Allah buyurub: "Mənə qarşı haqsızlığı bağışlaya bilərəm. Fəqət bəndəmə qarşı haqsızlığı onun razılığı olmadan bağışlamaram". Humanizm (lat.humanus-insani, bəşəri) baxışlar sistemidir. O, bir şəxsiyyət kimi insanın dəyərini, azadlığını, xoşbəxtliyini, inkişafını və bacarığını aşkara çıxarmaq hüququnu qəbul edir. Humanizm, insanın rifahını sosial institutların qiymət meyarı - bərabərlik, ədalət, bəşəri prinsipləri insan münasibətlərinin norması sayır.
O, hər cür qeyri-insani və qeyri-insafi münasibətin, fanatizmin və başqalarının fikrinə hörmətsizliyin antipodudur.
Fizikaya, maddiliyə söykənən dünyagörüşə görə, humanizm Renessans dövründə (XIV-XVI əsrlər) meydana gəlib və o, antik mədəniyyətin dirçəlişinə xidmət edib. Lakin Rəbb kəlamlarına istinad edən metofizika hesab edir ki, humanizm və onu təşkil edən xeyirxahlıq, mərhəmət, şəfqət, əfv, insanın inkişaf və bacarığını aşkara çıxarmaq hüququ ona doğuluşdan, fitratdan verilib. Fərdin bu dəyərlərdən istifadə etməməsi və ya edə bilməməsi isə heç də o demək deyil ki, insan yaradılışdan humanist hiss və duyğularla təchiz olunmayıb. Fizikadan fərqli olaraq, metofizik fəlsəfə humanizmi geniş anlamda həm dünya, həm də axirətə şamil edir.
"Özünü dərk edən Rəbbini dərk edir" kəlamına görə, insan Allahın gözəl adlarını Yerdə təcəssüm etdirən mükəmməl və kamil bir varlıqdır. Rəbbin belə isimlərindən biri, həm də humanizmi xarakterizə edən Rahmən (rəhmli) və Rahimdir (mərhəmətli). Elə Quranın 114 surəsindən 113-nün Rəbbin "Rəhmli və mərhəmətli Allahın adı ilə" kəlamı şəklində təsbit olunması da humanizm prinsiplərinin bu isimlərdən qaynaqlandığını göstərir. Allahın mərhəmətinin sonsuzluğunu önə çəkən Peyğəmbər(ə) buyurub: "Kafir Allahın mərhəmətinin nə qədər böyük olduğunu bilsəydi, cənnətdən ümidini üzməzdi". Bu kəlamlar İslamdakı mərhəmətin, humanizmin bariz nümunəsidir.
Elə bir din, elə bir səməvi kitab yoxdur ki, orada humanizm prinsipləri İslam və Quranda olduğu qədər təsbit edilsin. İslama görə, insan yaradılışların ən şərəflisidir. İslam məfkurəsi bir nəfərin haqsız öldürülməsini bütün bəşərin öldürülməsi kimi qəbul edir. Burada cinayətkara layiq olduğu cəzanın verilməsi, ədalətin təntənəsi kimi çoxluğun xoşbəxtliyinə xidmət edir. İslamda bağışlama haqqı dövlət və hakimin səlahiyyətində deyil. O, zərərçəkənin haqq və səlahiyyətinə aid məsələdir. Zira Allah buyurub: "Mənə qarşı haqsızlığı bağışlaya bilərəm. Fəqət bəndəmə qarşı edilən haqsızlığı onun razılığı olmadan bağışlamaram". İslam humanizmi şəxsi, nisbi əqidə və subyektiv düşüncələrin baxış sistemi deyil. Çünki zərərçəkənin mənafeyini tapdalayıb zülmə bəraət qazandırmaq, əslində zərərçəkənə qarşı bir ədalətsizlik və antihumanistlikdir.
İslamda ilahi humanizmin zirvəsi şəfaətdir
İslamda qisas insanlararası münasibətlərdə (hüquqda) tətbiq olunan cəzadır. Fəqət qisasın həyata keçirilməsi zərərçəkənin və ya ayrı-ayrı şəxslərin deyil, məhkəmənin qərarı ilə olur. Şikayətçi günahı bağışlaya da bilər və Tövratdan fərqli olaraq Quran bunu təqdir edir. İslam humanizmi istismar və zülm edən azlığın yox, əzilən, haqqı tapdanan bütün insanların mənafeyini müdafiə edir. İslamda günahları yalnız Allah bağışlaya bilər. Burada Allah ilə qul arasında heç bir vasitə yoxdur. Xristianlar isə keşişi razı saldıqdan sonra qurtuluşun təmin olunması iddiasındadırlar.
"Bir yaxşı əmələ görə əvəzin on qat verilməsi", "Allahdan rəhm istəyirsinizsə, bütün yaratdıqlarına rəhm edin", "Bütün din əhlinə sədəqə verin", "Zimmini (İslam ölkəsinin qeyri-müsəlman vətəndaşı-V.C) incidən məndən deyil", "Əsirlərlə yaxşı rəftar edin", "Hər adamın köləsi onun qardaşıdır, əmisi oğludur", "Tanrı lənət eləsin bir heyvana əziyyət verənə" və s. Quran və Peyğəmbər(ə) kəlamları İslam humanizminin prinsipləridir.
Tarixdən məlumdur ki, Sultan Məhəmməd Qanuni (1495-1566) Macarıstan kralı və şahzadələrini Avstriya əsirliyindən, Fransa kralını isə alman imperatoru Şarlgenin həbsxanasından təmənnasız xilas edib. Halbuki, Şarlgen Roma Papasını əsir götürərkən yalnız çox böyük miqdarda pul aldıqdan sonra onu azad etmişdi. O da məlumdur ki, BMT bütün xalqların din və mədəniyyətinə hörmət etməyi demokratiya və humanizmin şərti hesab edir. Halbuki, Sultan II Əbdülhəmid hələ 1880-ci illərdə İstanbulda tikdirdiyi Qocalar Evində, məscidlə yanaşı, kilsə və yəhudi sinaqoqu da inşa etdirmişdi. Ümumiyyətlə, türkdilli xalqların ədalət və humanizmi hələ onlar İslamı qəbul etmədən öncə bütün dünyada məşhur idi. Bunu Quranın həmyaşıdı "Dədə Qorqud" eposu da təsdiq edir.
İslamda ilahi humanizmin zirvəsi şəfaətdir. Lakin "Allahın izni olmadan Onun hüzurunda kim şəfaət edə bilər?" (Bəqara 255), "O gün Rahmənin (Allahın) izn verdiyi və söz danışmağına razı olduğu kəslərdən başqa heç kimin şəfaəti fayda verməz" (Taha 109) ayələri təsdiq edir ki, şəfaət yalnız Allaha məxsusdur. Bu səlahiyyət bəşərdə olsaydı, onun Rəbbə qarşı sui-əxlaqda olub, əməlinə görə cəhənnəmdə yanan dünya fironuna yazığı gələrdi. Halbuki, belə acıma, lmərhəmət" zülmə məruz qalan əksər insanların haqqına təcavüzdür. Bununla yanaşı, Rəbb istədiyi şəxsə şəfaət etmək hüququnu da verir. Belə ki, peyğəmbərlər, övliya, alim və şəhidlər dərəcələrinə görə Rəbbin iznilə şəfaət edə bilərlər və inşaallah, edəcəklər də. Ən böyük şəfaətçi isə Peyğəmbər(ə)-dir. O buyurub: "Qiyamət günü qəbirdən birinci mən qalxacam və ilk şəfaət verən də mən olacam. Şəfaətimə inanmayanlar ona qovuşmayacaqlar". Bəli, İslamda şəfaət haqdır. Lakin həz.Məhəmmədin axirətdəki şəfaəti onun dünyadakı rəhm və mərhəmətinin davamıdır. Belə ki, Taif döyüşündən sonra (630-il) İslamı qəbul edən taifillər həz.Peyğəmbərdən kölələrinin yenidən onlara qaytarılmasını istədilər. Lakin quldarlıq dövrünün tüğyan etdiyi VII əsrdə Həzrət bəyan etdi: "Xeyr, bu ola bilməz. Onlar Allahın azad bəndələridir və bu gündən hürriyyətə qovuşublar".
Humanizm əxlaqı tamamlayan dəyərdir
"Mən ən gözəl əxlaqı tamamlamaq (və göstərmək) üçün göndərildim" hədisinə görə, insandakı mərhəmət və humanist dəyərlər həm də əxlaqı tamamlayan komponentlərdən biridir. Zira İslam tərbiyəsi alan fərdin Allah və Onun Elçisinə qarşı ibadət və itaəti bağışlama, əfv və digər insani dəyərlər yaşanmadan ixləsli ola bilməz. Məkkəni fəth edən Peyğəmbər(ə) əhaliyə xitabən: "Mövcud cəhalətin qan və mal davaları ayaqlarımın altındadır və mən onları əzib atıram. Bilin ki, bütün insanlar Adəmdən, Adəm isə torpaqdan yaranıb" deyib. Müsəlmanlara, islama və haqqa zülm edən məkkəlilərə humanist fateh kimi müraciət edən Məhəmməd(ə) buyurdu: "Məndən nə gözləyirsiniz? Sizin barənizdə hansı tədbir görəcəyimi düşünürsünüzmü?" Bəşərin ən böyük mürşidi dünənə qədər onun canına, qanına, malına susayan düşmənlərinə dedi: "Bu gün siz əzab veriləcək halda deyilsiniz. Gediniz, hamınız azad insansınız". Əfv edilənlər içərisində həz.Məhəmmədin əmisi Həmzənin qarnını yarıb ürəyini çıxaran və sonra onu çeynəyən Hindi də var idi. Həz. Həmzənin bilavasitə qatili Vəhşi də Peyğəmbər(ə)-dən əfv dilədi. Onu əfv edən Mərhəmət abidəsi(ə) dedi: "Səni görəndə əmim Həmzə yadıma düşür. Barı gözümə görünmə".
İslam hüququna görə, müsəlman kişi xristian və ya yəhudi qadınla evlənə bilər. Bu zaman humanist qanunlara görə qadın öz dinində qala da bilər. Peyğəmbər(ə)-nin lBeşikdən qəbrədək oxuyun, öyrənin" kəlamı elm və alimlərə böyük dəstək olduğu halda, inkvizisiya dövründə Kilsə elmə müharibə elan edərək, 400 mindən artıq demokratik düşüncəli insanı məhv etdi. Onlardan 200 mini isə tonqallarda diri-diri yandırıldı. İslamı qılınc dini kimi təqdim edənlər unudurlar ki, iman və din bir qəlb, etiqad məsələsidir. Onu qılıncla yox, yalnız Allah kəlamları ilə fəth etmək olar. Xristian islamşünas akademik Bartold məcbur olub yazırdı ki: "İslam dini zorakılıqla yayılmırdı və zərdüştlər, yəhudi və xristianlar təqib olunmurdular". İslam ordusunun girmədiyi İspaniya, əhalisinin 80 faizi müsəlman olan İndoneziya, Hindistan, Çin və Pakistanda həmin dinin təşəkkül tapması da buna bariz nümunədir. Bəs, Vatikanın təhrikilə Xaç yürüşlərini qəlb, iman, əqidə məsələsi saymaq olarmı? Əsla yol! İslam aləmində elə bir epizod yoxdur ki, hər hansı İslam üləma və ziyalısı başqa peyğəmbərlərə qarşı hörmətsiz bəyanat verib, əsərlər yazsın. Lakin, dövrünün "moda və humanist" şairi olan Volter (1694-1778) və başqalarının İslam peyğəmbəri barədə təhqiramiz yazıları nə qeyri-islami din xadimlərini, nə də dövlət rəhbərlərini narahat edirdi. Volterin həz.Məhəmməd barədə yazdığı pyesin səhnələşdirilməsi cəhdi isə, yalnız Sultan Əbdülhəmidin qətiyyətli notasından sonra gündəlikdən çıxarıldı.
Çünki həmin dövrdə müsəlman dünyası humanizm prinsiplərinə əməl etməklə yanaşı, həm də özünü qoruyacaq səviyyədə güclü idi. Bu baxımdan, İslam dünyasında nümayiş etdirilən mübahisəli "Da Vinçi kodu" filmi, Məhəmməd(ə)-yə bənzədilən karikaturaların sərgilənməsi, Quranın yandırılması, NATO əsgərləri tərəfindən Əfqan müsəlmanlarının təhqir olunması, İslamofobiya termininin icad edilməsi məhz müsəlman aləminin nisbətən zəif olduğu dövrə təsadüf etməsilə əlaqələndirilsə, məncə səhf etmərik.
Müharibələrdə öldürülən kafirlərin müsəlman ordusu tərəfindən basdırılması (Bədr döyüşü, 623 il), əsirlərlə insani davranış İslam humanizminin praktik cəhətləridir. Müsəlmanların qalib olmadığı vuruşlarda isə (məs: Uhud döyüşü, 625 il) kafirlər öldürdükləri insanların burun, göz, qulaq və başqa əzalarını kəsiblər. Və sözsüz ki, Xocalıda al qanları ilə ağ qar üzərində "Allahu Əkbər" yazan şəhidlərimizə qarşı edilən təhqiramiz hərəkətlər məhz həmin şərəfsiz əməllərin, vandalizmin davamıdır. Bunun əksi olaraq İslam isə, hətta düşmənin belə təhlükəsiz sığınacaq istəməsini rədd etməyib (bax: Tövbə 6).
"İslamda humanizm halallıq və azadlıq rəmzidir"
Sultan Alparslanın Bizansa barış təklif etməsinə rəğmən, Bizans hökmdarı Diogenes Sultanın elçisinə dedi: "İsfahanmı, yoxsa Həmədanmı daha yaxşıdır? Mən İsfahanda, atlarım isə Həmədanda qışlayacağıq!" 1071-ci ildə Malazgirt müharibəsində Bizansı darmadağın edib, Diogenesi əsir tutan Alparslan ondan soruşdu: "Zəfəri sən qazansaydın, mənə nə edərdin?" Diogenes: "Sən beləcə mənə əsir düşsəydin, ya başını kəsdirərdim, ya da səni asdırardım" - dedi. Sultan isə məğlub imperatorun taxtını öz taxtı ilə yanaşı qoydurub, ona dedi: "Səni məmləkətinə göndərib, taxtına qaytarıram". Bu sözü eşidən Diogenes Sultanın ayağından öpdü. Öz vətəninə dönən hökmdarı isə 1072-ci ildə həmvətənləri gözlərinə mil çəkib öldürdülər. Mərdliyinə görə Sultan Alparslana "Cahan sultanı" deyilirdisə, ədalət və humanistliyinə görə o, "Sultanul Adil" kimi tanınırdı.
İslamda humanizm həm də halallıq və azadlığın rəmzidir. Həz. Məhəmməd dünyadan köç etməzdən iki gün əvvəl məscidə gəlib minlərlə camaata belə müraciət etdi: "Kiməsə pisliyim keçibsə, gəlib əvəzini alsın. Kiminsə məndən alacağı varsa, gəlib alsın". Səhabədən biri üç dirhəm alacağını dedi. Bu üç dirhəmi isə o, Peyğəmbər(ə)-nin tövsiyəsilə sədəqə vermişdi. Sözsüz ki, həmin pul dərhal ödənildi.
İslamdakı humanizm, şəfqət, mərhəmət və digər ümumbəşəri ülvi dəyərlər Quran və Peyğəmbər(ə) əxlaqından qaynaqlanır. Başqa cür ola da bilməz. Çünki Rəbb Məhəmməd Mustafa(ə) istisna olmaqla, seçdiyi peyğəmbərlərin heç birinə: "Səni aləmlərə bir rəhmət olaraq göndərmişəm" kəlamı ilə müraciət etməyib. Və təsadüfi deyil ki, BMT və demokratik ölkələrin ali sənədləri həmin əxlaqın prinsiplərilə həmahəngdir.
Təkzibolunmaz faktdır ki, Peyğəmbər(ə) tərəfindən əsası qoyulan və Rəşidi Xəlifələr tərəfindən inkişaf etdirilən İslam aləmi dünyaya 600 il ərzində şəriksiz humanizm, elm və mədəniyyət dərsi verib. Bu ənənəni davam etdirən 5 əsrlik Abbasi xilafətinin durumu isə bəşər tarixinin ən gözəl dövrü olub. Həmin dövrü xarakterizə edən islamşünas fransız-xristian E.Renan (1823-1892) yazıb: "İnsanlar əbədi olaraq, o dövrün həsrətini çəkəcəklər".
Həqiqəti yalnız onu itirən axtarır. İslam aləmi bu gün həm də humanizmi ümumbəşər malı etmək üçün, itirdiyi dəyərləri axtarmaqdadır. Axtarışın uğuru isə iman, elm və saleh əməl vəhdətilə özünə qayıdışdadır.