Azərbaycanın dünyanın ən əsas güc mərkəzləri sayılan ölkə və təşkilatlarla qurduğu əməkdaşlıq, həyata keçirilən transmilli layihələr bu gün beynəlxalq miqyasda ölkəmizə diqqətin, marağın artmasına rəvac verməkdədir. Elə bundan irəli gəlir ki, həmin mərkəzlərlə ən müxtəlif istiqamətlər üzrə əməkdaşlığın genişlənməsi müşahidə olunmaqdadır. Bu vəziyyətdə Bakı üçün əsas məqamlardan biri Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə nail olunması, bu prosesə kənar qüvvələrin də öz töhfəsini verməsidir.
Rusiyanın “Polit RUS” ekspert-analitik şəbəkəsinin təsisçisi Vitali Arkov qeyd edir ki, Azərbaycanın bu uğurlu siyasəti əslində Qarabağ konfliktinin həlli üçün əlverişli zəmin yaradır. O, bu prosesdə konkret nümunə olaraq Bakı və Moskva arasında yaranan uğurlu əməkdaşlığı göstərir. Türkiyə amili və Ankaranın hər iki dövlətlə yüksək münasibətlərinə də nəzər salan ekspert bildirir: “Azərbaycan Rusiya və Türkiyə üçün regionda strateji tərəfdaş, ruh baxımından yaxın və qohum ölkədir. Moskva və Ankara tərəfindən Bakıya indiki münasibət təkcə tarixi əlaqələrin yox, həm də Azərbaycan rəhbərliyinin uzaqgörən siyasətinin nəticəsidir. Moskva və Ankara Bakının 2015-ci ildə baş verən faciəvi Su-24 insidentindən sonra iki böyük qonşusunu barışdırmaqda göstərdiyi səyləri dəyərləndirir və xatırlayır. Moskva üçün başlıca hədəf Rusiya-Azərbaycan münasibətləri çərçivəsində Bakıya Qarabağ konfliktinin sülh yolu ilə həllinə yardım etməkdir. Bugünkü gün Bakının nəzarətinə Azərbaycanın işğal edilmiş rayonlarının mərhələli geri qaytarılması haqqında Moskva planının (“Lavrov planı“) tətbiqi ən real görünən variantdır”.
Xatırladaq ki, “Lavrov planı” Kazan şəhərində Prezident İlham Əliyev və Ermənistanın sabiq dövlət başçısı Serj Sarkisyanın 2012-ci ildə görüşü zamanı imzalanıb. “Lavrov planı”nın Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə edilmiş digər razılaşmalardan elə də böyük fərqi yoxdur. Sadəcə, bu planda ilk olaraq Qarabağ ətrafındakı 5 rayonun qaytarılması üçün prinsipial olaraq iki ölkənin prezidentləri razılıq əldə edib. Həmin plan bir növ “Madrid prinsipləri“ ilə uzlaşır və münaqişənin həlli üzrə Azərbaycanın təklif etdiyi varianta çox yaxındır. “Madrid prinsipləri“nə görə də, Ermənistan tərəfdən işğal edilmiş və Dağlıq Qarabağa daxil olmayan 7 rayon ilk mərhələdə Azərbaycana qaytarılmalı, daha sonra isə məcburi köçkünlərin qayıtması şərtilə Dağlıq Qarabağın statusu müəyyən olunmalıdır. Ekspertlər isə bildirir ik, Moskva və İrəvan arasında artan gərginlik fonunda Kreml “Lavrov planı”nın reallaşması istiqamətində daha fəal şəkildə hərəkətə keçə bilər. Bunu Rusiyanın “Kommersant” qəzeti də istisna etmir.
“Kommersant” yazır ki, İrəvanla müqayisədə Bakı Moskva üçün indi daha etibarlı tərəfdaş qismində çıxış edir. Bu isə Kremlin Azərbaycan və Ermənistana baxışını daha sürətlə dəyişir. Qəzet daha sonra yazır: “Moskvada Nikol Paşinyanın etbarsız tərəfdaş obrazı yaranıb və ondan istənilən əməl gözlənilir”. Yazıda bildirilir ki, kəskinlik dərəcələrinə uyğun olaraq keçmiş sovet məkanında Kremlin hər ölkə ilə müxtəlif münaqişəsi var. Qəzet bildirib ki, 2019-cu ildə 5 ölkə - Ermənistan, Belarus, Gürcüstan, Moldova və Ukrayna ilə yeni qalmaqal yaradılacaq. “Kommersant” yazır ki, Rusiya 2018-ci ildə Ermənistanda baş verən hadisələri ehtiyatla izləyib. Qəzet Nikol Paşinyanın ziddiyyətli bəyanatlarından, Qərbin İrəvanda baş verənləri alqışlamasından da bəhs edib: “Kreml üçün yad olmayan, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin dostu, Ermənistanın keçmiş prezidenti Robert Köçəryan və Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının keçmiş baş katibi Yuri Xaçaturova qarşı ittihamlar irəli sürüldü. Bu istintaq Rusiya ilə ciddi qarşıdurmaya səbəb olub. Moskva bunu KTMT-nin nüfuzuna böyük zərbə hesab edib... Cənab Vladimir Putinin Nikol Paşinyanın ən qatı siyasi düşməni Robert Köçəryana Yeni il təbriki göndərməsi münasibətlərdə yaranmış gərginliyi təsdiqləyir”. Məhz bu vəziyyətdə Ermənistanın etibarsız tərəfdaş olmasını görən Rusiyanın Azərbaycanla münasibətlərini dərinləşdirməsi təbii sayılır. Aydındır ki, bu vəziyyətdə Qarabağ münaqişəsinə yanaşmada da Rusiyanın daha çox Azərbaycanın mövqeyini dəstəkləməsi qaçılmaz olacaq.
Ermənistan Demokrat Partiyasının lideri Aram Sarkisyan da hadisələrin məhz bu səpkidə inkişafını proqnozlaşdırır. O bildirir ki, baş nazir vəzifəsini icra edən Nikol Paşinyanın Moskvada Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə apardığı danışıqlardan sonra nümayiş etdirdiyi nikbinliyin də heç bir ciddi əsası yoxdur. Əslində, bu danışıqlardan sonra iki ölkə arasında ziddiyyətlər daha da artıb. Sarkisyan Moskva görüşündə konkret nəticələr əldə olunmadığını və bununla bağlı ətraflı məlumat verilmədiyini deyib. Onun sözlərinə görə, iki əsas məsələ - Dağlıq Qarabağ münaqişəsi və Rusiyadan idxal edilən təbii qazın qiymətləri ilə əlaqədar müsbət nəticələr əldə olunmayıb: “Qazın qiymətləri erməni xalqı üçün çox vacib məsələdir. Bizim üçün aydın deyil ki, bu məsələnin həlli niyə bu qədər yubadılır. Moskva danışıqları haqqında rəsmi məlumatdan belə görünür ki, orada yalnız rəsmi protokol görüşü olub. Kadr arxasında baş verənləri isə təsəvvür etmək çətin deyil”. Məlum olduğu kimi, Vladimir Putinlə görüşdən sonra Paşinyan “Facebook” səhifəsində təbii qazın qiymətləri ilə bağlı məsələnin həllini tapmadığını bildirmişdi. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi D.Peskov da öz bəyanatında bunu təsdiq etmişdi. Sonradan məlum oldu ki, “Qazprom” Ermənistana satdığı mavi yanacağın qiymətini min kubmetr üçün 150 dollardan aşağı salmaq istəmir. Hətta əksinə, qiymətlərdə 15 dollarıq artım oldu. Aram Sarkisyan bunu Paşinyanın fiaskosu sayır və qeyd edir ki, bəzi məlumatlara görə, 2019-cu ildə Rusiya təbii qazının qiyməti 215 dollara da qalxa bilər. Siyasətçi əlavə edib ki, bədbin proqnozlarının əsas səbəbi Rusiya və Ermənistan liderləri arasında qarşılıqlı etimadın olmamasıdır. O, Putinin Robert Köçəryana ünvanlandığı Yeni il təbrikini də misal gətirərək bildirib ki, Ermənistan məhkəməsinin keçmiş dövlət başçısının həbsi ilə bağlı qətnaməsinə baxmayaraq, Rusiya rəhbərliyi ona münasibətini dəyişməyib. bu fonda Sarksiyan vurğulayır ki, Moskvanın Qarabağ məsələsində də Ermənistanı yalnız qoyduğunu görəndə təəccüblənmək lazım deyil. Onun sözlərinə görə, Paşinyan hakimiyyətinin Rusiya əleyhinə təbliğata imkan yaratması, hətta rus hərbi bazalarının ölkədən çıxması istiqamətində işlərin genişlənməsinə icazə verməsi Moskvada xoş qarqşılanmır.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Ermənistanın Avropa Partiyası Avetisyanlar ailəsinin qətlinin 4-cü ildönümü və süpürgəçi Cülyetta Qazaryanın ölümünün 40-cı günü ilə əlaqədar Gümrüdəki 102-ci rus hərbi bazasının qarşısında etiraz aksiyası keçirəcək. Partiyanın həmsədri Tiqran Xzmalyan “Facebook” səhifəsində bildirib ki, aksiya zamanı süpürgəçini öldürən və 102-ci bazada saxlanan rus hərbçinin Ermənistan hüquq-mühafizə orqanlarına təhvil verilməsini tələb edəcəklər. Amma Rusiyada hesab edirlər ki, aksiya üçün göstərilən səbəb sadəcə bəhanədir və İrəvanın Moskva əleyhinə yönəlik siyasətinin tərkib hissəsidir. Elə bu səbəbdən Rusiyanın Ermənistan siyasətinə yenidən baxması və yeni şəraitə uyğun addımlar atması vacib sayılır. Ekspertlər isə bildirir ki, Moskvanın İrəvana qarşı təzyiqlərini işə salması Ermənistanın çökməsini sürətləndirməklə yanaşı, bu ölkənin Qarabağ siyasətində də ciddi dəyişikliklərə rəvac verəcək.
Rusiyanın təzyiqlərindən xilas olmaq üçün Paşinyanın Qərbə üz tutması da vəziyyəti dəyişməyəcək. Çünki Qərb özü də Ermənistandan Qarabağ münaqişəsinin həllini tələb edir. Bunu amerikalı analitik Uilyam MakHenrinin “Small Wars” jurnalında dərc olunan məqaləsində yer alan fikirlərdən də aydın görmək olar. Ekspert vurğulayır ki, Dağlıq Qarabağ konflikti ABŞ üçün artıq strateji əhəmiyyət daşıyır. Onun sözlərinə görə, Qərb institutlarının üzvləri və Moskva ilə eyni orbitdə olmayan bütün keçmiş sovet dövlətlərinin – Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan, Moldova və Ukraynanın ya qonşuları ilə ərazi mübahisələri, ya da ölkənin daxilində Rusiya tərəfindən dəstəklənən separatçı hərəkatlar var. O, postsovet məkanındakı dondurulmuş konfliktlərdən Kremlin öz hədəflərinə çatmaq üçün istifadə etdiyini bildirib. Qarabağ konfliktindən bəhs edən MakHenri Qərb siyasətçiləri tərəfindən bu konfliktin lazımi şəkildə diqqətdə saxlanmadığını deyib: “ABŞ gərək bu böhranın etibarlı şəkildə diplomatik həllinin axtarılmasına xüsusi diqqət ayırsın. Bu, Rusiyanın regiondakı təsir imkanlarını məhdudlaşdıracaq. Bir müddət əvvəl Ermənistanda baş verən dinc etirazlar, köhnə hökumətin devrilməsi sülh əldə olunmasına imkan yaradır. Bu, həmçinin, bu strateji vacib regionda dondurulmuş konfliktlərin həlli üçün nümunə ola bilər”.
Onun sözlərinə görə, Rusiya aprel savaşı zamanı hər iki tərəf arasında diplomatik danışıqların bərpasında aktiv rol oynasa da, savaşdan sonra konfliktin uzunmüddətli həllinin tapılması üçün az səy sərf edib və hər iki tərəfə konflikt zamanı silah satışını təmin edib. Analitik Paşinyanın öz siyasi hakimiyyətindən Azərbaycanla danışıqlar masasında konfliktin diplomatik həlli üçün istifadə edəcəyinə ümid etdiyini deyib: “Bu baş versə, ABŞ bu təşəbbüsü ATƏT-in Minsk Qrupundakı təsirindən istifadə edib dəstəkləməlidir. ABŞ İranın iqtisadi təsirinin məhdudlaşdırılması kimi ciddi geosiyasi problemləri həll etməzdən öncə bu dondurulmuş konfliktin sülh yolu ilə həllinin axtarılmasında konstruktiv geosiyasi iştirakçı kimi çıxış etməlidir”.
Ümumiyyətlə, indi ABŞ-da bir çoxları hesab edir ki, Qarabağ münaqişəsi təcilli həllini tapmalı və bu məsələdə Vaşinqton real addımlar atmalıdır. Elə bu da göstərir ki, Ermənistana yaxın tezlikdə Qarabağ məsələsi ilə bağlı beynəlxalq təzyiqlərin artmasını gözləmək olar.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
