Azərbaycanda yeni teatr - "Dastan" teatrı...

Tarix: 12.03.2014 / 08:56
Bölmə: Mədəniyyət

Dastan yaradıcılığı Azərbaycan ağız ədəbiyyatının əsas qollarından, janrlarından biri kimi özünü minilliklər boyudur ki, göstərə bilir. Şifahi xalq ədəbiyyatımızda yaşı bilinməyən dastanlar çoxdur. Həmin dastanlar insanların yetişməsində, formalaşmasında müstəsna rol oynayır. Bu da bəllidir ki, dastanlar aşıq yaradıcılığı ilə sıx vəhdət təşkil edir.
Biz xalqımızın məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanlarını el aşıqlarının repertuarından eşitmişik. Yazıya alınıb kitaba çevrilən dastanlar da aşıqların dilindən köçürülüb. Dastançı aşıqlarımız çox olub. O aşıqlar xalqımızın qədim tarixini, söz mədəniyyətini özündə ehtiva edən dastanları məclislərdə və efirlərdə tamaşaçılara çatdırıblar. Aşıq özündə bir neçə cəhəti birləşdirməlidir. Bu işin öhdəsindən 20-30 il əvvəlki aşıqlar çox uğurla gəlirdi... Aşıq həm saz çalıb oxumağı bacarmalıdır, həm gözəl nitqə malik olmalıdır, həm də dastan danışmaq məharətinə sahiblənməlidir. Hesab edin ki, məclisdə, efirdə dastan danışan aşıq bir mahir aktyora bənzəməlidir. Aşığın özündə aktyorluq qabiliyyəti güclü olmalıdır ki, o, dastanı mükəmməl şəkildə dinləyiciyə çatdıra bilsin. Aşıqlar olub ki, bu tələbə cavab verib və dastançı aşıq kimi özünü təsdiqləyə bilib. Məsələn, aşıqlar bütün obrazların dilində danışmağı bacarıblar. Əlbəttə, bu da onların yüksək istedadından, ustadlığından irəli gəlib. Mütəxəssislərin fikrincə, dastançılıq ənənəsinin yaşaması üçün keçmiş zamanlarda, illərdə münbit şərait olub. Daha doğrusu, dastanlar ustad vasitəsilə şəyirdlərə öyrədildiyi üçün onların canlı qalması mümkün idi. Hər aşığın şəyirdi öz ustadından öyrəndiyi dastanı özünəməxsus formada çatdıra bilirdi. Aşıq sənətini yaxından izləyən tamaşaçılar və mütəxəssislər yaxşı bilir ki, hazırda dastan danışılması, dastançılığın təbliği aşağı səviyyədədir. Həyatda olan ustad aşıqlara da çox zaman efirlərdə dastan danışmaq üçün şərait yaradılmır. Yaradılanda da zaman məhdudiyyəti qoyulur ki, bu da onların istənilən dastanı mükəmməl şəkildə çatdırmasına əngəl törədir. Vaxt vardı ki, televiziyada (AzTV) "Dastan axşamları" olardı və ustadlar dastan danışardı. Ancaq indi o ənənə davam etdirilmir... Son zamanlar Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin təşəbbüsü ilə Dövlət Filarmoniyasında müasir aşıqların iştirakı ilə "Dastan axşamları" keçirilir. Ancaq bu gecələr tam olaraq dastan təkiyəçiliyini ehtiva edə bilmir. Bu mənada ki, o dastanları danışan aşıqlar onu lazımi səviyyədə çatdıra bilmir. Düzdür, çağdaş dastan danışan aşıqların sırasında bu dastançılıq tələblərini ödəyənlər yox deyil, ancaq onların barmaq sayı olması və yetirmələrinin olmaması narahatlıq yaradır. Bugünkü gənc aşıqların çoxunun dastana meyl göstərmədiyi bəllidir. Az sayda maraq göstərənlərin bir qismi ustadlardan bəhrələnməyə can atır, bir qismi isə kitablardan öyrənir. Təbii ki, kitab dililə dastan danışmaq çox gülməli və bayağı görünərdi. Dastanlar xalq dili ilə sıx bağlıdır və o canlı dildə danışılmalıdır.
Artıq bəzi mütəxəssislər təkliflər irəli sürür ki, Azərbaycan dastançılıq ənənəsini yaşatmaq üçün yeni tədbirlər görülməlidir.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun direktor müavini, görkəmli folklorşünas, professor Məhərrəm Qasımlı həmmüəllifi olduğu "Musiqi xəzinəsi" verilişində bildirib ki, dastan yaradıcılığının inkişaf etdirilməsi üçün ən optimal yol "Dastan" teatrının yaradılmasıdır. Onun fikrincə, "Dastan" teatrının yaradılması xalqımızın folklor mədəniyyətinə, aşıq yaradıcılığına verilən böyük töhfə olardı. Məsələnin maraqlı olduğunu nəzərə alıb, bununla bağlı professor Məhərrəm Qasımlının fikirlərini genişləndirdik. Onun sözlərinə görə, "Dastan" teatrının yaradılmasının ancaq aşıq sənətinə xeyri dəyə bilər: "Aşıq sənətinin əsas qolu olan dastançılığın yükək səviyyədə inkişafına böyük ehtiyac var. Ustad sənətkarların dünyadan köç etməsi nəticəsində bir qədər dastançılıq inkişafdan dayandı. Hesab edirəm ki, dastançılığın inkişafı üçün "Dastan" teatrının yaradılmasına ehtiyac var. Düşünürəm ki, burada dastanlarımız aktyorların iştirakı ilə səhnələşdirilsin. Yəni dastanlarda aşıqlarla yanaşı, aktyorlar da iştirak etsinlər. Bu çox maraqlı alınar. Dastanlardakı hadisələri aktyorlar danışar, personajları onlar canlandırar, çalıb oxumaq hissəsini isə aşıqlarımız ifa edərlər. Mənə belə gəlir ki, bu teatrın mövcudluğu dastanlarımızın həyatında mühüm rol oynayacaq".

Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin mətbuat katibi, tanınmış jurnalist Musa Nəbioğlu "Bakı-Xəbər"ə açıqlamasında "Dastan" teatrı ideyasını dəstəklədiyini dedi: "Mənim bu işə münasibətim müsbətdir. Bilirsiz, hər bir ideyanın reallaşmasının sonu maliyyəyə bağlı olur. "Dastan" teatrı yaradılması ideyası da özlüyündə alqışlanası ideyadır, ancaq bunu yaratmaq Aşıqlar Birliyinin imkanları xaricindədir. Çünki bunun üçün hər şeydən əvvəl müvafiq yer və maddi vəsait lazımdır. Maddi imkanları yol verirsə, Folklor İnstitutu da yarada bilər, Aşıqlar Birliyi də üzərinə düşən köməyi göstərər. Amma Aşıqlar Birliyi üçün ayrıca bina tikildikdən sonra, təbii ki, biz bu istiqamətdə işlər görməyə çalışacağıq".
Qeyd edək ki, bəzi mütəxəssislərin fikrincə, "Dastan" teatrı AMEA-nın Folklor İnstitutunun nəzdində fəaliyyət göstərməlidir ki, bu sahəyə peşəkar nəzarəti olsun.
Bu gün Azərbaycan xalqının yaddaşında mühüm səhifə olan dastanlarımız var ki, bədnam ermənilər onlara iddialıdır. Məsələn, onlar "Əsli və Kərəm", "Aşıq Qərib" kimi dastanları öz adlarına çıxırlar. Hətta 2011-ci ildə ermənilər "Aşıq Qərib" dastanının onlara mənsub olması iddiası ilə YUNESKO-ya müraciət edib, bu dastanın erməni adı ilə qeydiyyata alınmasına çalışıblar. Lakin erməni yalanını Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi, eləcə də Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyi ifşa edərək bu məsələnin qarşısını alıblar.
Onu da bildirək ki, bir-iki xırda həcmli dastan aktyorların ifasında təqdim edilib. Bu, aşıq Ələsgərin həyatı ilə bağlı dastan olub. Deyək ki, çox effektli bir tamaşa kimi yadda qalıb. Bəzi mütəxəssislər hesab edir ki, artıq teatr rejissorları dastan-tamaşalarının hazırlanmasına meyl göstərməlidir. Dastan-tamaşaların böyük auditoriyası ola bilər. Bilirik ki, dahi Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycan məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanlarından bəhrələnərək özünün şah əsərlərini - "Əsli və Kərəm", "Koroğlu" operalarını yaradıb. Əslində, bu ona işarədir ki, dastanlarımızın teatrlaşmış şəkildə təqdimatı maraqlı alınar. Hesab edirik ki, həyatda olan ustad aşıqların repertuarındakı dastanlar həm onların iştirakı ilə müstəqil şəkildə, həm də ayrıca aktyorların da iştirakı ilə lentə alınmalıdır. Bizə belə gəlir ki, hər bir dastanın təbii aşıq repertuarında yaşaması mütləqdir və vacibdir. Eyni zamanda da müəyyən dastanlar eksperiment üçün peşəkar rejissorlar tərəfindən səhnələşdirilməlidir, burada aktyorlarla yanaşı, aşıqlarımız da rol almalıdır. Biz bu məsələni gündəmə gətirməklə ciddi bir məsələyə aidiyyəti qurumların diqqətini yönəltmək istədik. Yəqin ki, "Dastan" teatrının yaradılması məsələsi reallaşacaq. Bu, xalqımıza gərəkdir.

İradə SARIYEVA