“Qərbi Azərbaycanın tarixi irsi” rubrikasında Göyçə mahalının alban mədəniyyəti dövründən nişan qalan abidələri, yazılı daşları barədə danışmaq istəyirik. Bu daşların hər biri bir tarixdir və uzun əsrlər öz mövcudluğunu qoruyan yaddaşdır.
1988-ci ilə, yəni Azərbaycan türklərinin indiki Ermənistandan sonuncu deportasiyasına qədər o daşlar, yazılı abidələr qalırdı, amma bu gün onların başına hansı bəlalar gətirildiyindən xəbərsizik. Göyçə Qərbi Azərbaycanın ən qədim yaşayış və mədəniyyət ünvanlarından biri kimi bilinir. Bu baxımdan, Qafqaz Albaniyasının zəngin tarixi irsini yaşadan mahallarımızdan biri Göyçə olub ki, bu mahalda çox zəngin alban irsi mövcud olub. Göyçə mahalının kəndlərinin böyük əksəriyyətinin tarixi orta və daha erkən əsrlərə gedib çıxır. Bu mahalın Qanlı kəndi də qədim alban abidələri, yazıları ilə zəngin olub. Heç şübhəsiz, tariximizin gizlinlərini ifadə edən bu yazıların böyük əksəriyyəti oxunmayıb. Bu da bizimlə orada yazılanlar arasına bir sirr pərdəsi tutur.
Kəndin tarixini araşdıran tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, Qanlı kəndinin yaranma tarixi XIV əsrin sonu (1387), XV əsrin əvvəlinə (1410) təsadüf edir. Verilən bilgilərə görə, kəndin yaranması və ilk adı olan Qanlı sözünün mənası iki əsas mənanı kəsb edir. 1. "Dədə Qorqud" dastanını təşkil edən 12 Türk boyundan biri Səlcuq Türkərinin nəslindən olan "Kanlı" qolunun adı ilə bağlıdır. 2. Qanlı sözünün ikinci mənası isə, deyilənlərə görə, Qazax mahalından Göyçə mahalına gələn Qanlı Allahverdinin adı ilə əlaqələndirilir. “Qanlı Allahverdi kəndin himini salarkən bol sulu, münbit torpağa və eləcə də maldarlıq üçün əhəmiyyətli olduğunu görərək həmin yeri özü ilə birlikdə gələn qohumlarına daimi yaşayış yeri seçir. Lakin kənddə özündən sonra məskunlaşan kənd sakinlərindən biri ilə dalaşaraq həmin adamı öldürdükdən sonra Qanlı Allahverdi qan tökdüyünə görə həmin gündən ailəsi ilə birlikdə kənddən köçərək Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun indiki Qanlı kəndinin bünövrəsini salır və ömrünün sonuna qədər orada yaşayır. Kəndin adı yarandığı ilk gündən 1988-ci ilin dekabrına qədər 3 dəfə dəyişdirilmişdir. Həmin ad 1946-cı il avqustun 12-nə kimi olmuşdur. Kəndin ikinci adı olan "Qamışlı" sözünün mənası isə kəndin alt hissəsində yerləşən böyük Torf mədənindəki bitən Qamışlığın adı ilə bağlıdır”. Bu barədə hazırlanan məqalələrdən birində belə qeyd edilir. Yazılanlara görə, həmin ad 1976-cı ilə qədər olmuşdur. Kəndin üçüncü adı olan Torfavan sözünün mənası kəndin alt hissəsində yerləşən böyük Torf mədəninin adı ilə bağlıdır. Bu adın kəndə verilməsinin əsas səbəbi erməni daşnaqlarının apardıqları antitürk siyasətinin təsiri nəticəsində olmuşdur. “Keçmişdə Qanlıdan bir qədər aralıda dağlardan saxsı borular vasitəsi ilə bulaq çəkilmişdi. Həmin saxsı borular IV-IX əsrlərdə çəkilmişdir. Kəndin mərkəzindəki qədim qəbiristanlıq burada ta qədimdən insanların yaşamasına sübut edir. Alban əlifbası ilə yazılmış abidələr bu yerlərin alban türklərinə məxsusluğuna bir nişanədir. Alban daş abidələri, qəbirlər azərbaycanlılar 1988-ci il Ermənistandan deportasiya olunanadək qalırdı. XII əsrdə Albaniya ərəblərin hücumlarına məruz qalır və yerli əhali islam dinini qəbul etməyə məcbur edilir. Həmin dövrdə Göyçə mahalı və o cümlədən Qanlı kəndi də ərəblər tərəfindən işğal olunur. XIV əsrdə Göyçə mahalına Əmir Teymur hücum edir. XVI əsrdə mahal Ağqoyunluların təbbəliyini qəbul edir”-deyə məqalədə qeyd edilir.
Qədim Azərbaycan torpağı olan Göyçə mahalında tarixən saysız alban abidələri mövcud olub, bunlar Albaniyanın gerçək tarixini əks etdirib. Məlum olduğu kimi, 1988-ci ilə qədər də Göyçədəki alban-xristianlıq dövrü abidələrə qarşı saxtalaşdırma işləri aparılıb, bu 1988-ci ildən sonra da daha da gücləndirilib. Alban-türk abidələrinə qarşı hər zaman ermənilər böyük iddiada bulunublar.
Qanlının alban əlifbası ilə yazılmış abidələri, eləcə də digər abidələr Azərbaycan tarixinin ayrılmaz bir hissəsidir. Bu gün Ermənistanın mədəni irsimizə qarşı törətdiyi cinayətlərini ifşa etmək üçün əlimizdə kifayət qədər əsaslı dəlillər var. Hesab edirik ki, UNESCO Azərbaycan tərəfin, xüsusən də Qərbi Azərbaycan icmasının çox saylı müraciətlərini nəzərə alıb indiki Ermənistan ərazisində missiya göndərəcək və ermənilərin illərdən bəri davam etdirdiyi yalan kampaniyası iflasa uğrayacaq. Təbii ki, obyektiv mütəxəssislərdən ibraət missiya təşkil olunarsa istədiyimiz nəticəni əldə edə bilərik.
İradə SARIYEVA
