“...Bu araşdırmalar daha müfəssəl şəkildə “Azərbaycanlılara qarşı soyqırımı: tarixi və konsepsiyası” elmi qrupunun rəhbəri tarix üzrə elmlər doktoru Vasif Qafarovun kitablarında dəqiq təsbit olunub.
V.Qafarovun araşdırmaları göstərir ki, M.Ə.Rəsulzadə və M.H.Hacınski erməni dövləti məsələsində prinsipal olublar, gürcülərdən fərqli olaraq, erməni dövlətinin yaradılması məsələsində israr ediblər. Hətta Azərbaycan nümayəndə heyəti 23 mayda Ənvər Paşaya yazılı müraciət edərək bildiriblər ki, yalnız iki dövlətin yaranması ilə müttəhid Qafqaz fikri məhv olar.
Erməni dövlətinin qurulması üçün də Azərbaycan Milli Şurası 1918-ci ildə müstəqilliyin elan edilməsindən bir gün sonra 29 mayda İrəvanın ermənilərə verilməsi ilə bağlı qanunsuz, haqsız və birtərəfli qərar qəbul ediblər.
Bu qərar ona görə qanunsuz olub ki, Milli Şuranın 44 üzvü olub, İrəvanın ermənilərə verilməsi ilə bağlı qərara isə 16 nəfər lehinə, 1 nəfər əleyhinə, 3 nəfər bitərəf olaraq səs verib. Yəni bu cür mühüm məsələ üçün tələb olunan nəinki üçdə iki səs çoxluğu, heç quorum da (üzvlərin yarıdan çoxunun iştirakı) olmayıb. Sonradan bu qərarı legitimləşdirmək üçün protokol dəyişdirilərək iclasda iştirak edən şəxslərin sayını 28 nəfər göstərilib.
İkinicisi? bu qərar ona görə haqsız idi ki, İrəvanda yaşayan azərbaycanlıların rəyi öyrənilmədən, onlarla bu məsələ müzakirə edilmədən qərar verilib. Qərar qəbul edilməsindən sonra Milli Şuranın 1918-ci il 1 iyun tarixində keçirilən iclasında İrəvandan olan şura üzvləri – Mir Hidayət Seyidov, Bağır Rzayev və Nəriman bəy Nərimanbəyov Milli Şuranın “İrəvanın Ermənistana güzəştə getməsi” qərarına rəsmi etiraz ediblər. Milli Şura İrəvandan olan üzvlərinin etiraz sənədini müzakirə etməkdən imtina edib və onun protokola tikilməsi barədə qərar qəbul edib. Ancaq necəsə olub, həmin etiraz məktubu hazırda arxivdə yoxdu, görünür kimsə “itirib”.
Üçüncüsü ona görə birtərəfli qərardır ki, erməni dövləti gələcəkdə Qarabağa iddia etməyəcəklərinə dair heç bir qərar qəbul etməyib, bu sadəcə centlmen razılaşması olub.
Bu məsələdə universal hüquq və ədalət prinsiplərindən əlavə, sadə vətəndaş üçün bir sadə reallıq var. Torpaq uğrunda mübarizə aparmaq olar, torpağı geri qaytarmaq olar, hətta müharibədə torpaq itirmək də olur. Ancaq nəyin bahasına olursa-olsun, səbəbi nə olur-olsun döyüşmədən torpaq üzərindən alver etmək olmaz. Bu xəyənətdir. Biz bu xəyanəti heç vaxt unutmayacağıq, unudulmasına da imkan verməyəcəyik.
Nəticədə Osmanlı hökuməti Azərbaycan nümayəndə heyətinin israrını nəzərə alaraq, erməni dövləti yaranmasına razılılq verdi. Ermənistan dövləti də Azərbaycan ərazisi olan İrəvanda yarandı. Ermənistan dövlətini də ilk dəfə de-fakto tanıyan Osmanlı oldu.
Bəziləri Azərbaycan nümayəndə heyətinin çox itaətkar və sülhpərvər olmasının səbəbini onların yerli xalq arasında nüfuzunun olmaması ilə əlaqələndirir. Çünki 1918-ci ildə mart soyqırımı zamanı onların özlərinin də təmsil olunduğu müsəlman fraksiyası Zaqafqaziya hökumətinin gücünü bizə qarşı edilən soyqırımın qarşısının alnmasına yönəldə bilməyiblər, bacarmayıblar…”
“Müsəlman Fraksiyasının rəhbərliyinin erməni dövlətinin yaradılması ilə bağlı Osmanlıya müraciət etməsi barədə iddia kökündən yanlışdır, udurmadır, böhtandır”
Bu iddia ilə "NoWar-çuların yanaşması Rəsulzadəni xatırladır" məqaləsində deputat Kamal Cəfərov çıxış edib. K.Cəfərov məqaləsində Azərbaycan torpaqlarında erməni dövlətinin yaradılması məsələsində M.Ə.Rəsulzadəni və Hacınskini ittiham edib.
Millət vəkili iddia edib ki, Qafqazda əsas söz sahibi olan Osmanlı dövlətinin Baş naziri Tələt Paşa və hərbi nazir Ənvər Paşanın Ermənistan dövlətinin yaradılması məsələsinə qətiyyətlə qarşı çıxıblar. “Tarixi sənədlər və yazışmalar göstərir ki, Tələt Paşa və Ənvər Paşa Cənubi Qafqazda iki dövlətin – gürcü və müsəlman dövlətinin yaradılmasını, ermənilərin yaşadığı ərazilərin bu iki dövlət arasında bölünməsini təklif edib və erməni məsələsində “çibanı kökündən təmizləmək!” mövqeyindən çıxış ediblər”-deyə K.Cəfərov yazıb.
K.Cəfərovun Rəsulzadənin və Hacınskinin ünvanına səsləndirdiyi ittiham böyük narazılıq yaradıb.
AMEA-nın Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, fəlsəfə doktoru, BAO sədrinin müavini, siyasi şərhçi Faiq Ələkbərli “Bakı-Xəbər”ə bildirdi ki, deputatın iddiaları əsassızdır. “Deputat Kamal Cəfərovun məlum yazısı birmənalı şəkildə Azərbaycan Cumhuriyyətinin yaranmasında əsas rol oynayan Müsəlman fraksiyasına, sonradan isə Azərbaycan Milli Şurası adlandırılan quruma yönəlib. Cəfərovun sözlərindən belə çıxır ki, Ermənistan adlanan dövləti az qala məhz Azərbaycan Milli Şurası yaradıb. Deputatın ittihamları, xüsusən də Azərbaycan Milli Şurasının başqanı Rəsulzadəyə və digərlərinə yönəlib. Ancaq bütövlükdə demək olar ki, Azərbaycan Milli Şurası ciddi ittihamlarla üz-üzə qoyulub, təbii ki, bütün bunlar qəbuledilməzdir. Xüsusilə hə Azərbaycan Milli Şurası yaranmamışdan əvvəl Müsəlman Fraksiyasının fəaliyyətini kölgə altında atmaq və ittihamlarla üz-üzə qoymaq yenə də qəbuledilməzdir. Burada söhbət Müsəlman Fraksiyasının apardığı siyasətdən gedir. Müsəlman Fraksiyası “sülhsevər siyasət aparıb” adı altında, xüsusən də fraksiyanın rəhbəri Rəsulzadəni və Hacınskini ittiham altında qoymaq çox mənfi haldır. Cəfərovun hətta gürcülər, Osmanlı rəhbərliyi, Tələt Paşa və Ənvər Paşa erməni dövlətinin əleyhinə olduğu halda məhz Müsəlman Fraksiyası buna can atmışdır və erməni dövlətinin yaranmasında da “əsas rolu” Azərbaycan Milli Şurası oynamışdır iddiası tamamilə yalandır, uydurmalarla doludur. Əlbəttə, deputatın bu uydurmaları heç bir halda qəbul edilə bilməz. Müsəlman Fraksiyası Osmanlı ilə müharibənin aparılmasının əleyhinə idi. Bilirik ki, o zaman Zaqafqaziya Seymi Osmanlıya qarşı müharibə elan edib. Emənilərin və gürcülərin Osmanlıya qarşı müharibə elan etdiyi bir şəraitdə Müsəlman Fraksiyası, təbii ki, məsələnin sülh yolu ilə həllinin tərəfdarı olmalı idi. Ancaq məsələ onda deyil, Osmanlı Zaqafqaziya Seymi ilə apardığı müharibədən qalib çıxdı və öz diqtələrini də ermənilərə və gürcülərə qəbul etdirdi”-deyə F.Ələkbərli bildirdi. Bu prosesdə erməni dövlətinin yaranması məsələsinə gəlincə, ilk olaraq gürcülər Zaqafqaziya Seyimindən çıxaraq mayın 26-da ayrıca dövlət yaratdıqlarını bəyan etdilər. Bu proseslərdən sonra isə azərbaycanlılar Azərbaycan dövlətinin, ermənilər isə erməni dövlətinin yarandığını elan etdilər deyən F.Ələkbərli bildirdi ki, belə bir şəraitdə İrəvanın və ətrafının ermənilərə güzəştə gedilməsi məsələsinin necə gerçəkləşdiyi də məlumdur. F.Ələkbərlinin sözlərinə görə, burada K.Cəfərovun V.Qafarovun kitabına “istinadən” Rəsulzadəni və Hacınskini, Milli Şuranı ittiham etməsi yersizdir. “Müsəlman Fraksiyasının rəhbərliyinin erməni dövlətinin yaradılması ilə bağlı Osmanlıya müraciət etməsi barədə iddia tamamilə kökündən yanlışdır, udurmadır, böhtandır. Guya 23 mayda Müsəlman Fraksiyasının Ənvər Paşaya məktub göndərdiyi və ona “erməni dövləti yaratmaq” barədə təklif etdiyi iddiasında olan Vasif Qafarov, Kamal Cəfərov və başqaları bunu hansısa dəlillərlə subut edə bilirlərmi? Faktiki olaraq belə bir məsələ yoxdur, uydurmadır. O vaxt Müsəlman Fraksiyasının elə bir səlahiyyəti də yox idi ki, belə bir müraciət etsin... İddialar hamısı yalandır, heç bir məntiqə uyğun gəlmir” deyə bildirən F.Ələkbərli qeyd etdi ki, bu cür cəfəng iddialar heç zaman həqiqətə, reallığa təsir edə bilməz.
İradə SARIYEVA
