İlqar Orucov: “Qrant məqsədli ayrılmış vəsaitdir və konkret hansısa sifarişi həyata keçirmək üçün verilən puldur”
Dünyada bir sıra fondlar, təşkilatlar var ki, elmi tədiqatların aparılması, təhsil sahəsində layihələrin həyata keçirilməsi üçün qrant müsabiqəsi elan edir. Azərbaycanın bəzi ali təhsil müəssisələri, eləcə də elmi-tədqiqat institutları, elm müəssisələri müxtəlif fondların elan etdiyi beynəlxalq qrant layihələrində iştirak edirlər.
Beynəlxalq qrantlar, yəni xaricdən alınan maliyyə ilə elmi-tədqiqat işlərinin aparılır, təhsillə bağlı layihələr icra edilir.
Beynəlxalq qrantlar, yəni xaricdən alınan maliyyə ilə elmi-tədqiqat işlərinin aparılmasının təhlükəli tərəflərinin olduğunu düşünənlər də az deyil. Ümumiyyətlə, burda təhlükə yarana, o fondlar hansısa sifarişlər verə bilərlərmi?Bu, dövlət təhlükəsizliyimiz üçün problemlər yarada bilərmi?
Bəzi ekspetlər hesab edir ki, bu məsələdə şübhələnmək mümkündür, çünki qrantlar müxtəlif fondlar tərəfindən verilir. Bu səbəbdən də onların müxtəlif məqsədləri də ola bilər. Ekspertlər qeyd edirlər ki, USAİD və bənzər ABŞ və Qərb təşkilatları bəzi QHT və media qurumlarını ələ almağı bacarıblarsa, onlar elm və təhsil sahəsinə də həmlə edə bilərlər. Yəni son baş verənlər göstərir ki, bəzi xarici fondların qrant müsabiqələri və ora layihələrin təqdim edilməsi məsələsi nəzarətdə saxlanılmalıdır. Bunun elm və təhsil sahəsində də müəyyən təhlükələrə səbəb olma ehtimalını irəli sürən ekspertlər deyirlər ki, elm, təhsil vasitəsilə də kimlərsə öz çirkin planlarını həyata keçirməyi hədəfləyə bilər, bu səbəbdən də diqqətli olmaq tələb olunur.
Ümumiyyətlə, universitetlərin, elm müəssisələrinin xarici qrantlarla icra etdiyi layihələrə, görülən işlərə müvafiq orqanlar tərəfindən necə nəzarət edilir? Universitetlərin, elm müəssisələrinin özləri aidiyyəti qurumlar qarşısında bununla bağlı necə hesabat verirlər, buna nəzarət olunurmu?
“Həm qrant alan tərəf bu məsələdə ehtiyatlı davranmalıdır, həm aidiyyəti dövlət qurumları bu məsələyə ciddi yanaşmalıdır”
Fizika-riyaziyyat elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Gənc Alim, Doktorant və Magistrlər Cəmiyyətinin sədri İlqar Orucov “Bakı-Xəbər”ə şərhində “Əslində dünyada qaratlara birmənalı münasibət yoxdur. Çünki qrant məqsədli ayrılmış vəsaitdir və bu konkret hansısa sifarişi həyata keçirmək üçün verilən puldur. Qrantlar həmçinin elmi tədqiqatlara ayrılır. Dünyada müxtəlif elmi fondlar, asossiyasiyalar, beynəlxalq qurumlar var ki, onlar sırf elmi tədqiqatların maliyyələşməsinə qrantlar ayrırlar. Əslində elmi tədqiqatlara ayrılmış qrantlarda hansısa bir siyasi məqsədlər təbii ki, olmur. Bu sırf icra olunacaq elmi tədqiqatlar üçün məqsədli şəkildə ayrılır. Amma təbii ki, qrant əvəzsiz verilən puldur. Əvəzsiz verilən pul üçün hansısa gizli məqsədlərin olması ehtimalı da var. Biz bunu zaman-zaman görmüşük. Vaxtilə Soros fondu Azərbaycanda qratlar verdi və bu qrantları qeyri-hökumət təşkilatlarının xətti ilə verirdilər, eyni zamanda hətta müxtəlif elmi tədqiqatlar üçün də vəsait ayırırdılar. Amma görünən odur ki, Soros fondu məqsədli bir fonddur. Dünyada çirkli məqsədləri həyata keçirmək üçün bu fond fəaliyyət göstərir. Hazırda ölkəmizdə bu fondun fəaliyyətinə qadağa qoyulub. Son günlər dünyada da, Azərbaycan gündəmində də müzakirələrə səbəb olan ABŞ-ın USAİD təşkilatının ayırdığı vəsaitlər də çirkin məqsədlərin icrasına yönəldilib. Əslində, USAİD tərəfindən bəzən tədqiqat yönümlü layihələrə də pullar ayrılırdı. Ona görə də, düşünürəm ki, aidiyyəti dövlət qurumları bu məsələdə mütləq şəkildə nəzarət işini düzgün aparmalıdır. Demək istəmirəm ki, beynəlxalq qrantlarların hamısı hansısa bir siyasi, çirkin məqsədlər naminə ayrılır. Burda çox humanist məqsədlər də, birgə elmi tədqiqatları maliyyələşdirmək niyyətləri də var, eyni zamanda qlobal məsələlərin, ekoloji problemlərin həllinə yönəlmiş layihələrin maliyyələşməsinə ayrılmış vəsait də mövcuddur. Bütövlükdə, “beynəlxalq qrant zərərlidir” deyə belə bir yanaşma yoxdur. Baxır o qrantı verən donor kimdir, onu hansı fond ayırır? Söhbət ondan gedir.
Məsələn, mən bizim universitetlərin və elmi-tədqiqat müəssisələrinin beynəlxalq elmi qrantlardan yararlanmaq imkanlarının zəif olduğunu düşünürəm. Fikrləşirəm ki, onlar həm də beynəlxalq səviyyəli tədiqatlar aparmaq üçün birgə elmi tədqiqat qruplarında çalışmaq məqsədilə o qrantlara müraciət etməlidirlər. Qeyd etmək istəyirəm, sonda qrantın qeydiyyatı ölkəmizdə aparılır”.
İ.Orucovun sözlərinə görə, bu məsələ qrant haqqında qanunda da öz əksini tapıb və buna nəzarət edən müfaviq qurumlar var. O qeyd etdi ki, həmin qurumlar bu qrantlarla bağlı araşdırmalar aparırlar. Bu istiqamətdə araşdırmaların aparılmasının düzgün olduğunu deyən İ.Orucovun bildirdiyinə görə, bu qrantların hansı məqsədlərlə ayrıldığı, bunun arxasında hansı niyyətlərin dayandığı, burda çirkin məqsədlərin olub olmadığı ciddi şəkildə araşdırılır.
Müsahibimiz hesab edir ki, qrant ayıran fondların heç də hamısı o vəsaiti hansısa gizlin məqsədlər üçün ayırmır. “Hesab edirəm ki, hansı fondlara müraciət etmək olar, hansı fondlarla işləmək faydalıdır, hansı fondların gizli məqsədləri yoxdur kimi məsələlər əsas götürülməlidir. Tutalım, BMT-nin qurumları var ki, ordan ayrılan qrantlarda hansısa siyasi məqsədlər güdülmür. Amma qeyd etdiyim kimi, həm qrant alan tərəf bu məsələdə ehtiyatlı davranmalıdır, həm aidiyyəti dövlət qurumları bu məsələyə ciddi yanaşmalıdır. Əsas odur ki, bu qrant konkret elmi tədqiqat işlərinə, təhsil layihələrinə ayrılıbsa orda başqa məqsədlər olmasın. Belə olduğu təqdirdə ölkəmizdə bununla bağlı hər hansı bir qadağa yoxdur. Azərbaycan demokratik, sivil dövlətdir. Sadəcə olaraq, çirkli məqsədlər naminə ayrılmış vəsaitlərin ölkəyə buraxılmaması təmin olunmalıdır və bu təmin olunur. Eyni zamanda beynəlxalq səviyyədə artıq təsdiqini tapmış o fondlar və donorlar var ki, onlar çirkin siyasi məqsədlər, gizli niyyətlər üçün pullar ayrırırlar. Təbii ki, onların qarşısı alınmalıdır. Bütün mənalarda həm də çox yaxşı olar ki, onlar qara siyahıya salınsınlar. Belə bir qayda başqa ölkələrdə mövcuddur, belə fondlar, təşkilatlar “qara siyahıya” salınır. Bu Azərbaycanda da belə olmalıdır ki, müraciət edən tərəf, bu alimdirsə, elmi tədqiqat aparmaq üçün müraciət etmək istəyirsə baxıb görsün, o təşkilatla işləmək qadağandır. Bu çox effektiv olar. Düşünürəm ki, biz dövlətimizin milli maraqları naminə bu kimi qətiyyətli addımlardan da çəkinməli deyilik”-deyə İ.Orucov qeyd etdi.
Hesabat məsələsinə gəlincə, ekspertin sözlərinə görə, hesabat donora təqdim olunur və işi görən tərəf pulu ayıran tərəfə hesabat verir, hesabatlılıq bu cürdür. “Burda ən vacib məsələ odur ki, bu qrantın mənbəyi düzgün araşdırılsın. O vəsaiti ayıran donor kimdir? Bu düzgün araşdırılsın. Əlbəttə, onun qeydiyyatı aparılandan sonra müvafiq dövlət qurumunda bunun icrasına problem yoxdur”-deyə İ.Orucov bildirdi.
İradə SARIYEVA
