Dünya iqtisadiyyatının yeni böhran astanasında olması və bunun ölkələrə necə təsir edəcəyi indi xüsusi müzakirə mövzularından birinə çevrilib. Məhz belə bir vaxtda Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) icraçı direktoru Kristalina Georgiyeva əhali arasındakı bərabərsizliyin yeni "Böyük depressiya"ya səbəb olacağını açıqlayıb. BVF-in icraçı direktoru son 20 ildə müşahidə edilən ölkələr arasındakı bərabərsizliyin azalması fonunda fərqli əhali qrupları arasında bərabərsizliyin nəzərəçarpacaq dərəcədə artdığını qeyd edib.
O, Böyük Britaniyadakı vəziyyəti nümunə göstərərək deyib ki, burada ölkə əhalisinin 10 faizi yoxsul təbəqənin yarısının ümumi əmlakı ilə müqayisə olunacaq sərvətlərə nəzarət edir. Oxşar problem Avropa Birliyi üzvlərinin əksəriyyətində, o cümlədən Fransa və Almaniyada, həmçinin ABŞ, Avstraliya, Yaponiya, Cənubi Koreya və digər inkişaf etmiş ölkələri birləşdirən İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının digər ölkələrində də müşahidə olunur. BVF rəhbərinin sözlərinə görə, həddindən artıq bərabərsizlik iqtisadi artıma mane olmaqla yanaşı, populizm və siyasi qeyri-sabitliyə də səbəb olur: "Bu həyəcanverici tendensiya bir növ XX əsrin əvvəllərindəki texnologiyanın və inteqrasiyanın inkişafı ilə başlayan "qızıl əsri", sonra isə "hönkürən" iyirminci illəri, nəhayət maliyyə fəlakətini xatırladır". O əlavə edib ki, vəziyyət iqlim böhranı və proteksionizmin güclənməsi ilə daha da çətinləşir. Nəticədə maliyyə bazarındakı qeyri-sabitliyin və sosial iğtişaşların qarşıdakı on il üçün xarakterik olacağı ehtimalı yüksəkdir.
Xatırladaq ki, XIX əsrin sonlarını ABŞ iqtisadiyyatının sürətli inkişafı səbəbindən "qızıl suyuna çəkilmiş əsr" adlandırırlar. Birinci Dünya Müharibəsi başa çatandan sonra iqtisadi çiçəklənmə və mədəni rifahın baş verdiyi onillik "hönkürən iyirminci illər" adlandırılır. Bu dövr 1929-cu ildə birjanın çökməsi ilə başa çatıb, bunun ardınca tarixdəki ən böyük qlobal iqtisadi böhranlardan biri olan "Böyük depressiya" baş verib. Daha əvvəl Georgiyeva qlobal iqtisadiyyatın inkişafının ləngidilməsini təklif etmişdi. O, korporativ borcun artacağını proqnozlaşdırır və bu vəziyyəti ticarət müharibələrinin mənfi nəticəsi adlandırırdı. Amma görünən budur ki, baş verənlər yeni böhranın olcağını istisna etmir və bu, dünya ölkələrinə ciddi şəkildə təsir edəcək. Amma Azərbaycan bundan sığortalanan ölkələr sırasında yer alanlardan biri sayılır.
Xatırladaq ki, əvvəlki böhranların da ölkəmizə təsiri böyük olmamışdı. Hətta indinin özündə belə 2020-ci ildə Azərbaycanın iqtisadi artım tempinin 3 faizə çatması gözlənilir. 2021-ci ildə iqtisasi artım 3.7 faizə yüksələcək. Beynəlxalq maliyyə qurumları da bildirir ki, Azərbaycanda həyata keçirilən düşünülmüş iqtisadi siyasət öz nəticələrini verir.
Dünya Bankının açıqladığı son hesabata əsasən də Azərbaycanda real ÜDM-nin artımı 2020-ci il üzrə 3,3% olaraq müəyyən olunub. Beynəlxalq Valyuta Fondunun da proqnozu buna yaxındır. Ölkədə cari il ərzində artan qaz hasilatı, qeyri-neft sektoru üzrə ixracın artımı öz nəticələrini verir. Qeyri-neft sektoru iqtisadi inkişafda artıq aparıcı məqama çevrilməkdədir. Artıq ÜDM-in üçdə ikisindən çoxu qeyri-neft sektorunun payına düşür. Qeyri-neft sektorunun payının artması növbəti illərdə, eləcə də 2020-ci ildə həm büdcə gəlirlərində, həm ÜDM-də, həm də Azərbaycanın ümumi ixracatında qeyri-neft sektorunun payının faiz ifadəsində əvvəlki ilə nisbətən artmasına səbəb olacaq. İqtisadiyyatın leqallaşdırılması və kölgə iqtisadiyyatına qarşı mübarizənin gücləndirilməsi artıq dövlət büdcəsinə vergi daxilolmalarının mühüm yüksəlişinə rəvac verir. Kölgə iqtisadiyyatına qarşı mübarizə, qeyri-rəsmi məşğulluğun aradan qaldırılması ilə bağlı həyata keçirilən fəaliyyətlər təkcə ötən il 160 mindən artıq yeni əmək müqaviləsinin bağlanması deyil, eyni zamanda dövlət büdcəsinə daxil olan vəsaitin həcminin artması ilə müşahidə olundu ki, bu da büdcədə vergidən daxilolmaların payının artmasına səbəb oldu. Azərbaycanın valyuta ehtiyatlarının 50 milyard dollardan yüksək olması da burada öz sözünü deyir. O da mühümdür ki, bir tərəfdən dövlət rezervlərinin həcmində artım var, digər tərəfdən xarici borcun həcmində azalma var. Dövlət rezervlərinin xarici borcdan beş dəfə çox olması da ondan xəbər verir ki, bu gün valyuta ehtiyatları, xüsusən hər hansı xarici şoklar yaranan zaman, Azərbaycan üçün iqtisadi təhlükəsizliyin təmin edilməsinə imkan verəcək. Bu konteksdən makroiqtisadi sabitliyin qorunması, o cümlədən ticarət balansındakı saldonun gözlənilməsi Azərbaycana əlavə üstünlüklər qazandırır. Bütün bunlar 2020-ci il üçün nikbin proqnozların verilməsinə imkan yaradır. Yalnız Azərbaycan hökuməti deyil, bütün beynəlxalq maliyyə qurumları 2020-ci ildə Azərbaycanda iqtisadi artım tempinin davam edəcəyini, təxminən 3 faizlik iqtisadi artımın qeydə alınacağını proqnozlaşdırır.
Tahir TAĞIYEV
