"Vaxtında titullar qazanmasaydım, gəncliyimdə pul dalınca qaçsaydım..."

Ustad sözü, ustad nəfəsi həmişə dadımıza çatır, əlimizdən tutur, bizə təsəlli olur. Ustadı yanar bir ocağa, gur işığa, hikmət xəzinəsinə bənzətmək olar ancaq. Çağdaş aşıq sənətinin yiyəsi, sahibi olan bu ustadların sayı elə də çox deyil, amma sanbalları, sənət meydanındakı çəkiləri misilsizdir, ölçüyəgəlməzdir.
Bir sıra titullar sahibi, Prezident təqaüdçüsü ustad aşıq Mahmud Məmmədov aşıq sənətinin müqəddəs, etibarlı ünvanlarından biridir. Ustadın adı çəkilən yerdə ağlımızdan ilk keçən aşıq Mahmudun salğarı, ləngəri, dərin biliyi, zəkası, fəhmi, aşıq sənətinin sirlərinə sahibliyi, eləcə də onun sazı, aşıqlığı gənclik həvəsi və sevgisilə sevməsi olur. Ustad müqəddəs sazımızı yüksəklikdə saxlayır və onu vicdanla təbliğ edir, öyrədir. Birmənalı şəkildə deyə bilərəm ki, aşıq Mahmud hazırda aşıq sənətinin ən işıqlı ünvanıdır ki, gənc saz-söz həvəskarları, aşıq olmaq istəyənlər o ünvanı yaxşı tanımalıdır, ondan bəhrələnməlidir.
Eşitdim ki, aşıq Mahmud Məmmədov ağır əməliyyat keçirib, çox pərişan oldum, keyfim pozuldu. Ağır ləngərli, danışığının, söz-söhbətinin yerini bilən, ədəb-ərkan məktəbi olan ustadın ömrünün payız çağında ağrı-acı ilə üzləşməsi üzdü ürəyimi. Ustad aşığın əməliyyat olunması bütün aşıq sənəti vurğunlarını narahat etdi. Demək olar ki, aşıq Mahmud sənətinin pərvanələrinin hamısı ustaddan xoş xəbər, müjdə gözləyir. Ustadın görüşünə getdim. Getdim ki, onunla həmsöhbət olub hazırkı vəziyyətini, aşıq sənətilə bağlı düşüncələrini, istəklərini əziz sazsevərlərə çatdıram. Çünki bu gün aşıq Mahmud Məmmədovun sazına, sözünə, nəsihətinə böyük ehtiyac var.
"Ürəyim həmin ürəkdir..."
Aşıq Mahmud və həyat yoldaşı Aybəniz xanım məni çox böyük qonaqpərvərliklə qarşıladı, ustadı gümrah görüb lap sevindim. Aşıq Mahmudun qıvraqlığı, tezliklə sağalıb ayağa durması, sazı sinəsinə alıb "Dilqəmi" havası ilə könlümüzü xoş etməsi ürəyimi dağa döndərdi... Ustad aşığın səsi də, barmaqları da həminkidir, xəstəlik ondan heç nə qopara bilməyib. Aşıq dedi ki, həyat çox gözəldir, ancaq onun qısalığı insanın ondan tam olaraq zövq ala bilməməsilə nəticələnir: "Ürəyim həminkidir, heç dəyişməyib. Çünki Xudavənd-aləm onu elə xəlq edib ki, ürək dəyişmir. Hissim də həminkidir, duyğum da. Özü də ki, dünya bal kimi şirindir, aldadıcıdır. Gərək elə yaşayasan ki, nəfsə qul olmayasan. Heç zaman nəfsə aldanmadım... İş elə gətirdi xəstələndim. Əlbəttə, atalar deyir ki, xəstəlik də can zəkatıdır, baş verə bilər, ancaq gərək axırı aydınlıqla nəticələnsin, sağlamlıq olsun. Bu yaşımda ağır əməliyyatdan sonra yenidən həyata qayıtdım, balalarımın yanındayam. Allahdan çox razıyam ki, yaxşı balalarım, yaxşı qardaşım, bacım uşaqları var. Hamısı mənim hörmətimi saxlayır, ona görə də Allaha min şükür edirəm. İndi də ürəyimdə təpər var ki, sazı əlimə götürüb çıxışlar edəm, tamaşaçı qarşısına çıxam. Mən əməliyyata gedən gün akademik Əhliman Əmiraslanov soruşdu ki, neçə yaşınız var? Dedim ki, yaşımı neynəyirsən? Mən çalıb oxumalıyam, yaşamalıyam. Yəni dediyim odur ki, adamın ürəyi təmiz olanda Tanrı da onun işini rəvan edir. Qəlb təmiz olmalıdır, bütün diləklərini Allahdan istəməlisən. Mənim belə bir şeirim var:
Əqlin qalib gəlsin nəfsə,
Taleh, bürcün düşməz nəhsə.
Odur mətləb verən hər kəsə,
Səadətini ondan istə...
Bunu elə xəstəlik zamanı yazdım, düşünürdüm ki, bəlkə bir də balalarımla görüşə bilmərəm. Ancaq bununla belə ümidimi Allahdan üzmürdüm. Allahımdan da, sənətimdən də, xalqımdan da, dövlətimdən də çox razıyam. Əlbəttə, dövlətin dəstək verdiyi, qayğı göstərdiyi ustad aşıqlardan biri də mənəm. Təbii, dövlət də bu qayğını mənə sənətdəki zəhmətimə, çəkdiyim cəfalara, göstərdiyim xidmətlərə görə göstərir. Əgər vaxtında titullar qazanmasaydım, gəncliyimdə pul dalınca qaçsaydım, dövlət konsertlərindən yayınsaydım, festivallarda, müsabiqələrdə, dövlət əhəmiyyətli tədbirlərdə iştirak etməsəydim, bu gün çox çətinlik çəkərdim. Mənim titullarım, sənətdəki xidmətlərim rəsmi qurumlara bəllidir, bunlar haqda Mədəniyyət və Turizm Nazirliyində geniş məlumat var. Allahımdan yaşadığım, sağ-salamat olduğum, dövlətimdən mənə Prezident təqaüdü verdiyi, xalqımdan isə mənim sənətimə dəyər verdiyi, məni sevdiyi üçün yerdən göyə qədər razıyam. Bu gün hamı özünü aşıq adlandırır, amma sənəti bilmək kifayət deyil, aşıq olan kəs atdığı addımı bilməlidir, sənətkar hər zaman öz təmiz adını da qorumalıdır. Sənətkar çox şeydən pəhriz olmalıdır. Üzr istəyirəm, cavan vaxtı mən ailəmi, həyat yoldaşımı, qızlarımı maşına oturdub dükan-bazara gedə bilməzdim. Başqa sənət sahiblərini heç kəs tanımır, ancaq aşığı el tanıyır. Sözümün canı budur ki, aşıq olan öz şəxsiyyətini, mənliyini qorumalıdır".
"Aşıq Ələsgər aşıqlığın himnini yazıb"
Ustad dedi ki, aşıq öz əxlaqı, tərbiyəsi, davranışı ilə gənclik üçün bir örnək olmalıdır. Onun sözlərinə görə, abır-həyası olmayan şəxsdən el sənətkarı ola bilməz: "Allah aşıq Ələsgərə rəhmət etsin. O, aşıqlığın himnini yazıb gedib.
Yaxşı hörmət idə, yaxşı ad ilə
Mən dolandım bu Qafqazın elini.
Pirə ata dedim, cavana qardaş,
Ana-bacı bildim qızı- gəlini.
Görün, nə gözəl kəlamdır. Əlbəttə, keçmişdə də, indi də el, xalq aşığın xətrini çox istəyib. Məsələn, bir kənddə bir ixtilaf olanda, dava düşəndə həmin yerə aşığı aparıblar, aşığa görə həmin dava yatırılıb. Aşıq hər zaman qan davalarını yatıran olub. Yadımdadır ki, cavan vaxtlarım idi. Atamın bir qohumu Tovuzun Qaraxanlı kəndindən qız götürüb qaçmışdı, qızı da oğlanın əlindən almışdı, oğlanı tutdurmaq istəyirdilər. Oğlan tərəf atamın yanına kömək üçün gəlmişdilər, gecə ilə getdim ora. Mənim ora getməyimə görə qızın atası oğlanı həbs etdirmədi. Dediyim odur ki, mən məmur deyildim, vəzifəm yox idi, amma bir sazın, sənətin hörmətinə bu iş baş verdi. Camaat aşığa həmişə güvənc yeri, ümid yeri kimi baxıb. Mən köhnə ustadların şəxsiyyətini də çox uca gördüm. Onlar çox sanballı kişilər idi. Aşıq sənətinin adət-ənənələrini, qaydalarını saxlamaq lazımdır".
"Aşıq Mahmud, ancaq elə bil indi o ənənə itmək üzrədir, ustadların qaladığı ocaqları söndürmək istəyənlər yox deyil..." - deyə ustaddan soruşduqda o bildirdi ki, bu hal onu da incidir, amma bu səbəbsiz deyil, o səbəbi aradan qaldırmaq lazımdır. Ustad aşıq hesab edir ki, buna yol açan başlıca amil ustad-şəyird münasibətlərinin pozulmasıdır: "Bu halı ustadsızlıq törədir. Ustadlardan biri deyib ki: "Könül qulluq eylə kamil ustada, ustad görməyənin işi xam qaldı" (Qul Allahqulu). Ustad aşığa təkcə çalıb oxumağı, dastan danışmağı öyrətmir, ona bütün həyatın incəliklərini öyrədir. Oturmağı, durmağı, danışığının yerini bilməyi şəyirdə ustad öyrədir. Bilirsiz, bəzən elə məclis ola bilər ki, biri bir sual verər, ustaddan əvvəl xam, hələ bişməmiş şəyird ona cavab verər, bu halda ustad deyər ki, a bala, nə bilirsən, mən o sualın cavabını bilirəm, ya bilmirəm, cavab vermirəmsə, demək məsləhət deyil. Ustad onda belə bir bayatı çəkir:
Usta kar,
Haqq özüdür usta kar.
Ərşdə bir sirr gördüm,
Şəyird laldır, usta kar.
Şəyird burdan öz payını götürür, başa düşür hər şeyi. Odur ki, şəyird lal, kar olmalıdır, sadəcə öyrənməlidir. Biz hər cür məclis görmüşük, məclisdə hər şey olur, ustad görmüş aşıq gərək bir söhbətlə, bir sözlə o məclisin səs-küyünü yatırsın. Aşıq yetişməlidir, özünü məclisdə aparmağı, məclisi idarə etməyi bacarmalıdır. Bu gün gənc aşıqların ustad yanına getməməyinin bir neçə səbəbi var. Onlardan biri vaxt qıtlığıdır, o biri isə məclislərdə tələbkarlığın olmamasıdır. Bu gün məclisə gedən gənc aşıqdan təcnis təhlili soruşsalar, dastan istəsələr, qəliz sözlər, kəlamlar sifariş versələr, onlar gəlib aşıq Mahmudu və digər kamil ustadları axtarıb tapacaq və öyrənəcək. Təəssüf ki, zamanın hökmü başqadır. İndi beş-altı hava bilir, barmağı da var, uşaqlıqdan öyrənib, beş altı da söz oxuyur, eli var olsun, el də ona pul verir. Pul da onu şirnikdirir və ustad onun yadına düşmür. Niyə? Çünki onu məclislərdə "sıxıb suyunu çıxarmırlar". Bir tərəfdən, tələbkar tamaşaçının, dinləyicilərin olmaması gənclərin ustad yanına gəlməməsinə səbəb olur. Gərək cəmiyyət də aşıq sənətini qorusun. Dövlətimizin də, alimlərimizin də, ziyalılarımızın da fikri var ki, aşıq sənəti yaşasın.
Mən özüm gözü yolda, qulağı səsdəyəm ki, nə ola bir qabiliyyətli, istedadlı gənc ola, ona aşıqlığın sirlərini öyrədəm. Bu gün aşıq sənətində ustad sayılan üç-dörd aşıq qalıb. Mən anlaya bilmirəm ki, bizlər olmasaq, gənclər dastanları kimdən öyrənəcək? Ona görə də gərək cəmiyyət aşıq sənətini qoruya və sevə. Bu sənət çox qiymətli sənətdir. Aşıq sənəti tarixdə bir neçə dəfə büdrəyib, amma yenə ayağa durub. Aşıq sənəti 16-cı əsrdə də sarsılıb, ancaq Şah İsmayıl Xətai onu qaldırıb. Şah Abbasın dövründə də büdrəyib aşıqlıq, o vaxt Şah Abbas "saz" deyənin dilini kəsib, qolunu vurdurarmış. Ancaq sənətin kökü olduğu üçün yenidən qalxıb inkişaf edib. Aşıq sənəti həqiqəti, haqqı sevir. Aşıq sənəti əyləncə deyil, xalqı düzgün yola dəvət edən bir sənətdir ".
"Aşıq İmran olmasaydı..."
Aşıq Mahmud ustadı aşıq İmran Həsənovdan da danışdı. Dedi ki, aşıq İmran olmasaydı, bəlkə də o, aşıq sənətində ustad ola bilməzdi: "Allah rəhmət etsin İmrana, aramızda iki yaş fərq olmasına baxmayaraq, mən atamdan sonra onu özümə böyük sayırdım, ağsaqqalım bilirdim. İmran o qədər ciddi, o qədər tələbkar adam idi ki, hər şeyə diqqət yetirirdi. O olmasaydı, mən aşıq ola bilməzdim. Çox utancaq idim, məndən aşıq olmazdı. O məni güclə aşıq etdi. İmran bizə gəlib oxuyanda utanıb çölə çıxırdım ki, ağsaqqalların yanında o, saz çalıb oxuyacaq, onun yerinə tərləyirdim. Dilsiz-ağızsız bir gənci İmran aşıq etdi, İmranın yanında püxtələşdim, yetişdim".
"Ustad, bu gün aşıq sənəti müxtəlif musiqi məktəblərində, ali məktəblərdə tədris olunur. Buna münasibətiniz necədir?"- deyə ustaddan soruşduq, aşıq Mahmud bildirdi ki, müəllim aşıq məsələsi ustad-şəyird adına yapışmır, yad bir məsələdir. Ustad hesab edir ki, müəllim aşıqlar heç vaxt ustad kimi şəyird yetişdirə bilməz: "O gün aşıqlardan birinə sual verirlər ki, indi ustad-şəyird münasibətləri varmı? Deyir ki, yoxdur, indi ustad-şəyird yoxdur, indi müəllim-şagirdlik var. Müəllim və şagird münasibətləri heç bir dərəcədə ustad-şəyird ənənəsini əvəz edə bilməz. Mən indi də sazı əlimə alanda böyük ustadların hamısı gözümün qabağına gəlir. Azərbaycan dövləti aşıq sənətinə böyük dəyər verir. Bu gün aşıq sənəti beynəlxalq aləmdə tanınır. İndi internet saytlarında aşıqların ifası yayılır. Mənim ifamda "Abbas və Gülgəz" dastanına film çəkilib, hazırda ona hər yerdə qulaq asırlar".
İradə SARIYEVA