Azərbaycan xalqını köklü-köməcli, qollu-budaqlı, şaxəli bir ağaca bənzətmək olar. Elə bir ağaca ki, kökləri milyon illərdir ana torpağın bətnindən su içir, qoynunda mənzil-mənzil uzaqlara rişələnir. Bu rişələr torpağın yeddi qatından keçib onun damarında axar çaylara çevrilir, bu da torpağı xalqa, xalqı da torpağa doğmalaşdırır. O torpağı ki, onun üstündə əcdadlarımız ayaq açıb, yeriyib, binə qurub, ocaq çatıb torpağı Vətənə, məmləkəti dövlətə çeviriblər.
Babalarımızın bizə Vətən, yurd əmanəti qoyub getdiyi torpaqlar üzərində xalqımızın varlığının, gücünün, mübarizliyinin, təəssübkeşliyinin, mədəniyyətinin və əbədiliyinin simvolu olan dövlətlər, sultanlıqlar, xanlıqlar qurulub. Bu dövlətlər də, ictimai-siyasi quruluşlar da xalqımızın formalaşmasında, təşəkkülündə güclü rol oynayıb. Azərbaycan xalqının mövcudluğu, yaranışı, təşəkkülü, millət, toplum olaraq formalaşmasını araşdırıb təhlil edən tədqiqatçıların qənaətinə görə, xalqımız bu torpaqda aborigendir. Yəni Azərbaycan dediyimiz məmləkətin ilk sakinləridir, onlar bütün dünyaya buradan yayılıblar. Azərbaycan deyəndə o yalnız mövcud Azərbaycan Respublikasının ərazisi ilə məhdudlaşmayıb, geniş coğrafiyanı, əraziləri əhatə edən bir məmləkət kimi tarixdə yaşayır. Tarix həqiqəti bizə, bizi də həqiqətə yaxınlaşdırır. Həqiqəti isə biz görsək də, onu görməzliyə vuranlar da, hətta onu bir zamanlar ciddi-cəhdlə bizdən gizlədənlər də olub. Amma günəş çıxanda qaranlıqlar göyün qarnında qeyb olduğu kimi, yalanlar da şərin boşluğuna yuvarlanıb, onun yerini isə haqq tutub. Bu gün Azərbaycan dövləti müstəqildir, artıq neçə illərdir xalqımız bağımsız dövlətin vətəndaşlarıdır. Biz öz tariximizi daha dəqiq, daha dərindən öyrənməyə can atırıq. Azərbaycanda dövlətçilik ənənələrinin kökləri ta qədim zamanlara gedib dayanır. Dövlətçilik ənənələri olmayan xalqın dövlət və dövlətçilik ənənələri haqda təsəvvürü olmaz. Azərbaycan xalqı zəngin, çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrinə sahib olduğu üçün tarixin ən müxtəlif dönəmlərində özünə dövlət qurmağı bacarıb. Əlbəttə, dövləti, dövlətçiliyi olmayan xalq müstəqil düşüncəyə sahib ola bilməz. Dövlətçilik ənənəsinə sahib olan xalq güclü və müdafiə olunmuş vəziyyətdə olur. Çünki onun dövləti, onu yaradan şəxsiyyətləri var və özü də xalq olaraq o dövləti, o quruluşu yaradıb. Tarixi mənbələrdə qeyd edilir ki, Azərbaycan xalqının təşəkkülündə iştirak etmiş qədim etnoslar bu regionda yaranmış qədim mədəni mühitin, o cümlədən Şumer-Babil mədəniyyətinin formalaşmasında, həmçinin, bütövlükdə Yaxın və Orta Şərqin hərbi-siyasi həyatında, qədim dövlətçilik tarixində çox mühüm rol oynamışlar. Bunu ölkəmizdə və xaricdə aparılan elmi axtarışlar, xüsusən də arxeoloji qazıntılar çox aydın sübut edir. Azərbaycan ərazisi bu diyarın dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biri olduğunu təsdiq edən arxeoloji abidələrlə son dərəcə zəngindir. Azıx, Tarlar, Damcılı, Daşsalahlı, Qazma (Naxçıvan) mağaralarında, habelə başqa abidələrdə aşkar olunan arxeoloji tapıntılar, o cümlədən 300-400 min il bundan əvvəl yaranmış Aşöl dövrünə aid qədim insanın - Azıx adamının (Azıxantrop) çənə sümüyü Azərbaycanın ibtidai insanların formalaşdıqları əraziyə daxil olduğunu sübut edir. Bu nadir tapıntıya görə Azərbaycan ərazisi "Avropanın ən qədim sakinlərinin yaşadığı ərazilərə" daxil edilmişdir. Azərbaycan alimlərinin apardığı çoxsaylı arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış zəngin maddi mədəniyyət nümunələri, xüsusilə taxıl qalıqları, əkinçiliklə bağlı əmək alətləri və məişət avadanlıqları, müxtəlif növ sənətkarlıq məhsulları Azərbaycan xalqının dünyanın ən qədim oturaq mədəniyyət yaratmış xalqlarından biri olduğunu göstərir. Onu da deyək ki, Azərbaycan xalqı, eyni zamanda, dünyanın ən qədim dövlətçilik ənənələrinə malik olan xalqlarındandır. Mənbələrdən aldığımız məlumata görə, Azərbaycan xalqı təqribən 5 min illik dövlətçilik tarixinə malikdir. Bundan da aydın görünür ki, Azərbaycan ərazisində ilk dövlət qurumları və ya etnik-siyasi birliklər hələ eramızdan əvvəl IV minilliyin sonu -III minilliyin əvvəllərindən başlayaraq Urmiya hövzəsində yaranıb. Burada meydana gəlmiş ən qədim Azərbaycan dövlətləri bütün regionun hərbi-siyasi tarixində mühüm rol oynayırdılar. Həmin dövrdə Azərbaycanda Dəclə və Fərat vadilərində yerləşən və dünya tarixində dərin iz qoymuş qədim Şumer, Akkard və Aşşur (Assuriya) dövlətləri, habelə Kiçik Asiyadakı Het dövləti arasında sıx qarşılıqlı əlaqələr vardı. Fəal xarici siyasət yeridən ən qədim Azərbaycan dövlətləri öz torpaqlarını xarici təcavüzlərdən uğurla qoruyurdular. Qədim Azərbaycan tayfa birliyi olan Qutilər hətta özlərinin qüdrətli qonşuları olan Akkard dövlətini məğlub etmiş, öz dövlətlərinin sərhədlərini İran körfəzinə qədər genişləndirmiş, bu ərazidə yüz ilə qədər bir müddət ərzində hökmranlıq etmişlər. Onlar özlərindən asılı hala saldıqları Akkard və Şumerin dövlət idarəçiliyi qaydalarından faydanlandıqları kimi, qədim Azərbaycanın mütərəqqi idarəçilik mədəniyyətini də həmin ölkələrə yaymışlar. Onu da bildirək ki, qurulan dövlətlərin əsasında xalq dururdu və xalq da dövləti tərəqqiyə doğru aparırdı. Xalqın iradəsi sayəsində torpaqların coğrafiyası genişlənib, zaman keçdikcə Azərbaycanın dövlətçilik mədəniyyəti daha da yüksəlib, ölkə ərazilərində daha təkmil və daha geniş əraziləri əhatə edən yeni dövlətlər yaranmağa başlayıb. Tarixi məxəzlərdə qeyd edilir ki, ənənəvi Azərbaycan dövlətçiliyinin davamı olan və eramızdan əvvəl I minilliyin əvvəllərində meydana gələn Manna dövləti Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm mərhələ oldu. Azərbaycanın ən qədim dövlətçilik məkanı olan Urmiya hövzəsində yaranmış bu dövlət təkcə qədimliyinə görə deyil, təkamül dərəcəsinə görə də dünyanın dövlətçilik mədəniyyəti tarixində mühüm yer tutur. Urmiya hövzəsindəki bütün digər xırda yerli dövlətləri də öz hakimiyyəti altında birləşdirən Manna şimalda Araz çayına (bəzən də ondan şimala doğru) və şimal-şərqdə Xəzər dənizinə qədər olan Azərbaycan torpaqlarını əhatə edirdi. Qədim Azərbaycan mədəniyyəti daha da inkişaf etdi və zənginləşdi. Müstəqil dövlətçilik ənənələrinin dirçəlişi Azərbaycanın cənub rayonlarında iqtisadi və mədəni həyatın bütün sahələrində böyük yüksəlişə səbəb oldu. Azərbaycan xalqının təşəkkülündə Atropatena dövlətinin misilsiz rolu olub. Qüdrətli Atropatena dövləti bütün regionun beynəlxalq münasibətlərində mühüm rol oynayır, Qafqaz, Volqaboyu, Orta Asiya, Hindistan, Kiçik Asiya, Mesopotamiya, Qara dəniz və Aralıq dənizi hövzələri ilə geniş ticarət əlaqələri saxlayırdı. Daxili ticarətdə dövlətin öz pulları mühüm rol oynayırdı. Şərq və yunan dövlət sistemləri arasındakı qarşılıqlı əlaqə və təsir Atropatenada idarəçilik mədəniyyətinin də yüksəlişinə müsbət təsir göstərirdi. Ölkədə yunan dilindən geniş istifadə olunması, başqa sahələrlə yanaşı, hüquq normalarının da təkmilləşməsinə səbəb olurdu. Dövlət idarəçiliyi qaydaları daha da təkmilləşirdi. Eramızın ilk yüzilliklərində ölkə əhalisinin əksəriyyətini təşkil edən və hərbi-siyasi cəhətdən daha mütəşəkkil və daha qüvvətli olan türk etnosları vahid xalqın təşəkkülü prosesində mühüm rol oynayırdılar. Türk etnosları içərisində oğuz türkləri üstünlük təşkil edirdilər. İlk oğuzlar, başqa türk tayfaları kimi, ümumtürk məkanının tərkib hissəsi olan Cənubi Qafqaza, o cümlədən Azərbaycan ərazisinə qədim türklərin "Dəmir qapı" adlandırdıqları Dərbənd keçidi vasitəsilə, habelə Böyük Qafqazın başqa dağ aşırımlarından (Azərbaycan Respublikasının Qax rayonundakı dağ aşırımlarından birini yerli əhali indi də Hun beli adlandırır) keçərək yayılmışlar. Oğuz müqəddəs Dədə Qorqudun qəbrinin Dərbənddə olması barədə ilk mənbələrin məlumatı, Dərbəndin qala qapılarından birinin Dədə Qorqudun mənsub olduru Bayat elinin (oğuz tayfası bayatların) adı ilə "Bayat qapısı" adlanması bunu sübut edir. Yaxın və Orta Şərqin ən qüdrətli dövlətinə çevrilən Azərbaycan Eldənizlər dövləti Azərbaycan xalqının etnik-siyasi tarixində xüsusi ilə böyük rol oynadı. Eldənizlərin hakimiyyəti dövründə bütün Azərbaycan torpaqlarının vahid dövlətin tərkibində birləşdirilməsi iqtisadi, siyasi və mədəni həyatın bütün sahələrində güclü yüksəlişə səbəb oldu. Sənətkarlıq, ticarət, elm və mədəniyyət daha da inkişaf etdi. Daxili və xarici ticarət əlaqələri genişləndi. Mədrəsələr açıldı, məscidlər, nadir memarlıq abidələri ucaldıldı. Azərbaycan intibahı özünün Xəqani, Nizami, Əcəmi zirvəsinə ucaldı. Görkəmli dövlət xadimləri Şəmsəddin Eldəniz, Məhəmməd Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslan Azərbaycanın dövlət idarəçiliyi tarixinə parlaq səhifələr yazdılar. Eldənizlərin hakimiyyəti dövründə Azərbaycan dili və mədəniyyətinin yayıldığı ərazi daha da genişləndi. Beləliklə, Ərəb xilafətinin tənəzzülündən sonra - IX əsrin ortalarından başlayaraq Qafqazda, habelə bütün Yaxın və Orta Şərqdə imperiyaların rolu artdı. Sacilər, Şirvanşahlar, Salarilər, Rəvvadilər, Şəddadilər, Şəki hakimləri, Səlcuqlar, Eldənizlər, Monqollar, Elxanilər-Hülakular, Çobanilər, Cəlayirlər, Teymurilər, Osmanlılar, Qaraqoyunlular, Səfəvilər, Qacarlar və başqa sülalələrin idarə etdikləri dövlətlər təkcə Azərbaycanın, həmçinin bütövlükdə Cənubi Qafqazın deyil, eyni zamanda, bütün Yaxın və Orta Şərqin dövlətçilik tarixində dərin iz qoydular. XV-XVIII əsrlərdə Azərbaycanın dövlətçilik mədəniyyəti daha da zənginləşdi. Bu dövrdə Şərqin geniş ərazili Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi dövlətləri bilavasitə Azərbaycan sülalələri tərəfindən idarə olunurdu. Bu mühüm amil Azərbaycanın daxili və beynəlxalq əlaqələrinə müsbət təsir göstərir, ölkəmizin və xalqımızın hərbi-siyasi təsir dairəsini, Azərbaycan dilinin fəaliyyət meydanını genişləndirir, Azərbaycan xalqının maddi və mənəvi mədəniyyətinin daha da inkişaf etməsinə əlverişli şərait yaradırdı. Bəhs olunan dövrdə Azərbaycan dövlətləri Yaxın və Orta Şərqin beynəlxalq münasibətlərində, hərbi-siyasi həyatında mühüm rol oynamaqla yanaşı, Avropa-Şərq münasibətlərində də çox fəal iştirak edirdilər.
Bu dövlətlərin hər birinin qurulmasında Azərbaycan xalqının rolu vardı. Biz xalqın iradəsini XX əsrin əvvəllərində yaradılan Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin qurulmasında və onun varisi olan müstəqil Azərbaycan dövlətinin bərqərar olunmasında da gördük.
Azərbaycan xalqı çoxəsrlik tarixə sahibdir və tarixin də bəzəyi torpaqlarımız üzərində qurulan dövlətlərdir ki, o dövlətlər zaman-zaman Azərbaycan xalqının təşəkkülündə özünü göstərib. Bu da onu sübut edib ki, xalqın iradəsi ilə qurulan dövlətçilik ənənəsi olan xalq tarix səhnəsindən silinmək təhlükəsindən uzaqdır.