafına yönəltməyə hazırdır. Təcavüzkar dövlətin öz silahlı qüvvələrini işğal olunmuş ərazilərdən çıxarması Ermənistanın özünün Azərbaycanın geniş iqtisadi potensialından yararlanmasına lazımi şərait yarada bilər. Lakin Ermənistanın silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində qalması bunun üçün başlıca maneədir. Ermənistan buna son qoymasa, hərbi sahədə kifayət qədər sərt zərbələr almalı olacaq.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
