Səyyah olsaydım yurdumun hər qarışına baş çəkər, onun tarixini qələmə alar, yaxşı insanlarını tanıtdırar, təbiətinin gözəlliyini dünya ilə bir edərdim. Ancaq təəssüf ki, cəmi Azərbaycan ellərini gəzə bilmirəm. Arabir yolum rayonlarımızdan düşür, bu da mənə gördüklərimi oxucularla bölüşmək imkanı yaradır.
Bu günlərdə aşıqlar və şairlər yurdu, sözümüzün ucalıq tapdığı məkanlardan birinə-Tovuza getmişdim. Əvvəlcə onu deyim ki, Tovuz bizim ən əski yaşayış və mədəniyyət mərkəzlərimizdən biridir. Tovuz Azərbaycan ədəbiyyatının, aşıq sənətinin, elm və mədəniyyətinin mənəvi paytaxtlarından biri kimi qəlbimə hakim kəsilib.

Tarixi mənbələrdə qeyd edilir ki, qədim insan məskənlərindən olan Tovuzun ərazisində zəngin tarixi abidələrə rast gəlinməsi tarixən aborigen tayfa və xalqların nümayəndələrinin yaşadıqları yurd yerlərindən olmasına əyani sübutdur. Zəyəmçay hövzəsində tapılmış 300 min il yaşı olan suxurlar, qədim Hunan şəhərinin qalıqları olduğu söylənilən Torpaqqala abidələri, 8-10 min il tarixə malik Köhnəqala və Göytəpə abidələri bu ərazilərin nə qədər qədim tarixə malik olmasını göstərir. Rayon ərazisindəki ayrı-ayrı ərazi və yer adlarının qədim türk toponimlərinə uyğun gəlməsi ərazidə yaşayan köklü əhalinin qədim məskunlaşma tarixini və türk soylarından olmasını sübut etməkdədir. Tovuzun adı ilə əlaqədar müxtəlif mənbələrdən alınan məlumata görə, bir neçə variantlar məlumdur, onlardan biri "Tau Ok uz" qədim türkcədən (Huncadan) tərcümədə dağ tayfalarıyıq mənasını verir, ikincisi, "Tauust" qala türkcədən (Huncadan) tərcümədə dağ üstündə yerləşən qala mənasını daşıyır. Bu iki variantlardan daha inandırıcısı ikinci variantdır ki, həqiqətən əraziyə bu adın verilməsi dağlarda yerləşən "Tavus - qala"nın adı ilə bağlıdır, qalanın xarabazarlığı hələ də qalmaqdadır. Mərhum akademik Əlisöhbət Sumbatzadənin araşdırmalarına görə, bu qala eramızın 3-cü əsrində bölgəyə gəlmiş Hun (Hunlar)-Sabir (Sabirlər) türk tayfaları tərəfindən tikilib. Bu faktı bədnam erməni mənbələri də təsdiqləyir. Onlar düzənlikdə yerləşən Hunan şəhərini qorumaq üçün dağda möhtəşəm qala tikdilər və ətrafda gözətçi kiçik qalalar (Karavul) salıblar, qalanı "Tauust" adlandırıblar, kiçik qalacıqlara isə karavul qala deyirdilər. Sonradan həmin sözlər transkripsiyaya uğrayaraq "Tauust-Tavus", "Karavul-Koroğlu" adlandırılıb.

Hunlar hələ indiyədək Tovuz ərazisində yaşamaqdadırlar, Tovuz rayonunun Yanıqlı kəndinin əhalisi indiyədək özlərini Hunnalı çağırır və dərələrinə Hunna dərəsi deyirlər. Kəndin qədim adı Hunna olub, Şah Abbas tərəfindən yandırıldıqdan sonra kəndin adı Yanıqlı adlandırılıb. Tovuz şəhəri "Tavus-qala"nın tuşunda yerləşən dəmir yolu stansiyasına (adı genetik yaddaşlarında saxlayan) yerli əhali tərəfindən verilib. Şəhərin adını 19-cu əsrin 60-cı illərinədək rəsmi yazılarda yerli əhali "Tavus" adlandırırdı, lakin sonradan sovet dövründə bu adı nədənsə yavaş-yavaş Tovuz ediblər. "Tausu" adları ilə də tanınan bölgə keçmiş SSRİ üzrə inzibati ərazi bölgüsü əsasında Tovuz rayonu kimi 1930-cu il avqustun 8-də təşkil olunub.
Onu da deyim ki, Tovuzla bağlı xəritədə qədim türk toponimləri göstərilməklə, Çar Rusiyası məmurları tərəfindən tərtib edilib. Xəritənin şimal-şərq hissəsində "Tavus-qala" (Tauz-kala) haqqında qiymətli məlumatlar saxlanıb. Ermənilərlə nəfəs-nəfəsə yaşayan Tovuz qəhrəman rayon kimi diqqətimi cəlb edir.

Yeri gəlmişkən, bir məqamı da qeyd edim ki, son zamanlar bədnam qonşularımız - ermənilər bu tarixi adı mənimsəmək üçün fəaliyyətə başlayıb. Tarixdən bəllidir ki, onlar bölgəyə Şəmsəddin Sultanlığı ruslar tərəfindən dağıdıldıqdan sonra köçürülüb. Torpaqlarımıza həris olan ermənilər yerli əhalinin "Tavus-qalakənd" adlandırdıqları yerə öz dillərində "Berd" adı vermək iddiasına düşüb. Məsələ burasındadır ki, ermənilər nə qədər cəhd etsələr də, türk torpağı olan Tovuzu özününküləşdirə bilməyiblər. Uzun illər Şəmsəddin Sultanlığının tərkibində olan Tovuz hazırda da müstəqil Azərbaycanın ərazisi olaraq qalır və qalacaq da.

Tovuz rayonuna o başdan çatdıq, gün hələ çırtlamamışdı, dağlardan əsən külək özü ilə soyuq hava gətirirdi, bu da canımızdan paytaxtın isti havasını dağıdırdı. Tovuzda dan yeri aram-aram sökülür, qaranlıqla işığın mübarizəsinə şahidlik etmək adama xoş gəlir. Hətta mənə bir anlıq elə gəldi ki, Tovuz göylərində buludlar torpağa daha yaxındır. Uşaqlıqdakı kimi düşündüm, əlimi uzatsam buluda çatar. Ancaq bulud harda, mən harda. Yerlə göyün arası çox dərindir. Sərin, axarlı-baxarlı Tovuz rayonu mehriban insanların məskənidir. Dediyim kimi, sübhün gözü açılmamış, Tovuzun avtovağzalında olduq. Mən Tovuzu həmişə başqa cür təsəvvür edirdim, düşünürdüm ki, bu rayon öz qeyri-adi gözəlliyi, təmizliyi ilə zövqümü oxşayacaq. Təəssüf ki, şəhər haqda ilk təəssüratım elə də ürəkaçan olmadı. Avtovağzal deyilən məkan sovet dövründən qalıb və demək olar ki, təmirsizdir, əsasən çayxana kimi fəaliyyət göstərir. Orada olduğum müddətdə öyrəndim ki, bura səhər tezdən adamlar müxtəlif məqsədlər üçün yığışır. Kimi ətraf rayonlara və Bakıya getmək üçün, kimi iş axtarmaq məqsədilə, kimi də qonaq qarşılamaqdan ötrü avtovağzal deyilən yerə gəlir.
Tovuzda qısa vaxt ərzində olsam da, işimi həll etdikdən sonra şəhəri gəzmək imkanım oldu. Əvvəlcə deyim ki, Tovuzda taksi xidməti göstərənlərin sayı hədsiz dərəcədə çoxdur. Kasıb, amma mərd insanlardır Tovuzun taksi sürücüləri. Onu da deyim ki, çox aşağı qiymətə xidmət göstərirlər. Şəhərin istənilən yerinə az qala şəhərdaxili avtobusların qiymətinə getdik. Tovuzda gördüklərim bəzən məni məyus etdi, bəzən də sevindirdi. Ürəyimi qana döndərən hallardan biri rayonda məhəllədaxili yolların bərbad vəziyyətdə olması, natəmizlik halları oldu. Demək olar ki, küçələrin asfalt örtüyü sökülüb dağılıb. Sakinlərlə söhbətimiz zamanı bəlli oldu ki, rayon rəhbərliyi yaxın vaxtlarda şəhərdə təmir-bərpa işlərinin aparılmasına başlayacaq. Tovuzun "Təzə bazar"ında da oldum. "Turan" Ticarət Mərkəzinin içində yerləşən bazarın ucuzluğu diqqətimdən yayınmadı. Səmimi, zəhmətkeş insanların həyətyanı sahəsindən gətirdiyi məhsullar hərtərəfli insanların ciblərinə xeyirdir. Hətta "Təzə bazar"ın rəhbərliyi 31 avqusta qədər kənd təssərrüfatı, ət-süd məhsullarının satışı ilə məşğul olan adamları yer haqqından azad edib. Yəni 31 avqusta qədər bu məhsulların satışı ilə məşğul olan şəxslər bazar rəhbərliyinə pul ödəməyəcək. Bu çox müsbət haldır və məhsulların qiymətinə də, əhalinin alıcılıq qabiliyyətinin artmasına da təkan verən amildir.
Sakinlərlə söhbətimiz zamanı məlum oldu ki, rayonda tikinti-quruculuq işlərinə hələlik rayon mərkəzindən başlanıb, bu iş sonradan başqa yerləri də əhatə edəcək.

Orda olarkən sakinlər məsləhət gördülər ki, Tovuzun əsl simasını görmək istəyirsənsə, Tovuz çayının üzərində salının Heydər Əliyev Parkına get. Taksiyə oturub Heydər Əliyev Parkına getdim. Tovuz rayonunun Olimpiya Mərkəzinin, "Ayan Palas" otelinin də yerləşdiyi Tovuzun giriş qapısı qədim üslubda, milli memarlıq elementləri ilə zəngin olan qala tikililərindən ibarətdir. Tovuza qaranlıqda girdiyimiz üçün o gözəlliyi görə bilməmişdim. Oranı görəndə özümü İçəri Şəhərdə, Ramana qalasında, Şirvanşahlar Sarayında hiss etdim. Doğrudan da Tovuz qalalar şəhəridir. Qalanın qoynunda isə Azərbaycanda analoqu olmayan möhtəşəm Heydər Əliyev adına Mədəniyyət və İstirahət Parkının açılışı 2012-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə olub. Park çoxillik yerli ağac və yaşıllıq bitkilərinin zəngin olduğu yerdir. Burada Tovuz təbiətinə xas olan bütün ağac növləri əkilib. Burada diqqətçəkən əsas məqamlardan biri o idi ki, Tovuzun giriş qapısındakı qala divarlarının tikintisində istifadə edilən milli memarlıq elementlərindən Heydər Əliyev adına Mədəniyyət və İstirahət Parkının inşasında da istifadə edilib. Parkda Heydər Əliyevin möhtəşəm heykəli qoyulub və heykəlin ətrafı əməlli-başlı gülüstana çevrilib. Parkda qədim memarlıq ənənəsindən gələn inşaat işlərinin həyata keçirilməsi, çaylaq daşları ilə hörülən kiçik arxların salınması, körpülərin qurulması diqqətimi çəkdi. Buradakı möhtəşəm şəlalə, təbii sal qaya parçaları sanki adamı tarixin başqa bir mərhələsinə aparır. Azərbaycanda parklar çoxdur, yaşıllıq məkanları az deyil, amma mübaliğəsiz olaraq deyərdim ki, Heydər Əliyev adına Mədəniyyət və İstirahət Parkının analoqu, bənzəri yoxdur.
Bu parkın təmizliyinə ciddi fikir verən işçilər yaşıllıqlara böyük qayğı və məhəbbətlə qulluq edirlər. Orada işləyənlərdən eşitdik ki, Tovuza gələn hər bir qonaq yolunu mütləq buradan salır və ürəkləri istəyən səviyyədə istirahət edə bilirlər. Ucu-bucağı görünməyən parkın hər tərəfində gözəllik göz qamaşdırırdı. Parkın içərisində səliqəli çayxana, yeməkxana fəaliyyət göstərir. Xudmani köşklərdə su, dondurma və başqa şeylər satılır. Heydər Əliyev adına Mədəniyyət və İstirahət Parkında uşaqlar üçün əyləncə qurğuları, attraksionlar da işləyir. İstirahət günlərində valideynlər uşaqlarını bura gətirir, onlar könülləri istədiyi qədər əylənirlər.

Mən orada olarkən bura Bakıdan və Gəncədən gələn qonaqları da gördüm. Parkın gözəlliyindən, sərinliyindən heyrətə gələn qonaqlar buradan çıxıb getmək istəmədiklərini deyirdilər. Onların hisslərini başa düşürdüm, çünki mən özüm də bu məkandan ayrılmaq istəmirdim. Tarixi mədəniyyətimizin, milli memarlığımızın gücü sayəsində meydana gələn gözəlliyə təbiətdən gələn bitkilərin, qaya parçalarının və başqa elementlərin qatışması adama xoş təsir bağışlayır. Tovuzun qala divarlarına uyğun salınan ətraf tikililər də, elə parkın özü də bir-biri ilə harmoniya təşkil edirdi. Parkın ala qapısı, girəcəyi də qeyri-adi gözəllik nümunəsi kimi xatirimdə qalıb.
Gözəllik və qədimlik, ənənəvilik bir-biri ilə üst-üstə düşəndə, səsləşəndə böyük məhəbbət, bağlılıq yaranır. Tovuzun bir parçasında, kiçik bir hissəsində o gözəlliyin, o qeyri-adiliyin şahidi oldum. Nə yaxşı ki, cənnətin yer üzündə əlamətləri var. Bu, parklardır, yaşıllıqlardır, gözəlliklə süslənən məkanlardır. Şişirtmədən Tovuz çayının üzərində salınan Heydər Əliyev adına Mədəniyyət və İstirahət parkını cənnətin yer üzünə qonan nişanələrindən biri sayıram. Bununla belə, arzu edərdim ki, bir də Tovuza yolum düşəndə rayonun özünü və kəndlərini yeni tikinti-quruculuq işləri libasında görüm. Bunu çox arzulayıram.

Ardı var...