Saləvat şəfaətə aparan duadır

Bu günlərdə həm də dua, saləvat və həmd-sənalarla zəngin olan Ramazan ayını qeyd edən İslam aləmi Şəvval ayına qədəm qoyub. Qeyd edək ki, Ramazandan sonra Şəvval ayında 6 gün oruc tutmaq sünnədir. Bu barədə sevimli Peyğəmbərimiz (ə) buyurub: "Ramazan ayının bütün günlərini və Şəvvalın 6 gününü oruc tutan şəxs bütün ömrü boyu oruc tutan kimidir".
Hesab edirik ki, oruc da daxil olmaqla müsəlmanın bütün ibadətlərində saləvat xüsusi yer tutduğu üçün onun məna, mahiyyəti və fəlsəfəsini açmaq dini maarifləndirmə baxımından çox önəmlidir.
Hamd yalnız aləmlərin Rəbbi Allaha məxsusdur. Onun axırıncı peyğəmbəri, bəşəriyyətin iftixar abidəsi həz.Məhəmməd Mustafa(ə)-yə də risalətinin başlandığı gündən, ta qiyamətədək gəlib-gedəcək ümmətinin sayı qədər saləvat olsun. Bu Rəbb kəlamları 2 milyard müsəlmanın hər gün dəfələrlə zikr etdiyi duaların mübtədasıdır. Hamd Yaradana, Xaliqə, öldürüb-dirildənə, bütün aləmlərin tərbiyəçisi olan Rəbbə təşəkkür və minnətdarlığın ən ali formasıdırsa, saləvat isə Allahın Məhəmməd(ə)-nin şərəfinə bəndələrinə əmr etdiyi fərzdir.
Saləvatın mənaları
Saləvatın lüğəti mənası "salət"in cəmi, yəni salətlər deməkdir. Salət isə: 1) namaz; 2) dua; 3) dəfn günü vəfat edənin evinin üstündə uca səslə oxunan munəcətdir. Dini anlamına görə, saləvat daha geniş mənaları ehtiva edib, əsasən salət və sələm sözlərindən ibarətdir. Burada: a) salət Allahdan rahmət (mərhəmət), mələklərdən istiğfar (bağışlama) və möminlərdən dua istəmək; b) Sələm. 1) sülh, asayiş; 2) salamatlıq; Sələmun ələykum (sizə salam olsun) deməkdir. Göründüyü kimi, sələm (salam) sevgi və məhəbbətin, əminamanlıq və sədaqətin rəmzi kimi ən xeyirli duadır. İnsanlar məhz bu dua ilə bir-birinə Allahın "Əs-Sələm" isminin təcəllisini diləyirlər. Quran hikmətinə görə, saləvat həm də həz.Məhəmmədin mübarək adı anıldıqda, eşidildikdə və ya yazıldıqda deyilən "salləlləhu ələyhi və səlləm" ifadəsi və buna bənzər dualardır. "Cümə günləri mənə çoxlu saləvat oxuyun! Bunlar mənə agah olur" (həz.Peyğəmbər).
Saləvatın mahiyyəti
Rəsuli-Əkrəm(ə)-yə saləvat gətirməkdə məqsəd, Quranın Əhzab 56-cı ayəsinə müvafiq Allahın əmrinə itaət edib, Onun rizasını istəməklə həz.Məhəmmədin üzərimizdə olan haqqını ödəməkdir. Bu, həm də Allaha yaxınlaşmaq üçün bir vasitədir. "Onlar axirət gününə inanır, xərclədiklərini Allaha yaxınlıq və Peyğəmbərin dualarına (saləvatına) nail olmaq üçün vəsilə sayırlar. Bilin ki, bu, onlar üçün Allaha yaxınlaşmaqdan ötrü bir səbəbdir" (Tövbə 99). Deməli, Məhəmməd(ə)-yə saləvat gətirmək, Rəbb dərgahından onun üçün şəfaət diləmək deyil. Allah bizə Quranı öyrədənə, ehsan və yaxşılıq edənə təşəkkürdə, mənəvi mükafatda bulunmağı əmr edib. Lakin bizim mükafatımız onun şəninə nisbətən zəif olduğu üçün həmin saləvat, əslində Rəbbə yaxınlıq cəhdi kimi bizim özümüzün xilasımıza xidmət edir. Sözügedən mövzuya toxunan Məhəmməd(ə) buyurub: "Kim mənə bir dəfə saləvat gətirsə, Allah ona 10 dəfə salət gətirər (rahmət) edər. Bu zaman Allah həmin şəxsin 10 günahını bağışlar və dərəcəsini 10 qat yüksəldər". Ümmətinin xilası naminə məlum kəlamını qüvvətləndirən Allah Rəsulu həm də buyurub: "İki saləvat arasında edilən dua rədd olunmaz". Həmin səbəbdən, Allahu-Təalədən bir şey istəyən bəndə ilk öncə Ona həmd-səna etməli və sonra Peyğəmbər(ə)-yə saləvat gətirməlidir. Bunun ardınca istədiyini Allahdan diləməli və yenidən həz.Peyğəmbəri saləvatla yad etməlidir.
Saləvat mənəvi bir dəyər kimi həqiqətə, nicata aparan yollardan biridir. "Həqiqətən Allah və mələkləri Peyğəmbərə saləvat göndərirlər. Ey iman gətirənlər! Siz də ona saləvat göndərib layiqincə salamlayın!" (Əhzab, 56). Yəni "Əlləhummə salli ələ Muhammədin və əli Muhamməd; Əssələmu ələykə əyyuhənnəbiyyu və rahmətulləhi və bərakətuhu" deyin! Ayədən göründüyü kimi, saləvatın ilk ünvan və hədəfi həz.Peyğəmbərdir. Bu kəlam Rəbb əmri olduğu üçün, bütün imanlı bəndələrin həz.Məhəmmədə saləvat gətirmələri fərzdir (Quranın qəti və açıq dəlillərlə əmr etdiyi dini iş və vəzifənin icra edilməsidir). həz.Peyğəmbərə saləvat gətirmək, ona və onun gətirdiyi Qurana təslim və itaətdir. Peyğəmbər(ə)-yə itaət isə Allaha itaətdir. Məhəmməd(ə)-yə saləvat gətirmək, həm də müqəddəs bir işi Allah və Onun mələklərilə birlikdə görmək deməkdir. Çünki Allah və Onun mələkləri aləmlərə rəhmət olaraq göndərilən həz.Peyğəmbərə saləvatda bulunurlar. Deməli, fövqəlönəmli olan bu işdən heç kəs özünü məhrum etməməlidir. Ümmətini bu işə təşviq edən Peyğəmbər(ə) buyurub: "Adım anıldığı halda, mənə salət və sələm etməyən adamın alnı torpağa dəysin". Yeri gəlmişkən, müfəssirlərin bəziləri bu ifadəni "torpağa (yerə) girsin", digərləri isə "səcdəyə gedib, alnı torpağa dəysin" kimi şərh ediblər. İslam məxəzlərinə görə, həz.Məhəmmədin ismi şərifinin anıldığı məclislərdə ən azı, bir dəfə saləvat gətirmək vacibdir. İsminin hər dəfə zikr olunmasına rəğmən saləvat gətirmək isə sünnətdir. Üləmadan bəziləri həz.Peyğəmbərə sələmsiz (salamsız) salət oxumağı məkruh hesab edib. Şeyx ibni Hacər (v.e. 1448) isə "Məkruh olan yalnız salət verib, sələm verməməkdir. Bəzən salət, bəzən sələm versə, Əhzab 56 ayəsinə itaət etmiş olur" deyib. Lakin məlum ayədə ona eyni zamanda həm salət (sallu) və sələm (səlli) gətirilməsi bildirildiyi üçün, ən xeyirlisi salət və sələmin birgə deyilməsidir. Məzhəb rəhbərlərindən imam Şafi (v.e. 820) namazın cəvazı (caiz olması) üçün saləvatın şərt olduğunu deyərək, Təhiyyət, Salli və Bərik dualarının ayrıca oxunmasını tövsiyə edib. Dörd rəşidu xəlifə, beş məzhəb imamı, mötəbər kəlamçılar, söz korifeylərindən Şeyx Nizami, mövlana Füzuli və başqaları da əsərlərinin girişində Allaha həmd-sənadan sonra Peyğəmbər(ə)-yə saləvat gətiriblər. Vəfatından sonra tələbəsinin yuxusuna girən imam Şafidən soruşulub: "Allahın sənə münasibəti necə oldu?". O cavab verir: "Əsərlərimi salət və sələmlə başladığım üçün məni bağışladı".
Məlumdur ki, Quranın bütün ayələri kimi, Əhzab 56 ayəsi də Peyğəmbər(ə) sağ ikən nazil olub. Deməli, saləvat həm diri, həm də ölü üçündür. Belə ki, həz.Peyğəmbər məscidə sədəqə və zəkat gətirən səhabələrə bəzən: "Allahım, ona salət et" duasında bulunub (Buxari, v.e.870). Məlum həqiqət, yəni dirilər üçün salət gətirmək barədə Quran buyurur: "(Ya Məhəmməd!) Onlardan ötrü salət et. Çünki sənin salətin onlar üçün bir arxayınlıq, rahatlıqdır" (Tövbə, 103). Allah Rəsulunun vəfatından sonra isə əvvəl həz.Məhəmmədə və digər peyğəmbərlərə saləvat gətirmədən, başqasına saləvat gətirmək məqsədəuyğun sayılmayıb. Ümumiyyətlə, başqa peyğəmbərlərin adı zikr edildikdə sələm (salam), həz.Məhəmmədin ismi anıldıqda isə salət və sələmin birgə gətirilməsi müsəlmanlar arasında daha geniş yayılıb. Görünür bu, həm onun sonuncu peyğəmbər və adı Quranda salət və sələmlə zikr olunduğuna, həm də risalət və ruhunun göylərlə olan rabitəsinin qiyamətə qədər davam edəcəyinə işarədir.
Saləvatın fəlsəfəsi
Rəsulu Əkrəm(ə) böyük xeyir, uğur və bərəkətlərin təməlində bir nüvə kimidir. O, bəşərə doğru yol göstərən, haqq cığırını açan, Sirati mustəqimə dəlalət edən yanılmaz və yanıltmaz bir rəhbər, sahili görünməz mənəvi ümmandır. Şübhəsiz ki, bu nurlu yolla addımlayan hər kəsin xeyirli işlərinin bir misli də, bir rəhbər kimi, insanları zülmətdən nura çıxarmağa vəsilə olan Məhəmməd(ə)-nin dəftərinə qeyd olunur. Deməli, Məqami-Məhmudun (həz.Peyğəmbərin Qiyamət günü ümmətinə edəcəyi şəfaət məqamının) sahibi olan Məhəmməd(ə)-nin vəfatı ilə onun xeyirlər yazılan dəftəri bağlanmayacaq, gəlib-gedən bütün ümmətinin sayı qədər xeyirli iş və saleh əməllər onun dəftərinə qeyd olunacaq. Bu zaman onun məqamı böyüdükcə böyüyəcək, səlahiyyət sərhədləri daha da genişlənəcək və nəticədə o, inşəəlləh, ümmətinin əksəriyyətinə şəfaət etmək haqqını qazanacaqdır. Zira: "Bu (məqami-Məhmud) o məqamdır ki, o zaman ümmətimə şəfaət edəcəyəm" Məhəmməd(ə) kəlamıdır. Ümumiyyətlə, çox önəmli olan bu məsələni iki müxtəlif, lakin bir-birilə əlaqəli prizmadan təhlil etmək daha məqsədəuyğundur. Əvvəla, Peyğəmbər(ə)-yə saləvat oxumaqla biz bir ümmət olaraq, əhdi-peymanımıza sadiqliyimizi, Rəbb əmrinə itaətimizi sübut edirik. Bununla biz qəlbən Rəbbə müraciət edirik ki: "Ya Rəbb, Sənin əmrini yerinə yetiririk". Saləvat oxumaqla biz həm də Allah Rəsuluna müraciət edib, sanki deyirik: "Səni andıq. Rəbbimizin sənin qədir-qiymətini ucaltması üçün dua və diləkdə bulunduq". Bu zaman dualarımız məqami-Məhmud sahibinin məqamının yüksəlməsi niyyətilə edildiyindən, onun şəfaət dairəsi daha da genişlənir və nəticədə daha çox insan həmin şəfaətdən bəhrələnmək şansı qazanır. Necə deyərlər, "saləvat gücə bağlıdır". İkincisi, hər bir müsəlmanın Peyğəmbər(ə)-yə saləvat gətirməsi, həmin şəxsin onun şəfaət dairəsinə girməsi üçün bir vəsilədir. Deməli, saləvata həz.Məhəmməddən daha çox biz möhtacıq. Əslində, biz ona müraciətimizlə Peyğəmbər(ə) böyüklüyünü qəbul edib, kiçikliyimizi elan etmiş oluruq ki, bu da, kamil insan mövcudluğundan xəbər verir. Dövlətini güclü və mərhəmətli hesab edən şəxsin ondan yardım diləməsi kimi. Şəfaət, Peyğəmbər(ə)-nin ümməti üçün Qiyamətə saxladığı duadır. Səhabədən Ənəs b. Malik yazıb: "Peyğəmbər(ə)-dən eşitdim ki: "Qiyamət günü insanlar Ərafətda (məhşərdə) toplandıqları zaman dənizdəki dalğalar kimi bir-birinin üstündə olacaqlar. Məhşər camaatı Adəm(ə)-yə deyəcək: "Rəbbindən bizə şəfaət dilə". O cavab verəcək: "Mənim şəfaətə iznim yoxdur. İbrahim(ə)-yə müraciət edin". Camaat İbrahim(ə)-yə müraciət etdikdə, o: "Mənə şəfaət üçün izn verilməyib. həz.Musanın yanına gedin" deyəcək. həz.Musa buyuracaq: "Mən şəfaət edə bilmərəm, İsa(ə)-dən xahiş edin". həz.İsa isə deyəcək: "Mən də şəfaətə izinli deyiləm. Məhəmməd(ə)-yə müraciət edin". Peyğəmbər(ə) buyuracaq: "Mən Allahdan izn istəyəcəm və O, mənə ümmətim üçün şəfaətdə bulunmağa icazə verəcək". həz.Peyğəmbərin müasiri Əbu Hurayra sözügedən hədisin digər tərəfini belə eşidib: "Hər peyğəmbərin öz ümməti üçün bir duası qəbul olunub. Onlar dualarında tələsdilər. Mən isə ümmətim üçün duamı Axirətə saxladım. Bu, Allahın iznilə mənim ümmətimə şəfaətim olacaq". Yeri gəlmişkən, həz.Məhəmmədin: "Onlar dualarında tələsdilər" ifadəsini alimlər belə şərh edib: "Digər peyğəmbərlər dualarını öz ümmətlərinin suda boğulmaması, zəlzələ, vulkan püskürməsi, göylərdən gələn daşlardan xilas olması, od və alovdan, xəstəlik və qorxunc səslərdən və s. dünya bəlalarından qorumaq üçün ediblər"."Mən ümmətimə verəcəyimi Axirətə saxladım. O da şəfaətimdir" Peyğəmbər(ə) kəlamı, ya ğafilliyi, ya da "alimliyi" (cahilliyi) səbəbindən aləmlərə rəhmət olan Məhəmməd(ə)-yə saləvat göndərməkdə xəsislik edənlərə muştuluq və ya nicat üçün bir xatırlamadır. O ki qaldı, saləvat əmri də daxil olmaqla, Onun bütün kəlamlarını yalan hesab edənlərə və onlara Şeytan kimi təkəbbürlə yanaşanlara... Onlar barədə Rəbb buyurur: "Allahın ayələrini yalan hesab edənlərin və onlara təkəbbürlə yanaşanların duaları qəbul olunmaz. Dəvə iynənin gözündən keçməyənə qədər onlar da Cənnətə daxil ola bilməzlər. Onlar üçün Cəhənnəmdə oddan döşək və atəşdən yorğan vardır" (Əraf, 4041). Elə isə, ey döşək və yorğanındakı cüzi diskomfortdan narahat olan kəs, oddan döşəyi, atəşdən yorğanı yada sal...