Rusiya Ukraynaya qarşı müharibəyə başladıqdan sonra hələ cari ilin martında Kiyev hökumətinin Azov dənizinə çıxışını bağlayıb. Elə indi də ruslar Ukraynanı Azov dənizinə çıxışdan məhrum ediblər. Belə görünür ki, Rusiya Azov dənizi tam şəkildə bundan sonra da öz nəzarətində saxlamaq iddiasındadır. Hər halda, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin son açıqlamaları bu qənaətə gəlməyə əsas verir.
Putin bildirir ki, onun Ukraynada “xüsusi əməliyyat” adlandırdığı müharibə uzun proses ola bilər. Bununla yanaşı, o, Rusiyanın Ukraynada bir sıra əraziləri ilhaq etməsini əhəmiyyətli nəticə adlandırıb. Putin Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafı və İnsan Haqları Şurasının üzvləri qarşısında çıxış edərkən Ukrayna barədə, ümumiyətlə, olduqca maraqlı məqamlara toxunub. Qeyd edək ki, hazırda bu şurada Kremlin siyasətini tamamilə dəstəkləyənlər çoxluq təşkil edir. Onlarla görüş zamanı Putin deyib: “Nə gizlədim, Azov dənizi də Rusiya Federasiyasının daxili dənizi oldu”. O xatırladıb ki, hələ çar Birinci Pyotr Azov dənizinə çıxış üçün mübarizə aparırdı. Artıq bununla Putin Pyotrun edə bilmədiyini etdiyini bəyan edir. ABŞ-ın Müharibənin Öyrənilməsi İnstitutu məsələnin bu tərəfinin xüsusi diqqət mərkəzində saxlanmasının vacibliyini bəyan edir. Bildirilir ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putin xalqını Ukraynada uzun sürəcək işğalçı müharibəyə hazırlayır: “ O, Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafı və İnsan Haqları Şurası ilə görüşü zamanı deyib ki, “xüsusi əməliyyat” uzun proses ola bilər. Bu görüşdə Putin özünü rus çarı Böyük Pyotrla müqayisə edib və Rusiyanın hazırda çarın mübarizə apardığı Azov dənizinə nəzarət etdiyini bəyan edib. Rusiya imperiya tarixinə bu istinad Putinin Ukraynadakı hazırkı məqsədlərini açıq şəkildə imperialist olduğunu göstərir. O, Rusiyanın daxili auditoriyasını Ukraynada yeni əraziləri zəbt etmək məqsədi daşıyan uzun sürən müharibəyə hazırlayır. Görünür, Putin hücum əməliyyatlarını qısa müddətə dayandırmaqla daxili auditoriyanın impulsunu itirmək təhlükəsi ilə üzləşmək istəmir”. Qeyd edək ki, Azov dənizi istər iqtisadi, istər geosiyasi, istərsə də hərbi cəhətdən həm Rusiya, həm də Ukrayna üçün mühüm əhəmiyyətə sahib məkandır. Burada Kerç boğazı da hər iki ölkə üçün mühümdür. Dünyanın ən dayaz və şirin dənizi sayılan Azovu Qara dənizə bağlayan yeganə su xətti məhz Kerç boğazıdır. Rusiya ilə Ukraynanın sərhədləri daxilində qalan və böyük strateji əhəmiyyətə malik olan Azov dənizinə sahiblik də bu boğazdan keçir. Kerçi əlində tutan dövlət Azovu özünün daxili su hövzəsinə çevirə bilər. Yeri gəlmişkən, 2014-cü ilin mart ayında Rusiyanın Krımı ilhaq etməsinin əsas səbəbi də elə bu məqsəddən, yəni Azova sahiblik arzusundan doğurdu. Müharibəyə qədər Ukraynanın əsas sənaye gücü sayılan şimal-şərq hissəsini cənub-şərq hissəsi ilə bağlayan Kerç boğazı bu ölkənin balıqçılıqdan tutmuş, ağır metallurgiya müəssisələrinə qədər bir çox iqtisadi sahələrinin həm istehsal qaynağı, həm də əsas nəqliyyat xətti olub. Rusiya üçün isə Kerçin və Azov dənizinin əhəmiyyəti daha böyükdür. Azov dənizi və onun Kerç boğazı Don çayı vasitəsilə Rusiyanın mərkəzini, Volqa-Don kanalı ilə isə Xəzər dənizini okeanlara bağlayır. Krımın ilhaqına qədər Azov dənizin iki tərəf arasındakı bölgüsü Ukraynanın xeyrinə idi. Çünki Kırım onun əlində olduğundan Azovun böyük hissəsinə də Kiyev nəzarət edirdi. 2014-cü ildə Rusiyanın Krımı ilhaqıyla durum dəyişdi. Kerç Boğazı Krımda yerləşdiyindən nəzarəti birbaşa Rusiyaya keçmiş oldu. Bu ilin fevralında başlanan müharibə ilə Rusiyanın Mariupol limanını ələ keçirməsi nəticəsində Ukraynanın Azov dənizinə çıxışı bağlanıb. Rusiya bu dənizdən istifadə edən yeganə dövlətdir. Putinin fikirlərindn görünür ki, Kreml bu xüsusda mövqeyini kimsəyə güzəştə getməyəcək.
Bununla yanaşı, Putin Ukraynada hərbi əməliyyatların davam etdiriləcəyini də bildirib. O, Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafı və İnsan Haqları Şurası ilə görüşü zamanı Ukrayna ərazilərinin ilhaq edilməsinin xüsusi əməliyyatın məqsədlərindən biri olduğunu birbaşa deməyib. Xatırladaq ki, dünya ölkələrinin mütləq əksəriyyəti Ukraynanın dörd vilayətinin Rusiya tərəfindən ilhaqını tanımayıb. Ukrayna isə bu ərazilərin işğaldan azad olunmasını davam etdirir. Onu da qeyd edək ki, Putin müharibədən danışarkən “xüsusi əməliyyat” ifadəsi ilə yanaşı “müharibə” sözünü də işlədib. Amma o iddia edib ki, müharibəni 2014-cü ildə Ukrayna hakimiyyəti başladıb. Rusiya ilə Qərb arasında qarşıdurma ilə bağlı nüvə müharibəsi təhlükəsi barədə suala cavab verərkən Putin bu təhlükənin artmaqda olduğunu deyib. Rusiya prezidenti Moskvanın heç bir halda nüvə silahına birinci əl atmayacağına dair qarantiya verməkdən boyun qaçırıb: “Əgər birinci əl atmasa, deməli, ikinci də əl atmayacaq. Çünki bizim ərazimizə nüvə zərbəsinin endirilməsi imkanı məhduddur. Rusiya hakimiyyətinin başına hava gəlməyib və nüvə silahını ülgüc kimi ora-bura çəkməyəcək”. Rusiya prezidenti deyib ki, milli maraqları əvvəlcə dinc, sonra isə qalan bütün vasitələrlə müdafiə edəcək. Putin qeyd edib ki, səfərbərliyin ikinci dalğasına bu gün ehtiyac yoxdur. Onun sözlərinə görə, səfərbərliyə alınmış 300 min nəfərin hazırda 150 mini “xüsusi əməliyat” zonasındadır. Amma bilavasitə cəbhə xəttində olanlar bu yarının yarısıdır. Rusiya prezidenti beynəlxalq təşkilatları, o cümlədən Avropa Şurasını və BMT-ni kəskin tənqid edib. Onun firkincə, Ukraynada müharibə başlanandan bəri Qərb Rusiyaya münasibətdə “həyasız qərəz” nümayiş etdirir. Putinin sözlərinə görə, Qərb insan haqlarından başqa ölkələrin daxili işlərinə qarışmaq üçün istifadə edir. Daha bir maraqlı nüans odur ki, Putin yenə də “xüsusi əməliyyat”ın plan üzrə getdiyini deyib. O, bu tezisi hətta Rusiya qoşunları geri çəkiləndə də təkrar edib. Bununla yanaşı o, bu planın nədən ibarət olduğunu, “xüsusi əməliyyatın” nə vaxt başa çatacağını açıqlamayıb.
Nahid SALAYEV
