Adlarına fəda olduqlarımız kaş adlarını doğruldaydılar

Allahın gözəl isimlərinin (əsməi-Husnə) içərisində bir ismi-əzəm (ən böyük, ən ulu) olduğu kimi, həmin isimlərin içində də bir nəqşi-əzəm var. Həmin naxış İnsandır. Bu isə o deməkdir ki, insan Allahın bütün isimlərini göstərən ayna, güzgüdür. Lakin Onun isimləşmiş sifətlərinin bəndədə təcəssüm etməsi və onun bu nurlardan faydalanaraq ləzzət almasının alternativsiz yolu yalnız Rəbb və Peyğəmbər(ə) kəlamlarına əməl etməkdən keçir.
Çünki inanclı bəndənin ilahi əmrlərə uyduğu və yasaqlardan qaçmasından aldığı feyz yalnız bu qaynaqlarla mümkündür.
Bəlli bir surətdə yaradılan insan, başqa surətdə yaradılan ulduz, dağlara arxadaş. Həyat nemətinə qovuşması ilə cansızlardan ayrılan insan ağıl, iradə, qəlb, ruh və vicdan sahibi kimi varlıq aləminin ən uca nöqtəsinə qalxıb. Elə onu Yer kürəsinə xəlifə edən də bu dəyərlərdir. Cansız varlıqlarda, flora və fauna aləmində təcəlli etməyən çoxlu isimlər insanda fitratən çəyirdəklər halında təcəlli edib. Xəlifəyə düşən vəzifə həmin çəyirdəkləri faydalı ağac halına gətirməkdir.
Qeyd: "Zahir olmaq, görünmək" kimi mənaları ehtiva edən təzahür gizli həqiqətin bəlli olması, görünməsi anlamını verir. Təcəlli isə "gizli həqiqətlərin qəlbdə hiss edilə bilməsi halına gəlməsi"dir. Bu baxımdan insan da daxil olmaqla hər bir varlıq ilahi isimlərdən birinə və ya bir neçəsinə şahidlik edir. Qəlbdəki bu təcəlliyə "cilvə" deyilir. Cilvəyə "arifin qəlbində parlayan ilahi nur" da deyilir.
"Bir şey zikr edilərkən mütləq onun kamalı yada düşür" kəlamına görə, insan deyiləndə ilk növbədə bəşəriyyətin iftixar abidəsi Məhəmməd(ə) yada düşür. Deməli, insan ornəyə - Allah Rəsuluna bənzəməyə çalışdığı vaxt nəqşi-əzəmə çevrilə bilər. Çalışmadan, əzm göstərmədən, səbatlı olmadan bu nöqtəyə ucalmaq qeyri-mümkündür. Məs., arı məhdud imkanlara sahib texnoloq-kimyaçı kimi ancaq bal istehsalını, hörümçək isə məhdud sahənin mühəndisi inşaat kimi yalnız tor hörməyi bacarır. Halbuki, balı da, toru da yaradan Allahdır. Onlar bu ilahi sənətin icrasında sadəcə səbəb kimi vəzifə alıblar və həmin sahədə dəyər də qazanıblar. Lakin onların yeni bir sənət qazanaraq başqa iş görmək imkanlarıı yoxdur. Həmin səbəbdən həm arı, həm də hörümçək fərqli kamala, fərqli gözəlliyə çata bilmirlər. Amma insan elə deyil. O, Allah və Peyğəmbər(ə) kəlamlarına və onlardan qaynaqlanan dünyəvi qanunlara əməl etməklə zənginləşə, müxtəlif sahələrdə sənətkar ola bilər. Bədən və ruh vəhdətində olan insanın nəqşi-əzəm, varlıqları tacı olması üçün ona həm də cüzi iradə (bu cüzi iradə ilə kainata meydan oxuyan insana güllü iradə verilsəydi, o daha nələri edərdi?! Məgər Yaradan bilməzmi?!) verilib ki, çalışmaqla həmin sifətlərə sahib olsun. Çalışılarsa həmin təcəllilərə sahib olar, çalışmazsa məhrum olar...
Bir "Ol" kəlamı ilə səhnəyə atılan insan, həm də elmlə yaradılıb. Onun maddi və mənəvi tərəfi, həndəsi ölçüləri, surəti ilahi elmdən xəbər verir. İnsan bu tərəfilə Allahu-Təalənin "Alim" isminin təcəllisini daşıyır, ona ayna olur. Bir də insanın çalışaraq elmə sahib olduqdan sonra əməli işlə onu reallaşdırması var. Bu zaman insan elm və texnologiya sahəsində çalışdığının əvəzi kimi incə sirrlər kəşf edir, özü və cəmiyyət üçün daha rahat, halal və daha gözəl rifah-həyat qazanır. Elə onu digər fərdlərdən üstün edən də, bu cəhətidir. Məs., elm və təcrübəsini bəşər sağlamlığına həsr edən, qəlbi mərhəmət və şəfqətlə aşıb-daşan bir həkim Onun "Şafi" isminin təcəllisini daşıyır. Və o, bu ismin təcəllisi ilə adi insandan fərqli olaraq tamam başqa bir ləzzət alır. İnsan Rəbb əmrlərinə tabe və ilahi yasaqlardan qaçması ilə Onun "Rahim" ismindən ləzzət alır. Başqalarının imanını kamilləşdirdiyi ölçüdə isə bu ləzzət çoxalır. Allahu-Təalənin "Quddus" ismini xatırlayan bir mömin, kainatın başdan-başa bu ismin təcəllisi ilə parıldadığını təfəkkür edər və ondan başqa bir feyz alar. Bu zaman o, ruh və vicdanındakı ləkələrə paltarındakı ləkələrdən daha çox diqqət verər. İnanclı bəndə Onun "Ğafir" isminin təcəllisini daşımaq üçün günahlarına səmimiyyətlə tövbə edib, Rəbbindən qorxar, Ona güvənər və Ona təvəkkül edər. Bu durum da bir feyzdir. İnsan verilən nemətə şükr etməklə Allahın Şəkur, Rahmən və Razzaq ismindən ləzzət alar. Yoxsul və möhtac insanlara mərhəmət, kömək etdiyi nisbətdə bu ləzzət çoxalıb fərddən ümumiyə çevrilər. İmtahana və məruz qaldığı bəlalara səbr edən mömin üçün Sabur isminin təcəllisi başqa bir nemətdir. İmanın bu iki qanadına - səbr və şükrə sahib insan cənnətini həm bu dünyada, həm də axirətdə reallaşdırar. İnanclı bəndə Allahın əzəmət və böyüklüyünü göstərən mənzərəni seyr və təfəkkür etməklə Onun Əzim, Kəbir, Qadir kimi cəlal isimlərindən faydalanar. Bu hal həm də insanın nə qədər zəif, nöqsanlı olduğunu ona dərk etdirər.
"Çalışmaq adətim, təfəkkür halımdır" Peyğəmbər(ə) kəlamına istinadən potensial qabiliyyətini səfərbər etdikdən sonra Allaha təvəkkül ilə qədərə razı olan insan O-nun "Kəfi" isminin təcəllisini daşıyar. Bu zaman ruhunda yaranan genişlik, rahatlıq ona ülviyyət qazandırar. Allahın Rauf ismini daşıyan "Rauf" adlı bəndə isə bilməlidir ki, o yalnız bütün canlılara mərhəmətli olmaqla, yaxşı işlər görməklə həmin isimdən ləzzət ala bilər.
Məlumdur ki, sevgi, məhəbbət bəşər övladına fitratdan verilən bir cövhərdir. Bu hiss Allahu-Təalənin isimləşmiş sifəti olan Camaldan təcəlli edir. Camal və Kamal sifətlərinin sahibi olan Allah həm sevilən, həm də sevəndir. O, əvvəlcə Özünü sevən qəlblərə tanıdır. Məxluqat da Onu tanıdıqdan sonra sevir. Camal və Kamal sifətlərinin təcəllisini özündə daşıyan bəndə gözəlliyi dərk edə-edə kamil olur. Belələri haqqında Rəbbimiz buyurub: "Allah onları, onlar da Allahı sevərlər" (Məidə, 54). Deməli, "Camal" və "Kamal" adını daşıyan bəndə fərqinə varıb bu sifətləri doğrultmalıdır.
Fərd ismi Allahın birliyini ifadə edir: ortağı və bənzəri olmadığından xəbər verir. Onun Vahid və Əhad isimləri də birliyini ifadə edir: Əhəd ismi Allahın zatının birliyini, Vahid ismi isə sifətlərinin şəriki və bənzəri olmadığını göstərir. Həmin səbəbdən Fərd ismi "zatında və sifətlərində şərikdən uzaq, ortaq və bənzəri olmayan yeganə zat" kimi tərif edilə bilər. Bədənində vəzifə alan yüz trillion hüceyrə və ruhunda cərəyan edən saysız hisslər, duyğular və digər lətifələrlə insan bir vəhdətdə olmaqla tək bir fərddir.
Onu göstərən fərd kimi, barmaq izləri və daha nələri ilə fərdi yaradılan fərd kimi... Bir sözlə, kainatda özünə müstəqil bir ad verilən hər şey, Fərd isminin bir damlasını daşımaqla sonsuz varlıqlar içində tək olduğunu bəyan edir və Allahın fərdiyyatına şahidlik edir.
Allahu-Təalənin son Kitabında ən çox zikr edilən adlarından biri də Rəbbdir. Bu sifət hər hansı məxluqu yoxdan var etdikdən sonra onu mərhələ-mərhələ tərbiyə etməklə kamal nöqtəsinə çatdırır. Günəş bu tərbiyədən keçməklə varlıq aləminə xidmət etdiyi kimi, Ay və ulduzlar da, kanatdakı hər bir varlıq da eyni tərbiyədən keçib. Həmin səbəbdən, Rəbb ismi müxtəlif sahələri ehtiva edir: Aləmlərin Rəbbi, göylərin və Yerin Rəbbi, insan və cinlərin Rəbbi, cənnət və cəhənnəmin Rəbbi və s. "Sizin üçün yeri məskən, göyü tavan edən, sizə surət verən, surətlərinizi gözəlləşdirən, sizə təmiz (pak) nemətlərdən ruzi verən Allahdır: Bu sizin Rəbbiniz olan Allahdır" (Mumin 64).
Qeyd edək ki, aləmlərin Rəbbi kanat ağacının tərbiyəsi ilə, insanların Rəbbi isə həmin ağacın meyvəsi olan insanın tərbiyəsi ilə əlaqəlidir. Bəşərin varlığı bütün aləmlərlə əlaqəli olduğu üçün bütün aləmi tərbiyə edə bilməyən, bəşəri də tərbiyə edə bilməz. Yəni aləmlərin tərbiyəsi nəticə etibarilə insanların tərbiyəsinə xidmət edir.
Bu baxımdan Qurani-Kərim insanı dünyada yaxşı işlərə dəvət etməsi və onu əbədi səadətlə müjdələməsi ilə Kitabı həm də ilahi bir yol xəritəsinə çevirib. Rəbbimizin Kitabında ilk surənin (fətihə) "Aləmlərin Rəbbi" ilə başlayıb insanların Rəbbi (Ən-nəs) ilə sona çatması, deyilənlərin bariz nümunəsidir.
Namaz qılmaq, oruc tutmaq, sədəqə vermək-ümumiyyətlə, saleh işlər görmək kimi əmr və tövsiyələrdə də Rəbb isminin ayrı bir təcəllisi var. Bu dəyərlərin hər biri ilə insanın mənəvi aləmi ayrı bir tərbiyədən keçər və növbəti keyfiyyətə - fərqli bir kamala qovuşar. Deməli, uyulan hər ilahi əmr və qaçılan hər ilahi yasaq insan üçün tərəqqi vəsiləsidir. Bu postulat xüsusilə maddi durumları geniş adamlara və səlahiyyətli şəxslərə aiddir.
Cəlal və Camal sahibi Allahu-Təalə, Onun sonsuz sayda isimləşmiş sifətləri və onların hər bir məxluqdakı təcəllisi... Bəşər övladı yaradılışdan ta bugünə və qiyamətə qədər sevdiklərinə bu adları veriblər, verirlər və verəcəklər də: Rəhim, Adil, Vəkil, Kamal, Cəmal, Sabir, Şükür, Rauf, Şafi, Vəhhab və s. və i. Bu adlar məsələnin zahiri, xarici tərəfi. Mahiyyət isə, daşıdığı adlara fəda, qurban olduğumuz bu insanların həmin ilahi təcəlliləri necə daşımasından (və ya nəfslərinə ram olaraq o təcəllilərdən məhrum olmasından) ibarətdir...
Vəkil adlı vəkil var ki, ədalətsiz prokuror kimi "müdafiə" edir; Rəhim adını daşıyanın pambıqla baş kəsdiyini görmüşük! Şafi isimli həkimlə rastlaşmışıq ki, "əmanət" vaxtında gəlmədiyi üçün xəstə stolda ölüb. Şükür ismini daşıyan molla da görmüşük ki, verilənə şükür etməz. Qara kostyumuna, ağ köynək və xarici görünüşünə, ətrinə valeh olduğumuz Rauf adlı məmurlar var ki, pulsuz rauf olmazlar...
Deməli, insanlara münasibətimiz onların hansı adı daşıması ilə yox, o adların nə dərəcədə doğrultmaları ilə olmalıdır. İslam aləminə arxadan xəncər soxan o qədər Məhəmmədlər, Əlilər, Vəhhablar, Sabirlər, Şükürlər var ki...
Rusiya Elmlər Akademiyasının ilk azərbaycanlı müxbir üzvü Mirzə Kazımbəy (1802-1870) şeyxülislam oğlu idi. İslam elmlərini, ərəb, fars, türk, azərbayğan, tatar və fransız dillərini də mükəmməl bilirdi! Atası Hacı Kazım böyük ümidlə onun adını Məhəmmədəli qoymuşdu. Fəqət Məhəmmədə (Mirzə Kazımbəy) adını doğrultmadı. Ömrünün sonlarında "məni müsəlman kimi qəbul edin" deyən A.N.Tolstoy isə əksinə...
Taleyin işinə bax ki, xristianlığın protestantlıq qolunu qəbul edən Mirzə Kazımbəy İslamı qəbul edən L.Tolstoyun qızı ilə ailə qurmuşdu...
Beləliklə, Rəbb isminin təcəllisi axtarışı ilə səyahətə çıx-saq görərik ki, bu ilahi nur: valideyin borcunu ləyaqətlə yerinə yetirənlərdə, maarif-elm-mədəniyyət-incəsənət sahəsində vicdanı tətikdə olanlarda, müxtəlif ranqlı məmurların ədalətli qərar verməsi ilə qəlblərinin zəkatında, quzunu necə parçalayıb yeməyi balasına öyrədən canavarda və balasına görə göz yaşı axıdan anada, gözoxşayan meyvəsini yetişdirən ağacda, bir sözlə, kainatın hər yerində cilvələnərək bizi səsləməkdədir. Rəbb və Peyğəmbər(ə) kəlamları, səməvi kitablar, görən gözlər, eşidən qulaqlar, düşünən beyinlər, danışan dillər və daha nələr-nələr bunların hamısına şahidlik edir.