Əsrin Müqaviləsi: Azərbaycanda sənayenin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı

Dünyanın maliyyə və iqtisadi böhranın cəngində çabaladığı bir dövrdə Azərbaycan iqtisadiyyatının uğurla inkişaf etdiyi danılmaz həqiqətdir. Bunu şərtləndirən ən əsas məqam isə ölkədə siyasi sabitliyin və malik olduğu iqtisadi potensialın Azərbaycan iqtisadiyyatını böhrana qarşı dayanıqlı etməsidir. Bunun nəticəsidir ki, bu gün ölkəmiz yerləşdiyi regionun ən yüksək inkişaf perspektivlərinə malik dövlətinə çevrilib.
Yeni neft strategiyasının uğurla davam etdirilməsi, ölkənin xarici sərmayələr üçün cəlbediciliyini qoruyub saxlaması, milli iqtisadiyyatın müxtəlif sferalarına yönələn sərmayələrin qeyri-neft sektoruna, regionların inkişafına istiqamətləndirilməsi, ölkənin bir nömrəli təbii sərvəti hesab olunan neftdən gələn gəlirlərin ölkədə güclü və keyfiyyətli insan kapitalının formalaşdırılması məqsədinə yönəldilməsi bu gün dövlətin iqtisadi siyasətinin əsas prioritetləri kimi diqqət çəkir.
Azərbaycanın son illərdə əldə etdiyi iqtisadi uğurlar, onun dünya iqtisadi arenasında investisiya cəlb edən ölkədən investisiya qoyan ölkəyə çevrilməsi eyni zamanda milli inkişaf strategiyamızın fundamental əsaslara söykənməsinin nəticəsi hesab olunmalıdır. Neft gəlirlərinin artması ilə paralel olaraq onun realizasiya mexanizminin düzgün qurulması, bu işdə şəffaflığın təmin olunması ölkənin iri həcmli investisiya qoyuluşlarını həyata keçirməsinə imkan verdi ki, bunun da nəticəsində Azərbaycan qısa bir zaman kəsiyində beynəlxalq təşkilatların siyahısında yer aldığı inkişaf etməkdə olan ölkələr sırasından inkişaf etmiş ölkələr sırasına daxil edildi. Dövlətin iqtisadi siyasətinin inkişafın dayanıqlılığını hədəf götürməsi isə milli inkişaf strategiyasının əsasını təşkil etdi ki, onun da formalaşması sayəsində ölkənin iqtisadi sektoru irəliləyərək dünyanın müasir istehsal sahələri ilə rəqabət apara biləcək müəssisələrin yaradılmasına stimul verdi. Məhz uğurlu iqtisadi reformalar və balanslı inkişaf siyasəti nəticəsində müstəqilliyin ilk illərində dar bir çərçivədə formalaşan, yalnız neft sektoruna söykənən Azərbaycan iqtisadiyyatı keçən illər ərzində qeyri-neft sektorunun da ölü nöqtədən tərpənməsinə şərait yaratdı.
Müstəqil Azərbaycanın dünya iqtisadi arenasında ilk uğuru isə 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan, "Əsrin Müqaviləsi" adlandırılan nəhəng enerji layihəsi ilə bağlıdır. Təxminən 400 səhifəni əhatə edən və 4 dildə hazırlanmış "Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda "Azəri", "Çıraq" yataqlarının və "Günəşli" yatağının dərinlikdə yerləşən hissəsinin birgə işlənməsi və neft hasilatının pay bölgüsü haqqında" Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (ARDNŞ) ilə dünyanın tanınmış neft şirkətləri arasında imzalanmış Saziş məhz həmin illərdə özünün tarixi, siyasi və beynəlxalq əhəmiyyətinə görə "Əsrin Müqaviləsi" adını aldı. Dünyanın 8 ölkəsinin 13 ən məşhur şirkətinin iştirak etdiyi bu müqavilənin bağlanması Azərbaycanın qarşısında investisiya cəlbi baxımından geniş imkanlar açdı ki, bunun da nəticəsində çox keçmədən dünyanın ünlü iqtisadi nəhəngləri Azərbaycana maraq göstərməyə, bunun davamı olaraq investisiya yatırmağa başladı. Bu illər ərzində ölkədə iqtisadi sahədə əldə olunan uğurlar isə onun artıq son illərdə investisiya cəlb edən ölkədən investisiya qoyan ölkəyə çevrilməsinə gətirib ki, bu da düzgün və məqsədyönlü iqtisadi siyasətinin dövlətə qazandırdığı ən böyük dividend sayıla bilər.
Faktdır ki, sözügedən müqavilənin imzalanması Azərbaycanın istər iqtisadi, istər siyasi, istərsə də sabitlik baxımından böhran həddində olduğu, çox ciddi çətinliklər yaşadığı dövrə təsadüf edirdi. Bir tərəfdən Sovet İmperiyasından qoparaq özünün ilk kövrək müstəqillik addımlarını atan gənc dövlət məhz bu mənfur İmperiyanın yaratdığı və özünün sadiq qulları tərəfindən reallaşdırdığı Qarabağ probleminin çözümü üçün yollar aramalı, digər tərəfdən isə Müqaviləyə tərəfdaş ölkələr cəlb edərək onları uğurlu perspektivə inandırmalı idi ki, müharibə şəraitində olan hələ oturuşmamış bir dövlət üçün bu olduqca çətin idi. Bəlli məsələdir ki, başqa ölkələrin iri industriya layihələrinə sərmayə qoymaq istəyən şirkətlər ilk əvvəl sərmayəsinə qarant olaraq həmin ölkədə sabitliyin bərqərar olmasında maraqlı olur. O üzdən müharibə şəraitində olan Azərbaycanın belə bir həssas dönəmdə sözügedən layihəyə dünyanın ünlü korporasiyalarını cəlb edə bilməsi əsl qəhrəmanlıq sayıla bilərdi ki, bu da mərhum Prezident Heydər Əliyevin siyasi iradəsi sayəsində mümkün oldu. Həmin dövrdə Azərbaycana sərmayə axınına, ölkə industriyasını inkişaf etdirmək üçün menecmentə, qabaqcıl texnologiyalara ehtiyac var idi ki, gənc və müharibə vəziyyətində olan bir dövlətin bütün bu ehtiyaclarını ödəməsi xeyli müşkül görünürdü. Ölkənin sərbəst maliyyə vəsaitlərinə malik olmaması isə onun bütün bu işlərin öhdəsindən təkbaşına gəlməsini mümkünsüz edirdi. Məhz həmin dönəmdə ölkə rəhbərliyinin məqsədyönlü fəaliyyəti bütün maneələrin ustalıqla aşılmasına şərait yaratdı və Azərbaycan dövləti dünyanın ünlü korporasiyaları ilə "Əsrin Müqaviləsi" adını almış nəhəng kontraktı imzalamağa nail oldu.
Əslində o da faktdır ki, Bakı nefti hər zaman dünyanın maraq dairəsində olub. Hələ XIX əsrin sonlarında neftin çıxarılması və emalı ilə məşğul olan məşhur "Nobel qardaşları" Azərbaycana xüsusi maraq göstərib, 1886-cı ildə burada şirkət yaradaraq yeni neft emalı zavodu tikiblər. Elə həmin ildə Bakıda ilk sindikatın yaradılması da "Nobel qardaşları"nın adı ilə bağlıdır. Sindikata Bakı milyonçuları Hacı Zeynalabdin Tağıyevin, Arafelovun şirkətləri, Rotşildə məxsus "Kaspi" şirkəti və "Batumi Sənaye Cəmiyyəti" daxil idi. Məşhur fransız bankiri Rotşild Bakıya 1883-cü ildə gəlib, Balaxanı, Sabunçu, Ramana, Suraxanı, Bibiheybətdəki neft quyularının çoxu, Keşlədəki ağ neft və yağ istehsal edən zavodlar ona məxsus olub. Bütün bunlar da on illiklər sonra xarici sərmayənin ölkəyə axmasında öz sözünü dedi və müharibə şəraitində olsa belə, ölkənin malik olduğu karbohidrogen ehtiyatları potensialı dünyanın ünlü korporasiyalarını "Əsrin Müqaviləsi"nə qoşulmağa sövq etdi.
"Əsrin Müqaviləsi"nin imzalanması ilə ölkədə yeni siyasi və iqtisadi mərhələ başladı. Məhz həmin kontraktla bağlı aparılan işlər sayəsində 1997-ci ildə ilk neft hasil olundu, 1999-cu ildə isə ilk dəfə mənfəət nefti ixrac olundu və çox keçmədən Azərbaycan dünyada neft ölkəsi kimi tanındı. "Əsrin Müqaviləsi" Azərbaycanın dünya iqtisadiyyatına dinamik inteqrasiyasını təmin edərək, ölkənin inkişafında müstəsna rol oynadı. Baxmayaraq ki, Azərbaycan hələ Hicri tarixinin 300-cü illərindən dünyanın bir sıra ölkələrində "torpağında daimi od yanan ölkə" kimi artıq tanınırdı. Lakin ölkəmizin müasir dövr dünya industriyasına inteqrasiyası məhz sözügedən kontraktın bağlanması sayəsində mümkün oldu.
Hələ kontraktın bağlandığı ilk dönəmlərdə ölkə daxilində onun perspektivinə skeptik baxanlar kifayət qədər idi. Onların məntiqilə ölkənin əsas ixrac potensialını neft və neft məhsullarının təşkil etməsi çox tezliklə ölkədə "holland sindromu" adını almış iqtisadi böhranın başlamasına rəvac verməli idi. Ötən il Bakıda keçirilən XX Xəzər Neft-Qaz Sərgisində Prezident İlham Əliyev də bu məsələyə toxunaraq "Bizim beynəlxalq əməkdaşlıqda gözəl təcrübəmiz var. Neft kapitalını insan kapitalına yönəldə bilmişik. Bəziləri deyirdilər ki, Azərbaycanı "Holland sindromu", "neft lənəti" gözləyir. Bunların heç biri baş vermədi" deyə bildirmişdi. Prezidentin də qeyd etdiyi kimi, aradan keçən 20 illik bir zaman kəsiyi göstərdi ki, Azərbaycanın iqtisadi idarəetmə strategiyası doğrudur və bu səbəbdən də verilən bu tipli proqnozlar özünü doğrultmadı. Bu strategiyanın kökündə isə Hollandiya təcrübəsində həmin sindromun yaşanmasına birbaşa şərait yaratmış əhalinin sosial yönümlü layihələrlə dəstəklənməsi deyil, yeni iş yerlərinin açılması ilə işsizliyin səviyyəsinin minimuma endirilməsi dayanırdı ki, nəticədə Azərbaycan sözügedən təhlükədən yan keçməyi bacardı. Yəni dövlət öz vətəndaşlarına "balıq vermək əvəzinə balıq tutmağı öyrətmək" kimi doğru yolu seçməklə bu tendensiyanı önlədi.
"Əsrin Müqaviləsi"nin imzalanmasında məqsəd təkcə neft hasil etmək, onu realizə edərək mənfəət götürmək deyildi. Məqsəd neftdən gələn bütün mənfəətləri - siyasi, iqtisadi və digər mənfəətləri Azərbaycan xalqının gələcək mənafeyinə, rifahına yönəltməkdən ibarət idi. Ötən müddət ərzində Azərbaycanın çiçəklənməsi, beynəlxalq arenada nüfuzunun artması, yerləşdiyi coğrafi məkanda söz sahibinə çevrilməsi məhz onun əsasını neft strategiyası təşkil edən iqtisadiyyatının böyük uğurlara imza atmasının göstəricisidir. Bu gün Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti dünyanın bir çox ölkələrində birgə müəssisələrini yaratmaqla özünün arealını genişləndirməkdədir. Şirkətin iştirakı ilə yaradılmış birgə müəssisələr, alyanslar, əməliyyat şirkətləri neft-qaz sənayesinin müxtəlif sahələrində fəaliyyət göstərir. Belə müəssisələrdən biri də Türkiyənin İzmir şəhərinin Əliağa bölgəsində fəaliyyət göstərən "Petkim" şirkətidir. 30 may 2008-ci ildə keçirilən hərracda şirkətin səhmlərinin 51 faizini alan SOCAR özünün fəaliyyət sahəsini genişləndirərək neft-kimya məhsulları, inşaat materialları, yuyucu məhsullar, kənd təsərrüfatı, tekstil sənayesi, əczaçılıq, boya və digər geniş çeşidli məhsulların istehsalında öz sözünü deməyə başladı. Elə bu əməkdaşlığın sayəsində də cəmi 2 il sonra - 2010-cu ildə "Petkim Petrokimya Holdinq" özünün istehsal, ixrac və istehsal güclərindən istifadə faizinə görə 46 illik tarixinin rekordunu vurdu. Bu şirkətin işi ilə yaxından tanış olmaq Azərbaycandan gedən bir dəstə jurnalist arasında mənə də nəsib olub. Şirkətin genəl müdir bilim müşaviri, professor dr. Füzuli Nəsirov azərbaycanlı media mənsublarını çox böyük sayğı ilə qəbul edərək gördükləri və görməyi planlaşdırdıqları işlər barədə geniş bilgi verdikdən sonra ərazini gəzdirərək bizə fəaliyyətlərini izləmək imkanı yaratdı. Bu zaman ərazidə kimsənin gözə dəyməməsindən təəccübləndiyimizi görən həmyerlimiz burada bütün fəaliyyətin avtomatlaşdırıldığını bildirərək bizi işin kompyuterlərlə idarə olunduğu bölməyə də baxmağa dəvət etdi və biz burada həqiqətən böyük bir istehsal maqnatının ölkəmizə məxsusluğunun bəxş etdiyi qürurlu anlar yaşadıq...
Bu gün reallıqdır ki, Azərbaycanda artan neft gəlirləri sayəsində genişlənən daxili maliyyə mənbələri hesabına dövlət investisiya qoyuluşları çoxalmaqda, bu sərmayələrin coğrafiyası genişlənməkdədir. Davamlı iqtisadi inkişafın təminatçısı olan iqtisadiyyatımızın digər sahələrində də ildən-ilə artım qeydə alınır. Bütün bu uğurların kökündə isə zamanında imzalanmış, ölkənin iqtisadi həyatında yeni bir mərhələnin əsasını qoymuş, ölkədə davamlı iqtisadi inkişafa zəmin yaratmış və qazanılan uğurlarla ona qoyulan gurultulu adı doğrultmuş "Əsrin Müqaviləsi" və dövlətin balanslı industrial strategiyası durur.

Samirə SƏFƏROVA
Azərbaycan Mətbuat Şurası və SOCAR-AQS-nin "Əsrin Müqaviləsi - Ölkəmizin Davamlı Sənaye İnkişafının Təməli" mövzusundakı müsabiqəsinə təqdim olunur.