Azərbaycanın torpaq-iqlim şəraiti bol və keyfiyyətli kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal etməyə imkan verir. Onlardan biri olan kartof taxıldan sonra ikinci mühüm ərzaq məhsulu sayılır və bitkiçilik məhsulları istehsalında önəmli yer tutur. Qeyd edək ki, ölkəmizin bütün bölgələrində il ərzində bir neçə dəfə kartof məhsulu yetişdirmək mümkündür. Lakin əsasən dağlıq və dağətəyi bölgələrdə, yəni Gədəbəy, Daşkəsən, Göygöl, Şəmkir, Tovuz, Lerik, Masallı, Cəlilabad, Qusar və digər rayonlarda kartof geniş becərilir.
Hazırda bir sıra ölkələrdə kartofun hektardan məhsuldarlığı yüksək aqrotexniki şəraitdə və intensiv sortlardan istifadə etdikdə 500-600, hətta 1000 sentnerə çatır. Amma rəsmi məlumata görə, Azərbaycanda kartofun məhsuldarlığı 150 sen/ha təşkil edir.

Azərbaycanda kartofun məhsuldarlığı, əkin sahələri və yığılmış məhsulla bağlı araşdırma aparmaq üçün Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin (KTN) "www.agro.gov.az" saytında yerləşdirilmiş statistik məlumatları təhlil edərkən bir sıra müəmmalı məqamlarla rastlaşdıq. Məsələn, sözügedən internet portalında yerləşdirilmiş "2012-ci ildə bitkiçilik məhsullarının istehsalı haqqında məlumat"da 2011-ci ildə kartof məhsulunun yığıldığı sahənin 65 min 187 hektar, yığılmış məhsulun 938 min 517 ton, hər hektara görə məhsuldarlığın 144 sentner, 2012-ci ildə isə kartof məhsulunun yığıldığı sahənin 66 min 4 hektar, yığılmış məhsulun 968 min 545 ton, hər hektara görə məhsuldarlığın 146,7 sentner olduğu göstərilib. Amma "1 noyabr 2013-cü il vəziyyətinə bitkiçilik məhsullarının yığımı haqqında məlumat"da 2012-ci ildə kartof məhsulunun yığıldığı sahə 66 min 1 hektar, yığılmış məhsul 968 min 333 ton, hər hektara görə məhsuldarlıq isə 146,7 sentner qeyd olunub. 2012-ci il üzrə verilmiş hər iki statistik məlumatları müqayisə etdikdə, yığılmış sahənin 2012-ci ildə 66 min 4 hektar, 2013-cü ildə isə bu göstəricinin 66 min 1 hektar, yəni 3 hektar az göstərilməsi, yığılmış məhsulun 2012-ci ildə 968 min 545 ton, 2013-cü ildə isə 968 min 333 ton, yəni 212 ton az qeyd olunması KTN tərəfindən statistikaların hazırlanmasında ciddi problemlərin yaşandığını göstərir. Onu da əlavə edək ki, 2013-cü ildə kartof məhsulunun yığıldığı sahənin 65 min 286 hektar, yığılmış məhsulun 992 min 228 ton, hər hektara görə məhsuldarlığın 152 sentner olduğu göstərilib. 2013-cü ildəki əkin sahəsinin 65 min 286 hektar, yəni 2012-ci ildəki 66 min 1 hektardan 715 hektar az olmasına baxmayaraq, yığılmış məhsulun 2012-ci ildəki 968 min 333 tondan 23 min 895 ton çox, yəni 992 min 228 ton olmasını isə KTN 2013-cü ildə hər hektara görə məhsuldarlığın 2012-ci ildəki 146,7 sentnerdən 5,3 sentner çox olmaqla 152 sentner təşkil etməsi ilə əlaqələndirib. Onu da vurğulayaq ki, 2014-cü il üzrə bitkiçilik məhsullarının yığımı haqqında məlumat bir neçə ay sonra hazırlanacağından, ötən il noyabrın 1-də təqdim edilmiş 2013-cü il üzrə statistik məlumatların bu il üzrə hazırlanacaq statistik göstəricilərə uyğun gəlib-gəlməyəcəyini payız-qış aylarında müəyyənləşdirəcəyik.

Onu da qeyd edək ki, ölkəmizdə kartof məhsullarının yığımının və məhsuldarlığın artması ilə bağlı təqdim edilən statistikaya baxmayaraq, Azərbaycanda kartofçuluq ciddi təhlükə qarşısında qalıb. Söhbət ondan gedir ki, hazırda kartof bitkisinin zərərli orqanizmləri arasında potensial təhlükəli növ olan kartof güvəsi vegetasiya müddətində və saxlanma dövründə vurduğu ziyana görə ilk yerdə durur. Güvələr məhsuldarlığı xeyli aşağı salmaqla yanaşı, kartofun toxumluq və əmtəəlik keyfiyyətini də korlayır.
KTN yanında Dövlət Fitosanitar Nəzarəti Xidmətinin (DFNX) Bitki Mühafizəsi Mərkəzinin rəhbəri Camal Quliyev "Bakı-Xəbər"ə bildirib ki, kartof güvəsi ölkə ərazisində 2003-cü ildən etibarən yayılmağa başlayıb. Əsasən Tovuz, Şəmkir, Cəlilabad və Masallı rayonlarında yayılıb və kütləvi məhsul itkisi törədir. Eyni zamanda, ölkə ərazisində kartof güvəsinin kütləvi yayılması nəticəsində kartof məhsulunun ixracı zamanı idxalçı ölkələrlə yaranacaq fitosanitar problemlər ixrac əməliyyatlarının dayandırılmasına və son nəticədə iqtisadiyyatımıza ciddi ziyan vura bilər: "Güvələr yetkin tırtıl və pup halında torpağın üst səthində bitki qalıqları altında qışlayır. Anbar və digər saxlanma yerlərində il boyu çoxala bilir. Dişi kəpənəklər yumurtalarını açıq sahədə tək-tək və bəzən kiçik qrup halında yarpağın alt səthinə, gövdəyə,pomidorun meyvələrinə, torpaq kəsəklərinin altına, torpaqla örtülməmiş kartof yumrularına, digər örtülü yerlərə, anbarlarda isə əsasən kisələrin üzərinə, divar çatlarına və kartof yumrularının gözlərinə qoyurlar. Bu zərərvericinin Azərbaycanda il ərzində 5-6 nəsil verməsi ehtimal edilir. Güvələr yumurta, tırtıl və pup mərhələsində yoluxmuş kartof yumrularının daşınması və əkilməsi yolu ilə yayılır. Güvələr ən çox kartofa ziyan vurur. Zədələnmiş yumrular tez xarab olur, xəstəliklərə yoluxur, görkəmini və əmtəəlik keyfiyyətini itirir. Kütləvi çoxaldıqda sahədə və ya çardaq altında müvəqqəti saxlanan kartof yumrularını 2-3 həftə ərzində tamamilə məhv edə bilir. Zərərverici 25-80 faiz məhsul itkisinə səbəb olur".

Mərkəz rəhbəri bildirir ki, kartof əkini aran zonada 7-20 mart, dağətəyi zonada isə 20 mart - 10 aprel tarixlərində aparılır. Aran zonada may-iyul aylarında, dağətəyi zonada isə iyun-avqust aylarında güvələrin tarla şəraitində kartofun yaşıl kütləsi ilə qidalanması müşahidə edilir: "İyul ayının 20-dən etibarən avqust ayının 15-ə qədər aran zonada, 15 sentyabr-15 oktyabr tarixlərində isə dağətəyi zonada məhsul yığımı davam edir. Yığım zamanı bitki qalıqlarının biçilərək məhv edilməməsi və kartof yumrularının çıxarıldıqdan sonra sahədə xeyli müddət qalması səbəbindən kartof güvəsi yumruların gözcüklərinə kifayət qədər yumurta qoya bilir. Məhsul saxlanma yerlərinə daşındıqdan sonra mübarizə tədbirlərinin aparılması nəticəsində yumurtalardan çıxan tırtıllar küllü miqdarda məhsul itkisinə səbəb olur. Cəlilabad və Masallı rayonlarında isə kartof əkini il ərzində iki dəfə aparılır. Dekabr ayının I öngünlüyündə aparılan əkinin məhsul yığımı may ayının 15-dən başlayaraq iyunun 10-a qədər davam edir. Avqust ayının I öngünlüyündə ikinci əkin həyata keçirilir və noyabr ayının 15-dən etibarən məhsul yığımı başlayır. Kartof məhsuluna olan tələbatdan asılı olaraq bəzən yumruların torpaqdan çıxarılması fevral ayının 10-a qədər davam edir".
Onun dediyinə görə, cənub bölgəsində kartof əkininin iki müddətdə aparılması kartof güvəsinin asanlıqla artıb çoxalmasına şərait yaradır. Ən çox ziyanvermə qabiliyyəti sentyabr ayından başlayaraq yumruların saxlanma yerlərində baş verir: "Ona görə də qeyd edilənləri nəzərə alaraq, Azərbaycanda kartof güvəsinin yayılmasının qarşısının alınması və yayılma ocaqlarının məhv edilməsi məqsədilə İCPM nömrə 9 beynəlxalq standartın tələbinə uyğun təcrid və ləğvedici tədbirlər planının hazırlanması və tətbiqi aktual əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan kartof güvəsinin monitorinqi zərərvericinin vaxtında aşkar edilməsi və ilkin yayılma ocaqlarının məhv edilməsi məqsədi daşıyır. Qeyd edim ki, kartof güvəsi gizli həyat tərzi keçirdiyi üçün vizual baxış zamanı onun aşkar edilməsi həmişə mümkün olmur. Bu zərərvericinin aşkar edilməsi üçün etibarlı və operativ üsul kəpənəklərin feromonlarla tutulmasından ibarətdir. Tutucular bitkilər əkilmiş sahələrdə və anbarlarda yerləşdirilir. Kartof güvəsi kəpənəklərinin intensiv tutulması iyul ayının sonundan avqust ayının əvvəlinə qədər olur. Zərərvericinin yaz nəslinin azsaylı olduğu yerlərdə müşahidə işləri iyulun axırı, avqust və sentyabrda aparılır".

Mərkəz rəhbəri deyir ki, kartof yığımından sonra zərərvericinin aşkar edilməsi daha asan olur. Bu dövrdə kartof güvəsi yerin səthində qalmış kartof yumrularında, təsadüfi qalmış kartof kolunda və ya yaxınlıqdakı quşüzümü fəsiləsindən olan bitkilərdə (badımcan, tütün, pomidor və vəhşi quşüzümü) aşkar edilir. Hər şeydən əvvəl başqa ərazilərdən zərərvericinin gətirilməsi risqi böyük olan sahələrdə vizual yoxlamalar aparılır: "Belə ərazilərə şose və dəmir yolu ətrafında, eləcə də kartof güvəsinin yayıldığı ölkə və ona yaxın ərazilərdən gətirilən toxum materialı əkilmiş sahələr aiddir. Zərərverici aşkar edildikdə nümunə götürülməli, germetik bağlanmalı və identifikasiya üçün Respublika Bitkilərin Karantin Ekspertizası laboratoriyasına göndərilməlidir. Bazarlarda kartof yumruları, pomidor, badımcan və bibər meyvələri müayinə edilir. Zərərverici tırtılları ilə sirayətlənmiş meyvə və yumrular götürülür və sirayətlənmiş yumruların götürülməsi barədə müvafiq akt tərtib edilir. Ekspertiza nəticəsində aşkar edilmiş zərərvericinin kartof güvəsi olduğu təsdiq edildikdə meyvə və ya yumrular məhv edilir. Götürülmə aktında məhsul istehsal edilən sahənin sahibinin ünvanı göstərilməlidir. Bu məlumatlar həmin ərazidə sirayətlənmənin miqdarının müəyyənləşdirilməsi və yayılma ocağının təcrid və ləğv edilməsi üçün kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün lazımdır. Eyni ərazidə yerləşən bir və ya bir neçə yaşayış məntəqəsində kartof güvəsi aşkar edildikdə və ətrafında 3 kilometr məsafədə zərərverici aşkar edilmədikdə həmin ərazi kartof güvəsinin yayılma ocağı hesab edilir".

Aqrotexniki mübarizə üsulları barədə də danışan Mərkəz rəhbəri bildirir ki, aqrotexniki tədbirlər kompleksi elmi-tədqiqat institutlarının işləyib hazırladığı və respublika ərazisində tətbiq edilməsi tövsiyə olunan qabaqcıl texnologiyaları özündə əks etdirməlidir. Bunun üçün əkindən əvvəl toxum materialı seçilməli, torpağın tipindən asılı olaraq əkin maksimum dərinlikdə aparılmalı, növbəli əkin tətbiq edilməli, ən tezi 3 ildən sonra kartof əkilmiş sahədə yenidən kartof əkilməlidir. Yeni əkilmiş kartof sahəsi əvvəlkindən ən azı 1 kilometr məsafədə olmalı, dibdoldurma və suvarma qaydalarına düzgün riayət olunmalı, sistematik olaraq yığım vaxtı torpaqda qalan yumrulardan əmələ gələn kartof kolları və qışüzümü cinsinə aid olan alaq otları məhv edilməlidir: "Yığıma 5-7 gün qalmış mütləq yerüstü yaşıl kütlə biçilib məhv olunmalı, məhsul ən qısa vaxtda toplanmalı, yığılmış məhsul sahədə saxlanmamalıdır. Zərərverici ilə yoluxmuş sahədən yığılmiş məhsul digərlərindən təcrid edilməlidir. Yığımdan sonra sahə bitki qalıqlarından təmizlənməli, torpaq mala ilə diskləndikdən sonra ön kotancıqla kotanla 25-30 santimetr dərinlikdə şumlanmalıdır. Kartof yumrularının +100 C-dən aşağı, ən yaxşı +4 - 0 C temperaturda saxlanması güvənin tırtıllarının inkişafını tamamilə dayandırır. Kartof yumruları yığılmadan öncə saxlanma yerlərinin zərərsizləşdirilməsi, yəni fumiqasiya vacib tədbirlərdəndir. Xaricdən gətirilmiş bitkiçilik məhsullarında ilk ocaqları müəyyənləşdirmək üçün ilk növbədə saxlanma, əkin yerləri və onların ətrafında olan 3 kilometrlik zona diqqətlə yoxlanmalıdır".

Camal Quliyev vurğulayır ki, kartof güvəsinin yeni ocaqları aşkar olunarkən DFNX-ə və ya yerli qurumlarına məlumat verilməlidir. KTN səlahiyyətli icra orqanı, DFNX-nin təqdimatı əsasında karantin ərazisi və karantin rejiminin tətbiq edilməsi barədə materialları Nazirlər Kabinetinə təqdim edir. Karantin tətbiq edilməsi haqqında qərar qəbul edildikdən sonra DFNX müvafiq hüquqi və fiziki şəxsləri karantin rejiminin tətbiqi barədə məlumatlandırır. Onun dediyinə görə, müstəsna hallarda qanunvericiliyə uyğun olaraq karantin tədbirlərinin keçirilməsi, karantin ocaqlarının məhv edilməsi üçün daxili işlər və digər orqanların gücündən istifadə edilə bilər: "Materialların xüsusi karantin rejimi tətbiq edilən ərazilərdən çıxarılması DFNX müfəttişlərinin verdiyi fitosanitar sertifikatla müşayiət edilməlidir. Kartof güvəsinin yayıldığı ərazilərə bitki məhsulları emal edən sənaye müəssisələri, ticarət, nəqliyyat və tədarük müəssisələri karantin rejimi tələblərinə ciddi əməl etməli, özlərinin və tabeliyində olan müəssisələrdə daşınma, saxlanma, emal, satış yerlərində karantin tədbirlərinə və məhdudiyyətlərə əməl etməlidirlər. Kartof güvəsi aşkar edilməyən ərazilərə güvənin aşkarlandığı ərazilərdən təzə meyvələrin, əkin materiallarının gətirilməsi və satılması qəti qadağandır. Kartof güvəsi ilə sirayətlənmiş ərazilərdən meyvə bitkiləri və əkin materiallarının gətirilməsi ciddi baxış keçirildikdən və zərərverici aşkar edilmədiyi hallarda icazə verilir.
Məsələn, kartof güvəsi ilə sirayətlənməmiş ancaq güvə ocaqları 5 kilometr məsafədən aralıda yerləşən təsərrüfat subyektlərinə, kartof güvəsi əleyhinə vaxtında və keyfiyyətli mübarizə tədbirləri aparmış təsərrüfat subyektlərinə diqqətli baxış zamanı zərərverici aşkar edilməyən, fumiqasiya olunmuş tara vaqon və ya avtorefrijeratorla daşımağa icazə verilə bilər. Bu təlimatda nəzərdə tutulmuş müvafiq tədbirlər həyata keçirildikdən sonra karantin tətbiqi Azərbaycan Respublikası qanunlarına müvafiq olaraq aradan qaldırılır".
Camal Quliyev onu da əlavə edir ki, Tovuz rayonunda əvvəl 10 min 170 hektar, daha sonra 4 min hektar sahədə, eləcə də Cəlilabadda 6 min hektar sahədə kimyəvi mübarizə üsulları həyata keçirilib: "Hazırda mübarizə tədbirləri davam etdirilir".

Təbriz VƏFALI