Xa­ri­ci film­lə­rin qü­sur­lu dub­lya­jı ilə bağ­lı prob­lem ye­ni­dən qal­xıb

Mə­ley­kə Alı­oğ­lu: "Qey­ri-pe­şə­kar­la­rın gör­dü­yü iş, tər­cü­mə et­di­yi mətn həd­din­dən ar­tıq zə­if olur"
Ra­mi­lə Qur­ban­lı: "Mü­tə­xəs­sis də yox­dur"
Qiy­mət Mə­hər­rəm­li: "Bu prob­le­min möv­cud­lu­ğu va­hid dub­lyaj mər­kə­zi­nin ya­ra­dıl­ma­sı mə­sə­lə­si­ni ye­ni­dən ak­tu­al­laş­dı­rır"
Akif Nə­sir­li: "Gö­rü­nür, bu işə az ma­liy­yə ay­rı­lır, ona gö­rə də or­ta­ya key­fiy­yət­li iş çı­xa­rıl­mır"
Adil Azay: "Dub­lyaj re­jis­so­ru sa­vad­lı ol­ma­lı­dır"

Bu gün həm yer­li te­le­ka­nal­lar­da, həm də ki­no­te­atr­lar­da əc­nə­bi bə­dii, sə­nəd­li və ciz­gi film­lə­ri nü­ma­yiş et­di­ri­lir. Təq­dim edi­lən film­lər qa­le­re­ya­sı­na bax­saq gö­rə­rik ki, on­la­rın ək­sə­riy­yə­ti çağ­daş dün­ya ki­no­sun­da bö­yük əks-sə­da ya­ra­dan film­lər­dir. O film­lə­rin çox bö­yük his­sə­si­nə ta­ma­şa­çı­lar ya rus di­li va­si­tə­si­lə, ya da ori­ji­nal dil­də ta­ma­şa edib. An­caq o film­lər Azər­bay­can di­li­nə dub­lyaj  edil­dik­də nə rus di­li­nin, nə də baş­qa əc­nə­bi di­lin ver­di­yi ef­fek­ti ve­rir.

Te­le­vi­zi­ya­la­rı­mı­zın ha­mı­sın­da xa­ri­ci bə­dii, sə­nəd­li və ciz­gi film­lər nü­ma­yiş et­di­ri­lir və bu film­lər möv­zu ba­xı­mın­dan, ak­tyor oyu­nu nöq­te­yi-nə­zə­rin­dən ol­duq­ca ma­raq­lı film­lər­dir, la­kin dub­lya­ja gəl­dik­də, o film­lə­rə ta­ma­şa­çı bax­maq is­tə­mir. Sə­bəb ki­mi də həm fil­min mət­ni­nin qü­sur­lu tər­cü­mə­si, həm də dub­lya­jın key­fiy­yət­siz­li­yi gös­tə­ri­lir. Mə­sə­lən, mətn­lər elə sə­viy­yə­də tər­cü­mə edi­lir ki, bə­zən ori­ji­nal­dan əsər-əla­mət qal­mır. Tər­cü­mə­çi­lər mət­nə əla­və, özü də yer­siz söz­lər ar­tı­rır, söz­lər bir­ba­şa mə­na­sın­da təq­dim edil­mir, elə hal­lar olur ki, sö­zün qar­şı­lı­ğı düz­gün ve­ril­mir. Ori­ji­nal mətn­lə bi­zim tər­cü­mə­çi­lə­rin təq­dim et­di­yi mətn ara­sın­da bö­yük fərq ya­ra­nır.

Ümu­miy­yət­lə, ki­no­te­atr­la­rın, müs­tə­qil ya­yım­çı­la­rın, vi­zu­al sə­nə­ti təb­liğ edən­lə­rin sa­yı­nın art­ma­sı­na rəğ­mən, bu işin  yük­sək sə­viy­yə­də hə­ya­ta ke­çi­ril­mə­si ak­tu­al­dır. Nə­zə­rə al­saq ki, möv­cud ba­zar var və bu da qu­rum­lar ara­sın­da rə­qa­bət ya­rat­ma­lı­dır. Rə­qa­bət olan yer­də isə hər kəs or­ta­ya key­fiy­yət­li məh­sul qoy­ma­ğa ça­lış­ma­lı­dır.

So­vet­lər da­ğı­lan­dan son­ra Azər­bay­can ki­no­su ta­ma­mi­lə ye­ni bir mər­hə­lə­yə qə­dəm qoy­du və dur­ğun­luq il­lə­rin­də ki­no­nun və­ziy­yə­ti ki­mi, dub­lya­jın da du­ru­mu ürə­ka­çan ol­ma­dı. Çün­ki köh­nə da­ğıl­mış­dı, ye­ni isə ya­ra­dıl­ma­mış­dı. An­caq son 10-15 il­də Azər­bay­can döv­lə­ti ki­no sa­hə­si­nə ki­fa­yət qə­dər diq­qət ye­ti­rir. Döv­lə­tin diq­qə­ti bu iş­lə məş­ğul olan adam­la­ra, şir­kət­lə­rə əla­və sti­mul ver­mə­li­dir. An­caq, nə­dən­sə, dub­lyaj sa­hə­sin­də ça­lı­şan­lar öz iş­lə­rin­də or­ta­ya key­fiy­yət qoy­maq is­tə­mir. Bu­nun nə ilə bağ­lı ol­du­ğu­nu eks­pert­lər­dən öy­rən­mək da­ha məq­sə­də­uy­ğun ol­du­ğu üçün, bir ne­çə mü­tə­xəs­si­sə mü­ra­ci­ət et­dik.

"İlk prob­lem mətn­lə­rin key­fiy­yət­siz tər­cü­mə­si ilə bağ­lı­dır"

Azər­bay­can Döv­lət Mə­də­niy­yət və İn­cə­sə­nət Uni­ver­si­te­ti­nin mü­əl­li­mi, ta­nın­mış ak­tri­sa Mə­ley­kə Alı­oğ­lu bi­zim­lə söh­bə­tin­də prob­le­min ak­tu­al ol­du­ğu­nu önə çək­di. M.Alı­oğ­lu­nun söz­lə­ri­nə gö­rə, bu gün tə­əs­süf ki, bir sı­ra hal­lar­da dub­lya­ja qey­ri-pe­şə­kar ya­naş­ma özü­nü gös­tə­rir. Eks­pert qeyd edir ki, bu da işin pe­şə­kar­la­ra hə­va­lə edil­mə­mə­si ilə bağ­lı­dır: "İlk prob­lem mətn­lə­rin key­fiy­yət­siz tər­cü­mə­si ilə bağ­lı­dır. Bu da onun­la əla­qə­dar­dır ki, tər­cü­mə işi pe­şə­kar­la­ra hə­va­lə edil­mir. Bu işi pe­şə­kar­lar gör­sə, bu prob­lem də ol­maz. Qey­ri-pe­şə­kar­la­rın gör­dü­yü iş, tər­cü­mə et­di­yi mətn isə həd­din­dən ar­tıq zə­if olur. Ey­ni nöq­san­lar səs­lən­dir­mə mə­sə­lə­sin­də də var. Dub­lyaj sa­hə­sin­də təc­rü­bə­si olan pe­şə­kar ak­tyor və ak­tri­sa­lar də­vət edil­mir. Bu iş­də əsa­sən ta­nış­lıq, dost­baz­lıq, tə­rəf­baz­lıq rol oy­na­yır. Dub­lyaj işi­nə hər kəs öz ada­mı­nı yer­ləş­di­rir. Çün­ki ora­da yük­sək qo­no­rar var. On­lar bu­nu ona gö­rə edir ki, əsl pe­şə­kar­lar haqq et­dik­lə­ri qo­no­ra­rı is­tə­mə­sin. Bu sə­bəb­dən də bu işə ta­nış­lar ayaq açır. On­la­rı, bir­mə­na­lı ola­raq, sə­nət ma­raq­lan­dır­mır. Yax­şı ya­şa­maq is­tə­yir­lər".

"Pe­şə­kar de­yən­də tək­cə ak­tyor­lar nə­zər­də tu­tul­mur"

M.Alı­oğ­lu qeyd et­di ki, bu və­ziy­yət müs­tə­qil ki­no şir­kət­lə­rin­də də özü­nü gös­tə­rir. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, on­la­rın ço­xu­nun öz dub­lyaj stu­di­ya­la­rı ol­sa be­lə, ora­da da "xal­tu­ra" iş­lər gö­rü­lür: "Bu prob­lem ha­mı­sın­da var. İşi, sa­də­cə, pe­şə­kar­la­ra tap­şır­maq la­zım­dır. Dub­lyaj özü də bir sə­nət­dir. Pe­şə­kar de­yən­də tək­cə ak­tyor­lar nə­zər­də tu­tul­mur. Dub­lya­ja ba­xan tex­ni­ki he­yət və rəh­bər­lik də nə­zər­də tu­tu­lur. Ən əsas isə key­fiy­yət­li tər­cü­mə­dir. Hər bir film təm­sil et­di­yi öl­kə­nin ru­hu­nu özün­də da­şı­yır. Mən­cə, tər­cü­mə­də və səs­lən­dir­mə­də bu özü­nü ifa­də et­mə­li­dir".

"Fik­rim­cə, bu, ma­liy­yə ilə bağ­lı­dır"

Mə­də­niy­yət üz­rə ta­nın­mış mü­tə­xəs­sis Ra­mi­lə Qur­ban­lı bi­zim­lə söh­bə­tin­də bil­dir­di ki, bu iş əsa­sən ma­liy­yə ilə bağ­lı­dır: "Fik­rim­cə, bu, ma­liy­yə ilə bağ­lı­dır. Pu­lu pe­şə­kar­la­ra ver­mir­lər. On­lar pe­şə­kar­lar­la de­yil, hə­vəs­kar­lar­la iş­lə­yir. Bu da möv­cud prob­le­mi or­ta­ya çı­xa­rır. Bir mə­sə­lə də var ki, mü­tə­xəs­sis də yox­dur. So­vet­lər da­ğı­lan­da tex­ni­ki iş­lə­rə ba­xan mü­tə­xəs­sis­lər də da­ğı­lış­dı. İn­di o mü­tə­xəs­sis­lə­ri oxut­maq, ye­tiş­dir­mək la­zım­dır. Bu işə də və­sa­it la­zım­dır. Ümu­miy­yət­lə, kö­kün­dən məş­ğul olun­ma­lı mə­sə­lə­dir, bir sə­bə­bə bağ­lı de­yil".

"Siz so­vet döv­rün­də dub­lyaj olu­nan film­lə­rə bax­sa­nız..."

Fi­lo­lo­gi­ya üz­rə fəl­sə­fə dok­to­ru Qiy­mət Mə­hər­rəm­li­nin söz­lə­ri­nə gö­rə, bu sa­hə­də əsas prob­lem mətn­lə­rin tər­cü­mə­si ilə əla­qə­dar­dır: "Tər­cü­mə mə­sə­lə­si əsas­dır. Siz so­vet döv­rün­də dub­lyaj olu­nan film­lə­rə bax­sa­nız, ora­da əsl pe­şə­kar ya­naş­ma­nı gö­rə bi­lər­si­niz. Bi­rin­ci­si, fil­min mət­ni pe­şə­kar tər­cü­mə­çi tə­rə­fin­dən tər­cü­mə edil­mə­li­dir. Bu adam həm öz ana di­li­ni, həm də ori­ji­nal di­li yük­sək sə­viy­yə­də bil­mə­li­dir. Di­li zə­if bi­lən adam key­fiy­yət­li tər­cü­mə or­ta­ya qo­ya bil­məz. Bu işə xü­su­si əhə­miy­yət ve­ril­mə­li­dir. Ey­ni fil­mə rus di­lin­də ta­ma­şa edir­sən, son­ra isə ona Azər­bay­can di­lin­də ba­xır­san. Fərq o qə­dər bö­yük­dür ki, mü­qa­yi­sə et­mək müm­kün de­yil. Bir də gö­rür­sən mət­nə o qə­dər əla­və söz­lər, ifa­də­lər ar­tı­rır­lar ki, adam mə­ət­təl qa­lır. Gu­ya bu­nun­la mət­nə gö­zəl­lik gə­ti­rir, onu ba­xım­lı edir­lər. Əs­lin­də, be­lə de­yil, mətn­lər çox şit çı­xır. Hal­bu­ki, ey­ni mətn pe­şə­ka­ra ve­ril­sə, or­ta­ya ta­mam baş­qa nə­ti­cə çı­xa bi­lər. Mətn pe­şə­ka­ra hə­va­lə edil­sə, pe­şə­kar o mət­ni yük­sək sə­viy­yə­də tər­cü­mə edə­cək, yük­sək sə­viy­yə­li tər­cü­mə də pe­şə­kar tə­rə­fin­dən səs­lən­di­ri­lə­cək, bu da çox müs­bət hal ola­caq. Bu işə pe­şə­kar­lar cəlb edil­mə­li­dir. Bə­zən gö­rür­sən ki, ciz­gi film­lə­ri çox gül­mə­li şə­kil­də tər­cü­mə edi­lir. Tər­cü­mə­də "jar­qon"lar­dan da çox is­ti­fa­də edi­lir. San­ki per­so­naj­lar tin­də otu­rub da­nı­şır. Bu­ra­da diq­qət­çə­kən mə­qam­lar­dan bi­ri ləh­cə­dir. Ən çox diq­qə­ti­mi­zi rus ləh­cə­si ilə per­so­na­jı səs­lən­di­rən ak­tyor və ak­tri­sa­lar cəlb edir. On­lar rus­dil­li­dir, bu­nu dub­lyaj­da da bü­ru­zə ve­rir­lər. Bu işə Azər­bay­can di­lin­də sə­list da­nış­ma­ğı ba­ca­ra­nı cəlb et­mək la­zım­dır. Di­li baş-ayaq da­nı­şan adam di­lin gö­zəl­li­yi­ni, in­cə­li­yi­ni ne­cə çat­dı­ra bi­lər?

Bu mə­sə­lə­yə cid­di ya­na­şıl­ma­lı­dır. He­sab edi­rəm ki, bu işə diq­qət ye­ti­ril­mə­li­dir. Bu prob­le­min möv­cud­lu­ğu va­hid dub­lyaj mər­kə­zi­nin ya­ra­dıl­ma­sı mə­sə­lə­si­ni ak­tu­al­laş­dı­rır. Yax­şı olar­dı ki, mər­kəz­ləş­di­ril­miş dub­lyaj qu­ru­mu ol­sun, bu bö­yük nə­ti­cə­lər ve­rər. Yə­ni film­lər va­hid mər­kəz­də, nə­za­rət al­tın­da tər­cü­mə və dub­lyaj edil­mə­li­dir".

"Bu prob­le­mi mən də mü­şa­hi­də edi­rəm"

İq­ti­sad­çı Akif Nə­sir­li­nin fik­rin­cə, bu əsa­sən iq­ti­sa­di mə­sə­lə ilə bağ­lı­dır. Onun söz­lə­ri­nə gö­rə, gö­rü­nür, bu sa­hə­yə la­zı­mi və­sa­it ay­rıl­mır: "Bu prob­le­mi mən də mü­şa­hi­də edi­rəm. Tə­əs­süf ki, bu sa­hə­də da­ha çox qey­ri-pe­şə­kar­lar fəa­liy­yət gös­tə­rir. Gö­rü­nür, bu işə az ma­liy­yə ay­rı­lır, ona gö­rə də or­ta­ya key­fiy­yət­li iş çı­xa­rıl­mır. Ki­no pul­la bağ­lı olan sa­hə­dir və bu­ra nə qə­dər çox pul ya­tır­san, bu işə pe­şə­kar­lar bö­yük ma­raq gös­tə­rər. Mən­cə, pe­şə­kar­lar az qo­no­rar ve­ril­di­yi üçün bu işə so­yuq ya­na­şır. Qey­ri-pe­şə­kar­lar isə cü­zi məb­ləğ­lə ra­zı­la­şır. Mətn­lə­rin də tər­cü­mə­si həm­çi­nin. Mət­ni pe­şə­kar tər­cü­mə­çi­yə ver­mir­lər, hər kəs öz iş­çi­si­nə tap­şı­rır, öz iş­çi­si də ne­cə gəl­di tər­cü­mə edir.

Ola bil­sin bu sa­hə­yə və­sa­it ay­rı­lır, am­ma ün­va­nı­na düz­gün çat­dı­rıl­mır. Siz ki­no­te­atr­lar­da nü­ma­yiş olu­nan film­lə­rə bax­sa­nız gö­rər­si­niz ki, on­lar­da da ana­lo­ji prob­lem var. Dü­şü­nü­rəm ki, bu işə yax­şı ma­liy­yə və­sai­ti ay­rıl­ma­lı,  tər­cü­mə və səs­lən­dir­mə pe­şə­kar­la­ra eti­bar edil­mə­li­dir".

"Di­li öy­rən­mək la­zım­dır"

Ta­nın­mış ki­no­re­jis­sor Adil Azay bi­zim­lə söh­bə­tin­də bu sa­hə­də möv­cud prob­lem­lə­rin müx­tə­lif sə­bəb­lər­lə bağ­lı ol­du­ğu­nu de­di: "Nöq­san­lar çox­dur. Bi­rin­ci­si, təh­sil­dən baş­la­maq la­zım­dır. İkin­ci­si, di­li öy­rən­mək la­zım­dır. Bağ­ça­dan uşaq­la­ra düz­gün ifa dərs­lə­ri keç­mək la­zım­dır. İn­cə­sə­nət Uni­ver­si­te­tin­də isə səh­nə da­nı­şı­ğı fən­ni­ni da­ha də­qiq keç­mək məs­lə­hət­dir. Üçün­cü­sü, ləh­cə­lər­dən çox eh­ti­yat­la is­ti­fa­də et­mək la­zım­dır. Dub­lya­ja gəl­dik­də isə, dub­lyaj re­jis­so­ru sa­vad­lı ol­ma­lı­dır (ki­min­sə gö­zü­nə aşiq ol­maq la­zım de­yil - A.A). Re­jis­so­run ya­nın­da müt­ləq söz ba­qa­jı olan və on­la­rı (söz­lə­ri) yer­bə­yer qu­ran adam (bu­na si­ne­ma alə­min­də uk­lad­ka de­yir­lər!) ol­ma­lı­dır. Be­şin­ci, vur­ğu­la­ra diq­qət ye­ti­ril­mə­li­dir. Al­tın­cı, səs ob­raz­la­rı se­çi­lər­kən fak­tu­ra­lar düz­gün se­çil­mə­li­dir. Yox­sa, uşaq­la­rı bö­yük xa­la­lar səs­lən­di­rir. Yed­din­ci və ən əsa­sı, səs re­jis­so­ru öz ana di­li­ni se­vən ol­ma­lı­dır".

Bakı Film İnstitutunun prolüsseri, kinoşünas Feyruz Şamıyev problemə kökündən aydınlıq gətirdi:”Ötən illərə baxanda dublyajın keyfiyyəti biraz artıb. Bu da ondan irəli gəlir ki, efirlərdə nümayiş olnan xarici məhsullar çoxdur və dublyaj studiyaları və ya TV kanalların dublyaj redaksiyaları arasında rəqabət artıb. Sözsük bu sahədə problemlər qalır və dublayın keyfiyyəti yerli tamaşaçını tam olaraq qane etmir. Bunun bir neçə səbəbi var ki, birinci növbədə dublyaj olunan filmlərin demək olar ki, 99 faizi üçüncü əl olaraq Rusiyadan və ya Türkiyədən alınır. Belə ki, filmlər TV kanallar tərəfindən alındıqda onların səs xətləri görüntüdən ayrı olaraq alınmır. Dublyajın başlıca problemi budur. Məsələn biz indi də deyirik ki, sovet dönəmində rus filmləri gözəl dublyaj olunurdu. Doğrudur sovet dönəmində dublyaj yüksək keyfiyyətdə idi. Bunun iki əsas səbəbi vardı. Birincisi dublyaj studiyası mərkəzləşmiş sistemdə idi. “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının bazasında səsləndirilirdi filmlər. Orada peşəkar redaktorlar, aktyorlar işləyirdi. Dublyaj işində də redaktorların, aktyorların səviyyəsi önəmli məsələdir. İkinci bir tərəfdən isə o vaxt filmlərin demək olar ki, hamısı xüsusi formada, yəni aktyorların səsləri ayrıca yazılmış lentlərdə gətiriliirdi. Görüntü və fon səsələrindən başqa aktyorların səsi xüsusi lentdə olurdu. Kinostudiyada isə aktyorların səsələri olan o lentin əvəzinə Azərbaycamnlı aktyorların səsi yazılırdı. Yerdə qalan fon səsləri isə filmdə olduğu kimi qalırdı. Dublayjdan sonra filmə baxanda adama elə gəlirdi ki, film elə azərbaycan dilində çəkiliib. Yuxarıda dediyium kimi indi Azərbaycanda filmlərin demək olar ki, hamısı filmin səslərini ayrıca almır. Buna görə də filmlər dublyaj olunarkən dialoqlar zamanı filmin arxa səsləri azaldılır, bəzən isə səs rejissorlarının yadından çıxır ki, arxa səsələri yerləşdirmək lazımdır. Buna görə də hətta istedadlı aktyorumuzun səslənməsi belə arxa səslər olmadan süni görünə bilir. Bu da tamaşaçının haqlı narazılığına səbəb olur. Təkcə texniki məsələlər yox, həm də tərcümə, xüsusən də peşəkar dublyaj redaktorarının olmaması bu işin keyfiyyətinə kölgə salır. Hazırda hər kanalın dublyaj studiyası var və əksər vaxtı da işin keyfiyyətli alınması üçün aktyorları yükləyirlər. Yaddan çıxarmayaq ki, dublyaj zamanı mətnlərin redaktəsi, aktyorların səs tembrinin uygun olub olmaması da vacib amildir. Təsəvvür edin ki, qalın səsli amiranə tərzdə danışan bir obrazı cır səsli və tələskən nəfəsə sahib biri səsləndirir. Bu baxımdan da texniki səviyyə, aktyorlarən düzgün seçimi, dublyaj bacarığı və mətnlərin düzgün redaktə olunması dublyajın keyfiyyətinə təsir edən amillərdir. Bu məsələlər həll olunmayana kimi ölkəmizdə dublyajın keyfiuyyəti yüksək səviyyədə olmayacaq. Sözsüz ki, yaxşı dublyaj olunmuş filmlər var və deyərdim ki, bu işlər məhz düzgün seçilmiş aktyor heyətindən asılı olub. Amma yaddan çıxarmayaq ki keyfiyyətli dublyaj təkcə aktyordan asılı deyil”.

Dub­lyaj sa­hə­sin­də möv­cud prob­lem­lə­rə to­xun­duq. Bu iş­lə məş­ğul olan bir ne­çə qu­ru­ma su­al­la­rı­mı­zı ün­van­la­saq da, ya­zı ça­pa ge­də­nə qə­dər ca­vab ala bil­mə­dik. Yə­qin ki, on­lar möv­zu­nun ak­tu­al­lı­ğı­nı nə­zə­rə alıb mə­sə­lə­yə mü­na­si­bət bil­di­rə­cək.

Mü­tə­xəs­sis­lə­rin saf-çü­rük et­di­yi bu prob­lem doğ­ru­dan da öz həl­li­ni tap­ma­lı­dır. Bu prob­le­min həl­li va­hid dub­lyaj mər­kə­zi­nin ya­ra­dıl­ma­sın­dan ke­çir.

İra­də SA­RI­YE­VA