Avtobuslara "qara qutu"lar quraşdırılmasa, avtobuslara və sürücülərə nəzarət gücləndirilməsə...
Son zamanlar istər paytaxtdaxili və Bakıətrafı ərazilər üzrə marşrutlarda, istərsə də respublikadaxili və şəhərlərarası istiqamətlərə sərnişindaşıma xidməti göstərən sərnişin avtobuslarından bəzilərinin yanması ölkə ictimaiyyətində qalmaqallara rəvac verib. Avtobusların hər an yanma təhlükəsi ilə üz-üzə qalması barədə yayılan məlumatlar isə ictimai narahatlığı və narazılığı artırıb.
Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, avtobus yanğınları daha çox qış və yay aylarında qeydə alınır.
Xatırladaq ki, hətta bu ilin may ayının 16-da Bakının Nizami rayonunda vətəndaşa məxsus "Daewoo" markalı sərnişin avtobusunun mühərrik hissəsi yanıb. Avtobusun qalan hissəsi yanğından mühafizə olunub. Yanğın yanğınsöndürənlər tərəfindən söndürülüb.

Köhnə avtobuslar hər an yana bilər
Bəs, görəsən yanğınlar hansı səbəblərdən baş verir? Yarana biləcək problemlərin qarşısının alınması üçün hansı profilaktik tədbirlər həyata keçirilməlidir?
Bizi maraqlandıran suallara cavab tapmaq üçün araşdırma apararkən müəyyənləşdirdik ki, avtobus yanğınları bir neçə səbəbdən baş verir. Araşdırmalarımızın yekunlarını oxucularımıza təqdim edirik:
Birinci səbəb avtobusların elektrik sistemində baş verən nasazlıqla əlaqədardır. Yəni uzun müddətdir istifadə edilən avtobusların elektrik naqilləri istismar müddətini başa vurduğundan zədələnə, yaxud sına bilər. Həm belə hallarda, həm də müsbət və mənfi qütblü elektrik naqillərinin bir-birinə toxunması nəticəsində əvvəlcə qısaqapanma, sonra yanğın baş verir. Bu cür təhlükələrlə daha çox köhnə avtobuslar üz-üzə qalır.
İkinci səbəb qarajlarda nəzarətçilərin məsuliyyətsizliyi ucbatından avtobusların texniki müayinədən keçirilməməsi, yaxud başdansovdu keçirilməsi ilə bağlıdır. Yəni hər bir avtobus reysə buraxılmadan əvvəl sözügedən müayinədən keçirilməli, aşkarlanan müxtəlif nasazlıqların aradan qaldırılması mümkün deyilsə, həmin avtobus reysə buraxılmamalıdır. Yararlı avtobusun marşruta çıxarılması üçün nəzarətçilər tərəfindən sürücülərə mütləq rəsmi icazə sənədi verilməlidir. Amma araşdırmalarımız zamanı belə sənədlərə rast gəlməmişik.

Sürücülər yanğın təhlükəsizliyi qaydalarından xəbərsizdir
Üçüncü səbəb sürücülərin təcrübəsizliyi, naşılığı və qeyri-peşəkarlığı, yaxud avtobus sürücüsü olmaması ilə əlaqədardır. Sürücülük vəsiqəsində müxtəlif nəqliyyat vasitələri üzrə kateqoriyalar göstərilib. Həmin kateqoriyalardan "A" motosiklet, "B" minik avtomobili, "C" yük maşını, "D" avtobus, "E" isə sadaladığımız bütün nəqliyyat vasitələrini idarə etmək üçün verilir. Yəni sonuncu kateqoriya peşəkar sürücülər üçün nəzərdə tutulub. Amma araşdırmalarımız zamanı müəyyənləşdirmişik ki, avtobus sürücülərinin bəzilərinin sürücülük vəsiqəsi yoxdur. Bəzilərinin sürücülük vəsiqələri isə "D" kateqoriyasına uyğun deyil. Təbii ki, belə sürücülər tərəfindən avtobusların düzgün idarə edilməməsi, texniki və istismar qaydalarına düzgün əməl olunmaması yanğınların baş verməsinə gətirib çıxarır.
Dördüncü səbəb avtobuslarda yanğınsöndürmə balonlarının və çəkiclərin olmamasıdır. Məhz onların yoxluğu üzündən adi bir yanğının vaxtında söndürülməsi mümkünləşmədiyindən avtobus tamam alışıb yanır. Bu məsələdə sürücülərin maarifləndirilməsi də mütləq lazımdır. Çünki araşdırmalarımıza görə, avtobus sürücüləri yanğın baş verərkən hansı addımları atmağı, hətta yanğınsöndürmə balonlarından necə istifadə etməyi belə bilmir. Ona görə də sürücülərin yanğın təhlükəsizliyi qaydaları barədə nəzəri bilgilərə və praktik təcrübəyə malik olmaları üçün Nəqliyyat və Fövqəladə Hallar nazirlikləri birgə layihələr hazırlamalı, kurslar həyata keçirməlidir. Həmin kursları müvəffəqiyyətlə başa vurmayanlara isə avtobuslar etibar edilməməlidir.

Əyləclərdən tez-tez istifadə olunması da yanğın törədir
Avtobus sürücülərinin əyləclərdən tez-tez istifadə etməsi isə yanğını törədən beşinci səbəbdir. Yollarda tez-tez yaranan tıxaclar, yol kənarlarının, sərnişin və avtobus dayanacaqlarının ayrı-ayrı nəqliyyat vasitələri tərəfindən zəbt olunması, bəzi maşınların sürücülərinin parklanma, dayanma-durma qaydalarına əməl etməməsi ucbatından avtobus sürücüləri əyləclərdən daha çox istifadə edir. Nəticədə təkərlərin barabanları qızır, təkərlər sıradan çıxır və yanır.
Avtobus işləyərkən onun yanacaq çənindən mühərrikə ötürülən yanacaq istifadə olunur və onun müəyyən hissəsi qaz şəklində "qluşitel" (səsboğucu) adlanan boru vasitəsilə xaric edilir. Əgər yanacağın çəndən mühərrikə daxil olduğu hissədə, yaxud "qluşitel"də nasazlıq yaranarsa, bu da yanğınla nəticələnir və bu, altıncı səbəbdir.
Yeddinci səbəb avtobusun mühərriki ilə radiator arasında yerləşən "termostat" adlı metal detalın və onun içərisindəki klapanın iş prinsipinin pozulması ilə əlaqədardır. Avtobusun mühərriki ilə radiator bir-biri ilə əlaqəli işləyir. Çünki su radiatordan mühərrikə və əks istiqamətə filtrasiya edilir. Əgər qaynanmış suyun temperaturu 90 dərəcədən yuxarı olarsa, bu zaman "termostat"ın içərisindəki klapan açılır və o, suyun temperaturunu stabil saxlayır. Yəni həmin klapan açılanda radiatordakı ventilyator işə düşür və qaynanmış suyu soyudur. Amma "termostat"la, yaxud sözügedən klapanla bağlı hər hansı bir problem yaranarsa, bu zaman suyun temperaturu 120-130 dərəcəyədək və daha artıq temperaturadək yüksəlir. Nəticədə mühərrikdəki elektrik naqilləri sıradan çıxır, qısaqapanma yaradır və yanğın törədir.

Avtobuslara qeyri-standart cihazlar və qurğular quraşdırılır
Səkkizinci səbəb avtobuslara əlavə cihazların və qurğuların quraşdırılması ilə əlaqəlidir. Bəzi sürücülər idarə etdikləri avtobuslarda ventilyator, siqnalizasiya sistemləri, xüsusi lampalar və sair quraşdırırlar. Bu qurğular və cihazlar işə düşərkən mühərrikdəki elektrik güc mənbəyinin yükü artır. Həddən artıq yüklənmə isə qısaqapanmaya və yanğına səbəb olur. Bundan əlavə, sözügedən cihazlar və qurğular arasında qeyri-standart olanları, yaxud standartlara uyğun olub düzgün quraşdırılmayanları da yanğın törətmək qabiliyyətinə malikdir.
Xatırladaq ki, BMT-nin hesabatına görə, bu yay mövsümündə qlobal istiləşmə özünün kulminasiya nöqtəsinə çatacaq. Bu da ventilyator quraşdırılmış avtobuslarda yanğınların başvermə ehtimalının artmasına gətirib çıxaracaq.
Avtobusun mühərrikinin iş prinsipinin düzgün tənzimlənməsində relenin də rolu böyükdür. Çünki o, mühərrikdəki elektrik naqillərinin elektrik yükünü tənzimləyir. Əgər rele sıradan çıxarsa, bu zaman naqillərdə elektrik enerjisi normadan artıq olur və həmin naqillərin sıradan çıxması yanğınla nəticələnir. Bu, doqquzuncu səbəbdir.
Onuncu səbəbə gəlincə, avtobusun başqa maşınlarla, yaxud dirək, divar, ağac, işıqfor, elektrik dirəyi, yol kənarındakı məhəccər və digər maneələrlə toqquşması, həmçinin körpüdən uçması, aşırımlı yoldan və ya yoxuşdan enişə sürüşməsi zamanı da iş prinsipi pozulan avtobus yana bilər.

Keyfiyyətsiz benzin yanacaq çənini partladır
Yollarda hərəkət zamanı nəqliyyat vasitələrinin təkərlərinin altından çıxan daş, qum, çınqıl və digər tullantıların avtobusun yanacaq çənini zədələməsi ehtimalı çox böyükdür. On birinci səbəbə görə, avtobus hərəkət edərkən zədələnmiş çənin silkələnməsi və oraya hava dolması qığılcım yarada və yanğın törədə bilər.
Bəzi avtobuslar benzinlə işləyir. On ikinci səbəbə əsasən, benzin keyfiyyətsiz olarsa və yanacaq çəninin "sirkulyasiya", yəni çənə yığılmış qazın xaric edilməsini həyata keçirən hissəsi sıradan çıxarsa, bu zaman çən partlayır və yanğın baş verir.
On üçüncü səbəb isə tibbi müayinədən keçməyən sürücünün avtobusun iş prinsipini bilərəkdən, yaxud bilməyərəkdən pozması ilə əlaqədardır. Qanunvericiliyə görə, hər bir sürücü reysə çıxmazdan əvvəl gündəlik tibbi müayinədən keçməli, sağlamlığı, yəni avtobusu idarə etməyə yararlı olduğu onun tibbi sağlamlıq kartında qeyd edilməlidir. Amma araşdırmalara görə, gündəlik müayinədən keçmələri belə bəzi sürücülərə köməklik göstərə bilmir. Söhbət ondan gedir ki, bəzi sürücülər tıxaca düşür, yaxud sərnişinlərlə, bəzən də dispetçerlərlə mübahisə edirlər. Bu zaman çox əsəbiləşirlər. Yaxud bütün günü səhərdən axşamadək avtobus sürdüklərindən normal qidalana, istirahət edə və yata bilmədikləri üçün yorğun olurlar. Həm əsəbi, həm də yorğun sürücülər avtobusların qapılarını açıb-bağlamaq üçün istifadə olunan və digər funksiyaları yerinə yetirən "knopka"ları möhkəm basırlar. Bu zaman elektrik dövriyyəsində yüklənmə artdığından qısaqapanma və yanğın baş verir.

Yorğunluq, əsəbilik və yuxusuzluq avtoqəzalara şərait yaradır
Araşdırmalarımız zamanı müəyyənləşdirmişik ki, paytaxtın nəqliyyat sektorunda sərnişindaşıma xidmətinin yerinə yetirildiyi marşrutları özəlləşdirmiş sahibkarlar avtobusların sürücüləri ilə yalnız onları işə götürmək üçün müqavilə bağlayır və sürücülərə əməkhaqqları təyin etmir. Onlar marşrutlarda olduqları müddətdə əldə etdikləri puldan gündəlik planı ödəyirlər. Planı ödədikdən sonra sürücülərin gündəlik qazancı 10-15 manatdan çox olmur. Ona görə də sürücülər adətən səhər saat 6:00 radələrindən gecə 24:00, bəzən də 24:30 radələrinədək marşrutlarda olduqlarından 5-6 saat yuxu yatırlar. Üstəlik, nahar və şam vaxtları ayrılmadığından onlar bəzən ac qalır, yaxud avtobuslarda yüngülvari yemək yeyirlər. Qrafiklər üzrə müəyyənləşdirilmiş avtobuslararası intervalların azlığı üzündən sürücülər istirahət etməkdən də məhrumdurlar. Üstəlik, əmək müqavilələrinin olmaması ücbatından məzuniyyət götürə bilmirlər. Gündəlik qazanclarından və iş yerlərindən məhrum olmamaq üçün əmək və istirahət hüquqlarının pozulması ilə bağlı marşrutları özəlləşdirlmiş sahibkarlara etiraz və müvafiq dövlət qurumlarına şikayət edə bilməyən sürücülər yorğunluq, yuxusuzluq və aclıq üzündən stressli və əsəbi olurlar. Ona görə də günəmuzd əməyə görə əldə edəcəyi qazancın ümidinə qalan sürücülər nəinki özlərinin, hətta sərnişinlərin də təhlükəsizliyi və sağlamlığı barədə düşünmür, bəzən yol-nəqliyat qəzaları törədirlər. Xatırladaq ki, Əmək Məcəlləsinin müvafiq maddələrinə istinadən, hər kəs həftə ərzində 40 saat işləyə bilər. Bundan sonra mütləq ən azı 42 saat istirahət etməlidir. Hər iş günündən sonra isə növbəti iş gününə qədər ona 12 saat istirahət verilməlidir. Eyni zamanda, vətəndaş ildə 1 dəfə 21 gündən az olmayaraq ödənişli məzuniyyət götürə bilər. Ancaq əmək müqaviləsi olmadığından, sürücülər və digər işçilər qanunvericiliyin onlara verdiyi istirahət hüquqlarından məhrum edilir.
Sürücünün istirahət və iş rejimi
ciddi nəzarətdə
saxlanmalıdır
Xatırladaq ki, inkişaf etmiş ölkələrdə qəbul olunmuş normalara əsasən, sürücü həftə ərzində avtonəqliyyat vasitəsini 56 saatdan artıq idarə edə bilməz. Sürücü 4-5 saatdan bir idarə etdiyi avtobusdan düşüb dincəlməlidir. Bu prosesi nəzarətdə saxlamaq üçün avtobuslara "qara qutu" adlanan cihaz quraşdırılır və onun vasitəsilə sürücünün iş və istirahət rejiminə necə əməl etdiyinə nəzarət olunur. Sürücünün iş və istirahət rejimi ilə bağlı bütün məlumatlar "qara qutu"da yazılı qeydə alınır və həmin yazılar mütəxəssislər tərəfindən oxunur. Əgər sərnişin avtobusu ilə bağlı hər hansı bir qəza baş veribsə, ilkin mərhələdə "qara qutu" vasitəsilə sürücünün istirahət və iş rejiminə əməl edib-etmədiyi yoxlanır. Amma təəssüf ki, Azərbaycandakı avtobuslarda belə cihazların quraşdırılması prosesinə hələ başlanmayıb. Bu da avtobus yanğınlarının baş verməsinə öz təsirini göstərə bilər. Bir sözlə, araşdırmalarımızın yekunu əsasında müəyyənləşdirmişik ki, yanğınların qarşısının alınması üçün avtobuslara və sürücülərə nəzarət gücləndirilməlidir. Əks halda avtobus yanğınlarının və onların qurbanlarının sayı daha da artacaq.