Tovuzun əsrarəngiz Heydər Əliyev adına Mədəniyyət və İstirahət Parkının cənnət qoynundan ayrılıb avtovağzala gəlib Bakıya qayıtmağı düşünürdüm. Lakin gözlənilməz hadisə baş verdi. Aşıq Əli Quliyevin şəyirdi, çox istedadlı gənc aşıq Şəhriyar Kərimov (Qaraxanlı) gəlib ustadın yaşadığı Əlimərdanlı kəndinə dəvət etdi. Açığı, Əlimərdanlıya gedib Əli Quliyevin qonağı olacağımı ağlıma gətirmirdim, çünki Tovuza dost-tanışdan xəbərsiz, şəxsi iş üçün getmişdim, kimisə narahat etmək istəmirdim.
Tovuz camaatının tarixən qonaqsevər olduğunu bilirdim, onlar qonağa olduqca həssas olur və bu həssaslığı da dəfələrlə duymuşam.
Əlimərdanlı Tovuza bitişik böyük kəndlərdən biridir. Maşın rayon mərkəzindən keçib Əlimərdanlı yoluna burulanda yolda diqqətimi milli memarlıq üslubunda inşa edilən kiçik bir tikili cəlb etdi, tikilinin ətrafında çoxlu odun parçası, çır-çırpı tökülmüşdü. Aşıq Şəhriyar dedi ki, bura dəyirmandır və illərdir xalqa xidmət göstərir. Sevindim ki, camaat hələ də el qaydasına, ənənəvi yaşam tərzinə, təbii gələnəklərə sadiqdir. Demək yenə də köhnə dəyirman camaatın ehtiyacını ödəyir. Dəyirmandan ayrılıb üzü Əlimərdanlıya doğru yol aldıq. Rayondan fərqli olaraq, bir sıra məşhur adamların, aşıq və el şairlərinin, milyonçuların doğulduğu kənd olan Əlimərdanlının yollarının insanların könlü kimi abad olacağını düşünürdüm. Təəssüf ki, Əlimərdanlı yolları da bərbad vəziyyətdədir. Kəndin girəcəyində Böyük Vətən Müharibəsi (İkinci Dünya Müharibəsi) qurbanlarının xatirəsinə sovet illərində ucaldılan abidə kompleksini də gördüm. Ancaq deyim ki, bu kompleks də baxımsız vəziyyətdədir. Ürəyim ağrıdı bu mənzərəni görəndə. Amma eyni zamanda da əlimi Allahdan üzmədim, fikirləşdim ki, yəqin rayonda abadlıq işlərinə start veriləndən sonra bu abidə də, Əlimərdanlı yolu da abadlaşdırılacaq. Ümid sonda ölür...
Əldə etdiyim tarixi məlumata görə, Tovuz rayonunun Əlimərdanlı kəndi Tovuz çayının sahilində, Xunan düzündədir. 1925-ci ildə Səmədbəy, 1939-cu ildə isə Mansurlu kəndlərinin əhalisi bu kəndə köçürülüb. Oykonim Əlimərdanlı nəslinin adını əks etdirir.

Ürəyim ovuldu o evə baxanda...
Əlimərdanlı kəndinin girəcəyində bir ev var, mənə də, çoxlarınıza da doğma olan bu ocaq indi, demək olar ki, qərib-qərib boynunu burub durur. Bir vaxtlar bu evə gediş-gəliş kəsilməzdi, sazın-sözün işığı gəlirdi ordan. Hanı bu evin gəlib-gedəni indi, ilahi?! Bu qərib ev Azərbaycan aşıq sənətinin qüdrətli simalarından olan aşıq Xanlar Məhərrəmovun evidir. Qonaqlarını gözləyir o ev. Orada narahat bir ruh dolaşır, zamandan və insanlardan gileyli. "İncəgülü", "Baş Sarıtel", "Yanıq Kərəmi" göynəyir o evdə, neçə-neçə mötəbər qonağın, Xanlar sazının sorağına gələn adamların ayaq izi sızıldayır.
Kimlər gəldi, kimlər getdi
Bu dünyadan, bu dünyadan!
Ürəyim ovula-ovula evlə vidalaşdım. Aşıq Əli Quliyevin-Urfan Əlinin sənət dostu, can sirdaşı aşıq Xanların ruhu şad olsun! Tanrı Xanlar Məhərrəmovun oğlu Azəri də qorusun, gözəl solo saz ifaçısıdır.
Sonra Əli Quliyevgilə getdik. Bu ocaq Tovuzun halal, müqəddəs ocaqlarından biridir. Bura aşıq sənətinin odgahlarından biridir. Urfan Əlinin qapısını döyüb "qonaq istəmirsizmi" dedim, ustad sənətkar məni çox gözəl qarşıladı. Hələ həyat yoldaşını demirəm, sevinci yerə-göyə sığmırdı. Dedilər ki, bir gün evə qonaq gəlməyəndə pis oluruq. Ər-arvad ikisi qalıb kənddə, uşaqları Bakıda yaşayır, yaydan-yaya, bayramdan-bayrama gəlirlər bu müqəddəs ocağa. Əli Quliyev sazımızı Tanrı dərgahına qaldıran, qəmli havaların mahir ifaçısı, dərdimənd, ağır taxta, dədə, ağsaqqal aşıqlarımızdandır. Solo saz ifaçılığında böyük sənətkarın ayrıca yeri, fəth etdiyi zirvə var. Bu öz yerində. Ustadın söz boxçası da doludur. Özünəməxsus sadəliyi, bu sadəlik içində sahib olduğu ucalıq ona çox yaraşır. Həmişə uca olasınız, ustad! "Yanıq Kərəmi"ni, "Dilqəmi"ni, "Ruhani"ni çox ustadların ifasında dinləmişəm, amma hazırkı dövrdə o havacatları Əli Quliyev kimi şirinliklə, ustadlıqla, yanğı ilə ifa edənə rast gəlməmişəm. Ruhumuzun tərcümanı olur, bizi alt şüurumuzla qovuşdurur, asta-asta ruhumuzu ərşə bülənd edir sazı ilə Urfan Əli. Elə Urfan təxəllüsünü də sazı ruhunun səsi bildiyi üçün qazanıb. El verib bu adı ona.
Allah ustad aşıq Əmrah Gülməmmədova rəhmət eləsin, "Dilqəmi" onun yadigarıdır. Ədalət Nəsibova da uca Yaradandan can sağlığı diləyirəm, "Yanıq Kərəmi"ni də o ucaldıb. Əli Quliyevin isə bu havalara münasibəti tamam fərqlidir. Öz xallarını, güllərini, başlıcası isə, ürəyini bu havalara verib.
Əli Quliyev dedi ki, evdə bir məclis düzəltmək istəyirəm, lakin şəyirdi təklif etdi ki, gəlin Kür qırağına gedək, bizim o dəstgahımızı da görün. Təklif ürəyimizdən oldu. Ustadın evindən ayrılıb Kür qırağında özünəməxsus şenlik olan Girzan kəndinə getdik. Girzanın girəcəyində yol kənarında bir ev var, indi sahibi başqalarıdır. Ancaq vaxtilə qayınatam Əsgər Həsənova məxsus olub. Açığı, bu ev də ürəyimi qübarlandırdı. Vaxtilə ailəmizin yaşadığı, ailə başçımızın böyük zəhmət hesabına tikdiyi evin indi başqa bir ailəyə qismət olması kövrəltdi məni. İçimdən keçdi ki, görəsən, evimiz bizdən ötrü darıxırmı? Bu barədə heç kəsə heç nə demədim, amma ürəyim yaralandı...

Kür üstündə könül söhbəti...
Əli Quliyevin həmişə oturduğu və böyük sevgi ilə "Cəfərxanə" adlandırdığı kiçik, lakin təmiz və səliqəli, ağacların, kolların arasında salınan yerə getdik. Kürün üstündə, yarğanın qaşında binələnən bu məkan illərdir bir saz-söz ocağına çevrilib. Bura kimlər gəlməyib ki?! Əli Quliyevin başının yığnağı heç vədə əskik olmur. Qonaq-qaralı kişidir Əli əmi. Mən onu həmişə sazın tellərinə qovuşan, orda yanan, alışan, ürək ovan və öz ürəyi də ovulan bir aşıq kimi tanımışam. Zaman öz işini görür, əmim üzü müdrikliyə yol alıb, səfəri mübarəkdir.
Kür üstündə oturduq, əvvəlcə Əli əmi şəyirdi Şəhriyarla nərd oynadı. Hiss etdim ki, böyük ürək sahibi olan sənətkar nədənsə nigarandır. Ancaq dəqiqləşdirə bilmədim. Yayın istisində Əlimərdanlıda da yaşamaq çətindir, əmim də ki, istiyə dözə bilmir. Nərd oynaya-oynaya onunla xeyli söhbət etdik, aşıq sənətinin bu günündən, dünənindən danışdıq, ustad sənətkarları yada saldıq.
Əli Quliyev dedi ki, aşıq sənətinin inkişaf dövrü başlayıb, gərək gənc aşıqlar ustadlarla təmasda olsun, onlardan görüb götürsün.
Əli Quliyevlə, Urfan Əli ilə söhbətimiz zamanı məlum oldu ki, sərhədlər açılanda ilk dəfə Azərbaycan aşıqlarından İrana təkcə o gedib, sonra başqa aşıqların ayağı qardaş respublikaya dəyib. Aşıq Əlinin söhbətindən doymaq olmur, şirin ləhcə ilə, özünəməxsus təbiiliklə danışdığı hər bir söz, hər bir kəlmə insanı düşündürməyə bilmir. Söhbətinin başında da, ayağında da, aşıq Hüseyn Bozalqanlıdan, aşıq Nəcəf Əlimərdanlıdan, aşıq Əkbər Cəfərovdan, məşhur balaban ustadı Abbas İsmayılovdan, şair Alaydan, aşıq Xanlar Məhərrəmovdan, Kövrək Muraddan danışdı. Aşıq Əli Quliyev kövrək adamdır, adicə bir şeirdən də, sözdən də təsirlənə bilir. Budur ürəyin və daxili aləmin zənginliyi. Onu da deyim ki, ustadın repertuarı çox zəngindir və onun sinəsində yatan külliyyatın lent yaddaşına köçürülməsinə ciddi ehtiyac var. Nə qədər gec deyil, bu işlə məşğul olanlar ustadın könül qapısından içəri boylansınlar. Sözarası ustad sənətkar dedi ki, Bakıda konsert proqramı ilə çıxış etmək fikri var. Bu sözü ürəyimdən xəbər verdi, Əli Quliyev sazının pərvanələri bu günü həsrətlə gözləyir. Sağlıq olsun...
Yemək dəstgahı başa çatandan sonra şəyirdi Şəhriyar Kərimov Əli Quliyevdən icazə alıb sazını köynəyindən çıxardı və könlünə və könlümüzə yatan "Kərəm gözəlləməsi" və "Aran gözəlləməsi" havacatlarını çalıb oxudu. Ustadının gözəllərin gözəlliyinə, sədaqətinə, etibarına həsr etdiyi sözləri sazın tellərində dilə gətirdi. Var olsun, gələcəyi parlaqdır, elə bir sənətkarın ocağından od alıb ki, gələcəyin böyük aşıqlarından olacağı şübhəsizdir. Zəhmət çəkib ustad qulluğunda durur, onun öyrətdiklərini mənimsəyir. Şəyirdi çalıb-oxuduqca Əli Quliyevin üzündə razılıq və məmnunluq ifadəsi gözümdən yayınmadı, bu da o deməkdir ki, şəyirdindən narazı deyil.

"Bəndədən bəndəyə kəramət olmaz"
Əlimərdanlı kəndinin çox böyük sənətkarların məskəni olduğunu qeyd etmişdim. O sənətkarlardan biri də Əlimərdanlı aşıq Nəcəfdir. Nəcəf Alı oğlu Hüseynov kimi doğulan, lakin el arasında Əlimərdanlı Nəcəf kimi tanınan sənətkar Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olub. Yaradıcı aşıq olan Əlimərdanlı Nəcəf 1900-cü ildə (başqa bir mənbədə 1905-ci ildə doğulduğu göstərilir-İ.S) anadan olub. Kiçik yaşlarından qoyun-quzu otarıb, kasıblıq üzündən təhsil ala bilməyib. 1926-cı ilin axırlarına kimi həmin rayonun Qaracaəmirli kəndində çoban olub. Aşıq sənətini aşıq Hüseyn Bozalqanlıdan öyrənib. Bir yaradıcı aşıq kimi qoşma, gəraylı, təcnis, ustadnamə, divani, müxəmməs yazıb.
Bir şeir kitabı nəşr edilib. 1928-ci ildə Azərbaycan aşıqlarının birinci qurultayına nümayəndə seçilib. 1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən Müharibəsində qəhrəmanlıqla döyüşüb. O bu döyüşlərdə sağ gözünü itirib. 1946-cı ildə vəfat edib və məzarı doğma kəndindədir.
Əsən yellər, bir Allahın eşqinə,
Ərzimi o doğma Vətənə yetir,
Bəndədən bəndəyə kəramət olmaz,
Qeyzinən xeybəri atana yetir.
Aşıq Nəcəf Əlimərdanlı el arasında dürüst kişi, mərdanə insan, istedadlı aşıq, vergili şair kimi tanınıb və ləyaqətli ömür sürüb. Aşıq Nəcəfin mövzuları əzəli-əbədi mövzular olub-haqq, gözəllik, sevgi, həsrət misallı... Vətənə bağlılıq, haqq-ədalətə çağırış Aşıq Nəcəf şeirlərinin ana xəttini təşkil edir.

"Kəsmə bizdən yol, qadasın aldığım"
Aşıq Nəcəf Əlimərdanlının şeirlərini həm klassik, həm də müasir aşıqlar ifa edir. Aşıq Əkbər Cəfərovun "Cəlili" üstündə oxuduğu və sevə-sevə dinlədiyimiz "Qadasın aldığım" rədifli şeiri yenə də öz gözəlliyini qoruyur.
Kənar gəzmə, yar, otağa qədəm bas,
Asta-asta gəl, qadasın aldığım.
İnsaf eylə, məhəbbəti unutma,
Kəsmə bizdən yol, qadasın aldığım.
Axtarıb Nəcəfi eyləsən soraq
Ələ düşməz azad dövran, bu növraq,
Sönməz nurdan gələn belə bir çıraq,
Tarix boyu bil, qadasın aldığım.
Görün, nə gözəl yazıb aşıq Nəcəf. Böyük şairimiz Səməd Vurğun demişkən: "Deyilən söz yadigardır".
Düşünürəm ki, aşıq Nəcəfi yada salmasaydıq düzgün olmazdı.
Kür üstündən üzü rayon mərkəzinə qayıtdıq. Aşıq Əli Quliyev bizi Allaha əmanət edib ayrıldı. Əlbəttə, ustaddan, onun dəyərli söz-söhbətindən uzaqlaşmaq asan olmadı. Sağlıq olsun, yolum yenə o obadan düşər. Ustad Əli Quliyevin yanğı ilə ifa etdiyi havalara qonaq olarıq.
Tovuzun gözəl təbiətindən, bu təbiətin yaratdığı möcüzələrdən duyduğum səmimi hisslər bu səfəri yazıya köçürməyimə səbəb oldu. Əlvida demirəm, Tovuz, qismət olar yenə də görüşərik, gözəl insanlarınla, böyük sənətkarlarınla sağlıqla qal! Qoru gözəlliyini, qoru ənənələrini, qoru ustad sənətkarlarını, Urfan Əli-böyük ustadımız sənə əmanət!!!