Dini tolerantlıq Rəbb əmridir (Kafirlər surəsi və onun təfsiri)

Ümumi məlumat
6 ayədən ibarət olan bu surə Məkkədə nazil olub. Adını birinci ayədəki "Kafirlər" sözündən alıb. Surə kafirlərdən fərqli olaraq, müsəlmanların tək Allaha - təvhidə inanclarını xarakterizə edir. Bununla yanaşı o, həm də kafirlərə İslamın zorla qəbul etdirilməsinin yolverilməzliyini bildirir və onların öz inanclarında azad, sərbəst olduğunu təsdiqləyir. Beləliklə, İslamda din, əqidə, söz və vicdan azadlıqlarının toxnulmazlığı bu surədə də öz əksini tapıb. Bu surəyə İbadət və İxləs surəsi də deyilir. İbn-Mace (vəfat edib Hicri 273-cü ildə) yazıb: "Həzrət Aişənin dediyinə görə, Peyğəmbər(ə) hər səhər və axşam bu surə ilə "Qul Huvəlləhu Əhad" surəsini birlikdə zikr etdiyi üçün hər iki surə "İxləseyn" (iki ixləs) adını daşıyır".
Suyuti (vəfat edib Hicri 911-ci ildə) İbn-Abbasa istinadən yazıb: "Peyğəmbər(ə) buyurub ki, yatmazdan öncə Kəfirun surəsini oxuyun".
Qurtubu (vəfat edib Hicri 671-ci ildə) isə Həzrət Məhəmmədin: "Kəfirun surəsi Quranın dörddə birinə bərabərdir" buyurduğunu vurğulayıb. O hesab edib ki, Quran ibadətlər, müamilələr, axirət hökmləri və ibrətamiz əhvalatlardan ibarətdir. Və bu surə ibadətin ruhu olan Təvhid və İxləsi bəyan etdiyi üçün Quranın dörddə birinə bərabərdir.
Anlamı
"1. De ki: "Ey kafirlər! 2. Mən sizin ibadət etdiklərinizə ibadət etmərəm! 3. Siz də mənim ibadət etdiyimə ibadət etməzsiniz! 4. Mən sizin ibadət etdiklərinizə ibadət edən deyiləm! 5. Siz də mənim ibadət etdiyimə ibadət edən deyilsiniz! 6. Sizin öz dininiz var, mənim də öz dinim!"
Nazil olma səbəbi
Surənin nazil olmasını Suyuti belə təfsir edib: "Qureyş  tayfasının ağsaqqalları Peyğəmbər(ə)yə  deyirlər ki, bir il sən bizim bütlərimizə ibadət et, bir il də biz sənin Rəbbinə ibadət edək".
Buna rəğmən Allah Rəsulu buyurub: "Başqasını Allaha şərik qoşmaqdan Allah qorusun".
Bundan sonra həmin surə nazil olub. Qureyş müşriklərinə verilən bu ilahi cavabdan sonra Həzrət Peyğəmbər Məscidi-Harama gedib həmin surəni camaata oxuyub". Göründüyü kimi, surə saziş təklif edən Məkkə müşriklərinə Allahın rədd cavabıdır. Surə təkcə Qüreyş kafirlərinə deyil, qiyamətə qədər bütün kafirlərə tətbiq edilir. Həmişəyaşar olan bu surə müxtəlif inanclara sahib olan bütün insanlar üçün zaman və məkandan, forma və təqdimatdan asılı olmayaraq, bir əqidə məsələsidir. İnsanın söz, vicdan və din azadlıqlarının təminatçısı olan Kəfirun surəsi, həm də dini tolerantlığın (dözümlülüyün) bariz ilahi nümunəsidir.
Təfsiri
1. "De ki, "Ey kafirlər!" Razi (vəfat edib Hicri 606-cı ildə) bu surənin 40-a qədər təfsirini verib. Həmin təfsirlərdən ən mühümləri bunlardır: a) "De ki" xitabı Peyğəmbər(ə)-nin müraciəti yox, bilavasitə Allah əmridir. Həzrət Məhəmməd kafirlərə açıq-aşkar "ey Kafirlər" deyə müraciət etməklə çox gözəl bilirdi ki, onlar Allah Rəsuluna qarşı istənilən təxribatı törədə bilərlər və törədirdilər də. Bu söz Allah kəlamı olduğu üçün, Peyğəmbər(ə) əmin idi ki, həmin xitaba görə onu Allah qoruyacaq. b) "Ey kafirlər!" nida cümləsi, baxılan anda kafir olan ümumi bir quruma və ya qrupa aid deyil. Bu ifadə heç vaxt imana gəlməyəcək kafirlərə aiddir. Həmin müraciət onlara qarşı bir həqarət kimi yox, əqidə məsələsində həqiqəti ayırd etmək üçün deyilib. Zira ərəb dilində kafir, inkar edən və inanmayan  insanlara deyilir. Yəni bu söz möminin kafiri lağa qoyması yox, onun kafirlərə "Ey Allaha, Onun Kitabına və Rəsuluna iman gətirməyənlər?!" deyə müraciət formasıdır. v) Ayədə "ey müşriklər" yox, "ey kafirlər" deyilib. Müşrik, Allah-Təalanı məbud bildiyi halda, bütləri də iləh bilib Ona şərik qoşandır. Quran və hədislərdə "müşrik" sözü kafir mənasında işlədilir. Çünki şirk, küfrün ən böyük növlərindən biridir. Həmin səbəbdən, Rəbb buyurub: "Allah-Təala müşrikləri əfv etməyəcəkdir" (Nisa, 48)
"Kafir" sözü həm də müşrik sözünü ehtiva etdiyi üçün, ayə, ümumi halda Həzrət Məhəmmədi Allahın peyğəmbəri, Quranın Rəbbin ona göndərdiyi Kitabı olmasını qəbul etməyən hər kəsə şamil edilir. Məsələn, "Üçlük" inancına sahib xristianlar, Üzeyir(ə)ni Allahın övladı hesab edən yəhudilər, məcusilər, ümumiyyətlə Həzrət Məhəmməd və Quranı qəbul etməyən istənilən şəxslər. q) "Ey kafirlər" müraciəti, hər hansı qrupa "ey müxaliflər, ey düşmənlər" demək kimidir. Yəni, ayədə həmin şəxslərə insan olduğu üçün yox, Allahı, Peyğəmbər(ə)-ni, Quranı inkar etdikləri üçün xitab edilib. Başqa sözlə, ayə onların zatını yox, kafir sifətlərini hədəfə alır. Əgər onlar kafirliyi buraxıb, tövbə etdikdən sonra Məhəmməd(ə) və Quranı qəbul edərlərsə, bu zaman həmin müraciət forması onlara şamil edilməz. İmam Rəbbani (vəfat edib Hicri 1034-cü il) demişkən: "Onların özü (zatı) yox, etiqad və qəlbləri pisdir. Etiqadları düzələrsə, özləri də təmizlənər".
2. "Mən sizin ibadət etdiklərinizə ibadət etmərəm!" Yəni tanrı, iləh bilib, mənim də onlara ibadət etməyimi istədiyiniz o büt və başqa şeylərə qulluq və ibadət etmərəm. Və ya, əgər mən (Həzrət Məhəmməd) Peyğəmbər olmazdan qabaq o bütlərə ibadət etmədiyi halda Allahın bu lütfündən sonra sizin tapındıqlarınıza ibadət edərəmmi?
Əlbəttə, yox. Mən sizin iman barədə təklif etdiyiniz bütün sazişləri rədd edirəm. Mənim saziş və əhdim yalnız Allahladır.
3. "Siz də mənim ibadət etdiyimə ibadət etməzsiniz!"
Siz də mənim ibadət etdiyim haq İləhə - Allaha təvhid və İxləslə ibadət etmirsiniz və etməyəcəksiniz. O, tək, Əhad, Saməd, aləmlərin rəbbi olan Allahdır. Hər şey Ondan və Onadır. Öldürən, dirildən, ruzi verən yalnız Odur. Siz isə daş, ağac və bütlərə tapınanlarsınız. Rəhman və Rahim olan Allaha ibadət başqa şeydir, sizin ibadət etdiyiniz bütlər isə tamam başqa.
4. "Mən sizin ibadət etdiklərinizə ibadət edən deyiləm!" Bu ayə, müsəlmanların gələcəkdə də kafirlərin bütlərinə ibadət etməyəcəklərini ifadə edir. Yəni mən nə qədər yaşayıramsa, nə qədər nəfəsim gəlib-gedirsə, sizin bütlərə əsla ibadət etmərəm. Mənim bir qəlbim var və o da aləmlərin Rəbbi olan Allah üçündür. "Allah bir adamın köksündə iki ürək yaratmayıb (iki Allah ola bilməz)" (Əhzab, 4). Birdəfəlik bilin ki, mən öz mövqeyimi, əqidəmi dəyişən deyiləm. "Hər hansı tayfa öz tövrünü dəyişmədikcə, Allah da onun tövrünü dəyişməz" (Rad, 11). Çünki Allah dərgahında qəbul edilən din yalnız İslamdır. Zira Rəbb buyurub: "Müşriklərin xoşuna gəlməsə də, İslamın bütün dinlərdən üstün olduğunu göstərmək üçün, öz Peyğəmbərinə doğru yolu göstərən rəhbərlə (Quranla) və haqq dinlə göndərən Odur!" (Səff, 9). Mən sizin ibadət etdiyiniz Lat, Uzza, Mənat və başqa bütlərə ibadət etmərəm. Çünki onların yalnız quru adları var. Və onlar heç bir şeyə qadir deyillər. Mən axirət və dünyanın sahibi Rəhman və Rəhim Allaha ibadət edirəm və edəcəyəm də.
5. "Siz də mənim ibadət etdiyimə ibadət edən deyilsiniz!"
Bu ayə üçüncü ayənin təkrarıdır. Bu, kafirlər: "Bir il sən bizim iləhimizə, bir il də biz sənin iləhinə ibadət edək" təklifinə rədd cavabı  alandan sonra, Peyğəmbər(ə)-nin onlara təkrarən dediyi kəlamdır. Zira "Onlar Allahın ayələrini bilə-bilə inkar  edən, eşitməyən, görməyən və qəlbləri küfrlə qatılaşan bir zümrədirlər". (Əhqaf, 26)
Peyğəmbər(ə) bilirdi ki, kafirlər onun çağırışına cavab verməyəcəklər. Halbuki "Allahın carçısını (Həzrət Məhəmmədi) qəbul etməyən yer üzündən qaçıb, canını Onun əzabından qurtara bilməz. Və ona Allahdan başqa kömək edən dostlar da tapılmaz. Belələri açıq-aşkar haqq yoldan azıblar!" (Əhqaf, 32)
6. "Sizin öz dininiz var, mənim də öz dinim!"
Yəni sizin mənə təklif etdiyiniz saziş baş tutmadığı üçün, siz öz dinizdə qalın, mən də öz dinimdə. Bu kəlam, 1400 il bundan öncə, dini tolerantlığın (dözümlülüyün), söz, vicdan azadlığının vacibliyini, müxtəlif dinlərə etiqad edən insanların sülh, əminamanlıq şəraitində birgə yaşamasının  ilahi düsturudur. Bu formula iudaizmin özündən sonra gələn xristianlığa, iudaizm və xristianlığın isə İslama qarşı fiziki-mənəvi təzyiqlərinin yolverilməzliyinin, onların birgə fəaliyyətinin, əməkdaşlığının qarantıdır. Bu düstur, müxtəlif ictimai-siyasi formasiyaya malik dövlətlərin, müxtəlif din və inanclara sahib xalq və millətlərin özünə məxsus keyfiyyətlərinin fiziki və mənəvi terrora məruz qalmadan sülh şəraitində birgə yaşamasının qarantıdır. Quran bunu 14 əsr öncə bəyan edib. Rəsmi Vatikanın sabiq dini və dünyəvi rəhbəri Papa isə Quranın bu kəlamını yalnız 2004-cü ildə etiraf etdi. İslama qarşı xristianlığın törətdiyi vəhşiliyə (Səlib yürüşləri və s.) görə o, həm öz adından, həm müasir xristianların adından, həm də əcdadlarının adından İslamdan üzr istədi. Bu etiraf bəlkə də, ömrünün ixtiyar çağını yaşayan və Rəbbinə tezliklə qovuşacağını hiss edən bir dini liderin Allah, Məhəmməd Mustafa(ə), Quran və 1400 il ərzində dünyaya gəlib-gedən bütün müsəlmanlar qarşısında verilən vicdan zəkatıdır. Bu ayə dini siyasətə qoşan aparıcı din xadimlərinə, İslama qarşı "Səlib yürüşləri"ni gizlicə davam etdirən, bir gün öncə İslamı terrorçu adlandırıb, səhəri ondan üzr istəyən dövlət başçılarına ilahi bir tövsiyədir. Bu ayə Rəbbin cihad kəlamından sui-istifadə edib, onu təyinatına görə işlətməyən müasir Ben Ladenlər, cihad adı ilə aldadılaraq Suriyada müsəlman qardaşının qanını axıdan bəzi həmvətənlərimiz üçün bir xəbərdarlıqdır.
Ayədəki "sizin öz dininiz var" ifadəsi, kafirlərin sorumluluğunu, onlardan tutulacaq haqq-hesabı, Cəhənnəm odunun onlara şamil ediləcəyini, (yalnız onlara yox) ifadə edir. "Mənim də öz dinim var" kəlamı isə İslam dininə etiqad edənlərə aiddir. Yəni onun xeyiri, əcri, savabı, sorğu-sualı müsəlmana aiddir. Sizin öz iləhiniz və öz ibadətiniz var. Mənim də Rahmən və Rahim olan Allahım və öz ibadətim var. Mən sizin iləhinizə, siz də mənim Allahıma ibadət edən deyilsiniz. Bu səbəbdən də, getdiyimiz yollar müxtəlifdir. Lakin bu yolların müxtəlifliyinə baxmayaraq, biz hamımız Allahın məbədləriyik. Bu məbədləri qorumaq üçün isə bir-birimizin canına, malına, söz və din azadlıqlarına təcavüz etməməliyik.
Kafirlərin iləh və ibadət baxımından Həzrət Məhəmmədlə saziş bağlamaq cəhdinə həsr olunan bu surə, insanın fitratdan verilən vicdan, söz və din azadlıqlarının toxunulmaz olduğunu və əməllərinə görə də, ondan sorğu-sual olunacağını ifadə edir. Həmin səbəbdən, Quran dinin zorla qəbul etdirilməsinə qarşı çıxır. Rəbb Allah Rəsulunun insanlar üzərində  zorlayıcı rəhbər deyil, nəsihət verən bir peyğəmbər olduğunu bəyan edir. "Sənin vəzifən ancaq (haqqı) təbliğ etməkdir" (Ali İmran, 20); "(Ya Peyğəmbər) Sən onları zorla imana gətirən deyilsən. (Qaf, 45); "Dində zor yoxdur" (Bəqara, 256); "Doğru yolu tutan özünə savab, doğru yoldan azan isə özünə günah qazanar. Mən (Həzrət Məhəmməd) sizə zamin deyiləm" (Yunus, 108) və s. Quran ayələri buna şahidlik edir. "Din nəsihətdir" Quran və Peyğəmbər(ə) kəlamıdır. Nəsihət isə Allah üçündür və onunla Allah anladılmalıdır. Zira əgər Allah tərəfindən sevilmək istəyiriksə, Allahı və onun Rəsulunu insanlara sevdirməliyik. Din azadlığının toxunulmaz olduğunu bəyan edən Rəbb isə, teist-ateist, mömin-kafir münasibətlərində  birgə yaşamanın mümkünlüyünü və vacibliyini vurğulayaraq buyurur: "Allahdan başqalarına tapınanları söyməyin. Yoxsa onlar da (Allaha qarşı hörmət və ehtiramı) bilmədikləri üzündən Allahı düşməncəsinə söyərlər" (Ənam, 108).
"Sizin öz dininiz var, mənim də öz dinim", "Siz öz dininizə etiqad edin" kəlamları, VII əsrdə çöl ərəbləri içərisində yaşayan Həzrət Məhəmmədə nazil olub. Qeyri-islam dövlətlərində bu ayənin tətbiqi isə ilk dəfə İngiltərədə olub. Bu dövlətin Ali Xartiyasında (Maqna Karta, 1215) yazılıb: "Biz Allahın iradə və istəyini yerinə yetirmək üçün qərara alırıq ki, hər bir insan anadan olarkən maddi və mənəvi dəyərlərə malikdir. Bu dəyərlərin qorunması üçün dövlət və cəmiyyət məsuldur. Əgər kral sülh və insan haqlarını (söz, din, vicdan azadlıqlarını)  pozursa, onda xalqın üsyan etməyə haqqı var". Amerikanın Müstəqillik Deklarasiyasında (1776-ci il) təsbit olunub: "Biz o həqiqətə istinad edirik ki, bütün insanlar doğuluşdan öz hüquq və yaradılışı ilə bərabərdir. Bu təyinat Allahındır". 1787-ci il ABŞ Konstitusiyasının yaradıcılarından biri A.Hamilton insanın din, söz, vicdan azadlıqları barədə hüquqlarını Konstitusiyada təsbit etməyə lüzum belə görmədi. O, bunu Allahın bəndəsinə verdiyi bir nemət sayıb. İnsan və Vətəndaş hüquqları Bəyannaməsində (1789, Fransa) yazılıb: "Biz Allah qarşısında və Allahın köməyi ilə qəbul edirik ki, insanlar azad və bərabər doğulurlar. Onların cəmiyyətdəki fərqləri cəmiyyətə verdikləri xeyirlərlə ölçülür. Qanunlara zidd olmayan düşüncə, dini baxış heç vaxt təqib edilə bilməz. Sərbəst düşüncə və fikir azadlığı insan hüquqlarının ən ülvi və toxunulmaz hissəsidir. Bunun təminatçısı isə dövlətdir". BMT-nin Ümumdünya İnsan Hüquqları  Bəyannaməsində (1948-ci il) deyilir: "Bütün insanlar öz ləyaqət və hüquqlarına görə azad və bərabər doğulublar. İnsanların milliyyəti, dərisinin rəngi, cinsi, dili, dini, siyasi və digər baxışları hamı üçün eyni və bərabərdir. Bu haqların müdafiəçisi dövlətdir".
BMT-nin Baş Assambleyasının, dini tolerantlıq barədə bəyannaməsində (1981) deyilir: "Din və düşüncə tərzi hər bir şəxs üçün həyatı başa düşmək elementlərindən biridir. Həmin səbəbdən, din və düşüncə azadlıqları ən ülvi dəyərlərdir. Onlar millətlərarası dostluq və əməkdaşlığa, sülh və sosial ədalətə rəvac verir".
ATƏT-in Paris Xartiyasında (1990) qeyd olunub: "İnsan haqq və azadlıqları bütün insanlara fitratdan verilir. Həmin dəyərlər qanunla qorunmalıdır. Bu, dövlətin ən birinci vəzifəsidir" və s. və i.
Bəli, dində zor yoxdur. Çünki din, bir əqidə və inanc məsələsi kimi zorla qəbul ediləcək və ya zorla qəbul etdiriləcək bir sistem deyil. Dində əsas olan inanc hissidir. İnanma isə tamamilə vicdan və qəlbə aid məsələdir. İnsan məcburiyyət qarşısında "mən öz dinimdən imtina edirəm" deyə də bilər. Lakin bu inancı onun qəlb və vicdanından heç kim çıxara bilməz. Göründüyü kimi, istər Quranda, istər dünyəvi sivil dövlətlərin konstitutsiyalarında, istərsə də insanın qəlbində dində zor işlətmək yoxdur. Bu hiss Rəbbin verdiyi nemət olduğu üçün, Onun tərəfindən də qorunur və ona təcavüz Rəbbə asilikdir.