Heç kimə sirr deyil ki, 1991-ci ildə SSRİ dağıldıqdan sonra Çeçenistan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Yakutiya respublikaları Rusiyadan ayrılmağa, müstəqil olmağa can atıb. Lakin 1992-ci ildə sözügedən respublikalar müəyyən şərtlərlə ittifaq müqaviləsinə imza ataraq, Rusiya Federasiyasının tərkibində qalıb.
Daha sonra Tatarıstan və Çeçenistana xüsusi status verilib. Çünki Rusiyanın bu iki subyekti onun tərkibində qalmaq üçün yeni federasiya müqaviləsini imzalamaq istəmirdi. Onları yola gətirmək üçün 1992-ci ildə Çeçenistan və Tatarıstan Rusiya Federasiyası tərkibində “xüsusi status” əldə etdi. Səlahiyyətlərin bölüşdürülməsi və ya xüsusi statusa dair müqavilə başlanğıcda Tatarıstana geniş muxtariyyət verirdi, lakin getdikcə daha çox simvolik xarakter daşımağa başladı. Nəhayət 1994-cü ildə Rusiya və Tatarıstan prezidentləri Boris Yeltsin və Mintimer Şaymiyev arasında “idarəetmənin bölüşdürülməsi və səlahiyyətlərin qarşılıqlı paylaşılmasına” dair müqavilə imzalandı. Bu müqavilə Kazana torpaq, resurslar üzərində müstəsna sahiblik hüququ verirdi. Tatarıstan öz dövlət orqanlarını yarada, büdcəsini tərtib edə bilərdi. Müqavilə ilə Tatarıstanın, hətta
vətəndaşlıq statusu tətbiq etmək və öz beynəlxalq siyasətini formalaşdırmaq hüququ vardı. Lakin Yeltsindən sonra hakimiyyətə gələn Vladimir Putin elə ilk gündən yerli haklimiyyətlərin lüzumsuz səlahiyyətlərinin azaldılması yolunu tutdu. 2000-ci ilin avqustunda birinci müddətə prezident seçilən Putin federal və yerli qanunlar arasındakı uyğunsuzluğu saatlı bomba ilə müqayisə etmiş və demişdi ki, bu uyğunsuzluqlar dərhal aradan qaldırılmalıdır. Həmin vaxtdan etibarən Kreml tədricən xüsusi səlahiyyətlərin ləğvinə başlayıb.
Belə bir vaxtda Moskva ilə Tatarıstan arasında yeni ziddiyyətin yaranması müşahidə edilməkdədir. İndi hər şey Rusiya Dövlət Dumasının yenicə seçilmiş heyətinin atacağı ilk addımdan daha çox asılı olacaq. Bu seçkilərdən əvvəl Dumaya baxılmaq üçün təqdim olunmuş qanun layihələrindən birində Rusiyanın bütün regionlarının “icra hakimiyyətlərini eyniləşdirən tədbir”
nəzərdə tutulur. Sözügedən qanun layihəsi qəbul olunarsa, bundan sonra Rusiyanın, ilhaq olunmuş Krım yarımadası da daxil, 83 regionunun hamısında merlər, qubernatorlar və prezidentlər yox, sadəcə olaraq icra başçıları olacaq. Bu qanun layihəsi Duma spikerinin müavini Pavel Kraşennikov və Federasiya Şurasının üzvü Andrey Klişas tərəfindən təqdim olunsa da, sənədin prezident Vladimir Putinin aparatında hazırlandığına və buna görə də onun mütləq qanuna çevriləcəyinə inanılır. Tatarıstanda bir çoxları yeni qanunun məhz onları hədəflədiyini düşünür. Onların fikrincə, məqsəd 2024-cü ildə Putinin dördüncü müddətinin başa çatmasından əvvəl şaquli hakimiyyətin gücləndirilməsidir. Lakin Kremlin bu niyyəti Tatarıstan Konstitusiyasının 1-ci maddəsi ilə ziddiyyət təşkil edir. Bu maddədə deyilir ki, Tatarıstan və Rusiya arasında münasibətlər səlahiyyətlərin bölüşdürülməsinə dair müqaviləyə əsaslanır. Konstitusiyaya görə, bu maddə parlament tərəfindən dəyişdirilə
bilməz. Maddənin dəyişdirilməsi üçün ümumxalq referendumunun keçirilməsi tələbi mövcuddur. Amma ruslar məsələni parlament vasitəsilə həll etmək istəyir ki, bundan da tatarlar narazıdır. Kazan Universitetinin siyasət elmi professoru Midxat Farukşin “Azadlıq” radiosuna bildirir ki, Tatarıstan “prezidentinin” sadəcə “başçıya” çevrilməsi əmri birbaşa Rusiya prezidentinin ofisindən verilib. Bu təşəbbüs barədə hələlik nə Tatarıstan parlamenti, nə də prezident Rüstəm Minnixanov şərh verib. Bir daha qeyd edək ki, əhalisi 3.8 milyon nəfər olan Tatarıstan Rusiyada hakimiyyətin federal subyektlər arasında bölüşdürülməsinə çox ciddi baxan muxtar respublika olub. Tatarlar Rusiyada ruslardan sonra sayca ikinci xalqdır.
1992-ci ilin martında, SSRİ-nin çökməsindən üç ay sonra Tatarıstan parlamenti bölgənin suverenliyi barədə qanunu səslərin üçdə ikisi ilə qəbul edib.
Həmin qanuna görə, Tatarıstan Rusiya və federasiyanın başqa subyektləri ilə eyni hüquqlara malikdir. Putinin hakimiyyəti illərində, 2000-ci ildən bəri Kremlin federal regionlarla münasibəti və parlamentin yuxarı palatası Federasiya Şurasının formalaşması, region başçılarının seçilməsi qaydasının dəyişdirilməsi ilə federalizm xeyli aşınıb. Məsələn, 2015-ci ildə regional başçılara “prezident” titulundan istifadə qadağan edilib. Kremlin iddiasına görə, Rusiyada yalnız bir prezident ola bilər. Lakin Tatarıstandan gələn təzyiqlər Putini bu bölgəyə istisna verilməsinə məcbur edib. Amma indi yeni qanunla ruslar Tatarıstana verilən istisnanı da aradan qaldırmağa hazırlaşır. Bu sonuncu qanun layihəsi ilə bağlı Dünya Tatar Gənclər Forumu Moskvaya və Kazana müraciət edərək, onları Tatarıstan başçısının “prezident” titulunun saxlanmasına çağırıb. Müraciətdə deyilir ki, Tatarıstanda prezident titulu saxlanmalıdır, çünki bu, “siyasi statusu, respublika imicini və federalizmi” əks
etdirir: "Tatarıstanda prezident postu təkcə respublika başçısının postunu yox, həm də dünya boyunca 7 milyon tatarın liderliyini, Rusiyanın başqa regionlarında, 30-dan çox ölkədə yaşayan tatarların birliyini simvolizə edir”. Praqada mənzillənmiş regional və etnik münasibətlər eksperti Vadim Sidorov deyir ki, Moskva da Tatarıstanda “prezident” titulunu məhz buna görə ləğv etmək istəyir. Sidorov bildirir ki, Putin hakimiyyəti liberal təsisat islahatlarının və respublika millətçilyinin sintezindən qorxur, çünki o bunu 2003-cü ildə Gürcüstanda “Qızılgül inqilabının” və Ukraynada 2013-2014-cü illərdəki Avromaydan kimi hərəkatların hərəkətverici qüvvəsi kimi görür.
Görünür, məhz bu ehtiyatlanmalara görə siyasi bloger Valeri Karpenkov iddia edir ki, Dumaya təqdim olunmuş qanun kifayət qədər kəsərli deyil və Rusiyanın birliyini o qədər də gücləndirməyəcək. Bloger qeyd edir ki, Rusiyada bütün regionların
bələdiyyələri üçün universal vahid bir termin tətbiq olunmalıdır. Onun fikirincə, başqırdlar, tatarlar, buryatlar və Rusiyadakı başqa dillərdə işlədilən türk sözü “qurultay” və başqa “çətin tələffüz olunan” terminləri aradan qaldırmaq lazımdır: "Federal mərkəzin səlahiyyətləri milli və ya respublika konstitusiyaları ilə məhdudlaşdırılır. Bütün bunlar Rusiya xalqlarına, diqqət edin, dövlət suverenliyi verir. Rusiya milli-ərazi quruluşuna görə əsl həftəbecərdir və konstitusiya səviyyəsində 20-dən çox kvazidövlətdən ibarətdir”. Karpenkov belə bir nəticəyə gəlir ki, bu vəziyyət “separatçı meyllərə” rəvac verir. Lakin Tatarıstan suverenliyinin bəzi müdafiəçiləri üçün Dumaya təqdim olunmuş layihə “ölüm-qalım” məsələsidir. 2018-ci ildə həbsxanadan azad edildikdən sonra Londona mühacirət etmiş tatar fəal Rafis Kaşapov bildirir: "Prezident titulu olmadan respublikanın özünə də son qoyulacaq. Bundan sonra nə gerbə, nə bayrağa, nə də himnə ehtiyac qalacaq. Tatarıstanı
dəstəkləyən insanların isə biz sürgündəkilərə qoşulmaqdan başqa seçimi qalmayacaq. Amma düzünü desəm, inanmıram ki, bu çoxlarının vecinədir”.
Ramil QULİYEV
