Rusiyanın Ukraynaya qarşı apardığı savaşın dayandırılması, şimal qonşumuzun məğlubiyyəti üçün Qərb ölkələri sanksiyalar paketindən də geniş şəkildə istifadə edirlər. Amma sanksiyalar hələ ki, istənilən nəticəni vermir. Düzdür, Rusiya iqtisadiyyatı zəifləyib, amma bundan sonra da hələ bir neçə il müharibə aparmağa imkan verir.
Qərbdə də etiraf olunur ki, sanksiyalar hələ də istəniən nəticəni vermir. Bu şəraitdə hesab olunur ki, sanksiyaların daha sərt xarakter daşımasına nail olmaq lazımdır. Qərbdəki belə sanksiya tərəfdarları rublun bu il kəskin dəyərsizləşməsini Rusiyaya qarşı iqtisadi cəzaların nəticə verməyə başlamasının danılmaz əlaməti sayır. Onların fikrincə, “Yeddilər Qrupu”na daxil olan dövlətlər dəmiri isti-isti döyməli, Rusiya xam neftinə qoyduqları maksimal qiymət həddini bir az da aşağı çəkməlidirlər. Hazırda bu qiymət həddi 60 dollardır. Yeni həddə isə məqsəd Kremlin gəlirlərini azaltmaq, prezident Vladimir Putini iqtisadi sabitliklə hərbi xərclər arasında seçim etməyə məcbur qoymaqdır. Rusiya Mərkəzi Bankı 1 rublun dəyərcə 1 ABŞ sentindən aşağı düşməsindən sonra bu ay təcili görüş keçirərək uçot dərəcələrini birdən-birə 3.5 faiz qaldırıb və beləcə, rublun məzənnəsinin ilin əvvəlindən bəri qeydə alınan 30 faizlik düşüşünü məhdudlaşdırıb. Vaşinqtonda fəaliyyət göstərən Beynəlxalq Maliyyə İnstitutunun baş iqtisadçısı Robin Bruks bildirir: “Rublu sabitləşdirmək üçün Rusiyanın təcili artımlara ehtiyacı var. Əlimizdə Putinə layiq olduğu maliyyə böhranını vermək gücü var. Biz, sadəcə, “Yeddilər Qrupu”nun qiymət həddini aşağı endirməliyik”. Rusiya Mərkəzi Bankının keçmiş təhlilçisi Aleksandra Prokopenko da bu fikri dəstəkləyir. O iddia edir ki, sanksiyalar effekt verir və Moskvanın tək nağd pul mənbəyi olan neftə görə aldığı pulu azaltmaq Putinin iqtisadiyyatını ağır duruma salacaq. Hazırda Berlindəki Karnegi Rusiya Avrasiya Mərkəzinin qeyri-rezident tədqiqatçısı olan Proxopenko deyib ki, uğursuz hücumu nəyin bahasına olur-olsun davam etdirməkdən ötrü Rusiya prezidentinin israrı iqtisadiyyatı get-gedə daha da zəiflədir. O, “Bloomberg”ə yazdığı köşə yazısında qeyd edib: “Qərb Kremlin gəlir mənbələrini hədəfə almağı davam etdirməli, o cümlədən neftə qoyulan qiymət həddini endirməli, Rusiyanın idxal etdiyi digər mallara qarşı da oxşar addımlar atmalı və sanksiyalardakı boşluqları bağlamalıdır”. Ancaq bəzi neft ekspertləri deyir ki, bu qədər tələsməyə dəyməz. Təhlilçilər “Yeddilər Qrupu”nun qiymət həddini endirməsinin dünyada neft təchizatı ilə bağlı narahatlıqları artıracağı və nəticədə xam neft qiymətlərini daha da yuxarı qaldıracağı barədə xəbərdarlıq edirlər. Onlar deyirlər ki, neftə tələbatın yüksək olduğu indiki dövrdə belə bir addım “Yeddilər Qrupu” ölkələrinin özlərinə ziyan vurar, Rusiyanın gəlirlərinə isə çox da təsir etməz. Osloda fəaliyyət göstərən "Rystad Energy" araşdırma şirkətinin təhlilçisi Yorqe Leo bildirir: “Əgər sabah “Yeddilər Qrupu” gəlib desə ki, qiymət həddi 50 dollardır, böyük ehtimalla neft qiymətlərinin daha da artmasına şahid olacaqsınız. Sanksiyaların sərtləşdirilməsindən dərhal sonra gələn reaksiya həmişə neft qiymətlərinin artması olur, axı təchizatın kəsilməsi ilə bağlı qorxu yaranır. Məncə, “Yeddilər Qrupu” üçün ən yaxşısı qayığı silkələməməkdir”.
Ekspertlər deyir ki, onsuz da onilliklər boyunca ən yüksək inflyasiya ilə üzləşməli olan və enerji qiymətlərinin qalxaraq vəziyyətin daha da pisləşməsini istəməyən “Yeddilər Qrupu” liderlərinin çoxu bu narahatlığı bölüşür. Yaşayış qiymətlərinin kəskin artması ABŞ prezidenti Co Baydenin gələn il yenidən prezident seçilməsinə mane olacaq ən böyük amillərdən biri sayılır. Qiymət həddinin effektivliyi ilə bağlı debat onun tətbiq edildiyi dekabr ayından bəri davam edir. Səkkiz ay keçsə də, onun nə dərəcədə işə yaradığına dair heç bir ortaq fikir yoxdur. Axı Rusiyanın neftdən əldə etdiyi gəlirə, eyni zamanda, Qərbə dəniz daşımalarına qoyulan embarqo, “OPEC+”un hasilata qoyduğu məhdudiyyətlər də təsir göstərir. Dəniz yolu ilə daşınan xam neftə qoyulan embarqo ilə birlikdə qiymət həddi də qüvvəyə minəndə Rusiyanın “Ural” brendi artıq barreli 60 dollardan da aşağı satılırdı. Rusiyanın ixracatı məhdudlaşdırması dünya miqyaslı iqtisadi xaos doğura bilər. Rusiya Səudiyyə Ərəbistanından sonra dünyanın ikinci ən iri neft ixracatçısıdır. Qiymət həddi siyasəti Rusiya nefti bir bareli 60 dollardan yuxarı satılanda Qərb vasitəçilərinin, o cümlədən nəqliyyat və sığorta şirkətlərinin öz xidmətlərini təklif etmələrinin qarşısını alır. Qərb şirkətləri, ənənəvi olaraq, bu sahələrdə dominant olduqlarından onları oyundan çıxarmaq Rusiyanın fəaliyyətini məhdudlaşdırmağa kömək edir. Rusiya bu məhdudiyyətlərin öhdəsindən gəlmək üçün paralel infrastruktur qurmağa çalışır. Bu nəhəng ölkə yüzlərlə köhnə tanker satın alıb və gəmilərin yenidən sığortalanmasına 9 milyard dollar ayırıb. Ekspertlər deyir ki, Rusiya nəqliyyat xərclərini şişirdərək nefti hansı qiymətə satdığını gizlətmək istəyir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin bilgilərinə görə, ötən ay Rusiya neftinin orta qiyməti 64.31 dollar olub. Qiymət limitini aşan bu rəqəm neft ixracından gələn gəliri son səkkiz aydakı rekord həddə çatdırıb. Bu qiymət hələ də “Brent”in dəyərindən aşağı olsa da, aradakı fərq 35 dollardan 10 dollara enib. Bu da qiymət həddinin öz gücünü itirməsinin daha bir göstəricisidir. Vaşinqtonda yerləşən Beynəlxalq və Strateji Elmlər Mərkəzinin eksperti Ben Kehill deyir ki, sanksiyaların təsiri get-gedə zəifləməyə meylli olur, çünki hiyləgər adamlar hər şeyin bir yolunu tapırlar: “Son 10-15 ildə enerji sanksiyalarının hekayəti budur ki, bazar onlardan yayınmağın yetərincə ağıllı üsullarını tapır. Özü də sanksiyalar nə qədər uzun zaman qalırsa, sızıntı bir o qədər çox olur. Özəlliklə bazar məhdud olanda”. Peterson Beynəlxalq İqtisadiyyat İnstitutunun ekspertləri iyul ayında bildiriblər ki, Rusiyanın neft gəlirlərinə qiymət həddinin təsiri embarqonun təsirindən daha az olub. Onların fikrincə, 60 dollarlıq limit bir çox hallarda gəlirlərə təsir üçün çox yüksəkdir və üstəlik, bu sanksiyanın icrasına nəzarət mexanizmləri çatışmır. Rusiyanın dəniz yolu ilə daşınan xam neftinə Avropanın embarqo qoyması Moskvanı məcbur edir ki, öz neftini Baltik və Qara dəniz limanlarından xeyli ucuz qiymətə Çin və Hindistana yönləndirsin. Harvard Universiteti Devis Mərkəzinin əməkdaşı, Rusiya neft sənayesi üzrə ekspert Kreyq Kennedi deyir ki, sanksiyaların icrası ilə bağlı tezcə tədbir görülməsə, qiymət həddi siyasəti sıradan çıxmaq riskiylə üzləşəcək. Səudiyyə Ərəbistanı iyul ayında qiyməti qaldırmaq üçün istehsalatı gündə 1 milyon barrelədək azaldıb. Bununla da Rusiya neftinin qoyulan qiymət həddindən baha satılmasına şərait yaranıb. Səudiyyə Ərəbistanı daha sonra bu qərarını sentyabradək uzadıb. Ekspertlər bildirir ki, Çin, Hindistan və Asiyanın digər ölkələrindəki alıcılar nefti endirimli qiymətlə ala bildikləri müddətcə “qızıl yumurtlayan qaz”ı “öldürməkd”ə maraqlı deyillər.
Ramil QULİYEV
