XX əsrin əvvəllərinədək qızların zorla erkən yaşda ərə verilməsi Azərbaycanda geniş yayılmış bir hal idi. Qızlar çox zaman 12-13 yaşlarında kəbinli qadın olmaq məcburiyyətində qalırdılar. Qismən Xalq Cümhuriyyəti dövründə, əsaslı şəkildə isə Sovet hakimiyyəti zamanı, yəni XX əsrin 30-cu illərində vidalaşdığımız bu problem, təəssüf ki, yenə də aktuallaşıb.
Qızların təhsildən yayındırılaraq erkən yaşda ərə verilməsi indi Azərbaycanın bir sıra regionlarının acı reallığıdır. Kəndlərdəki vəziyyət daha acınacaqlıdır. Hətta qızları bəzən valideynləri, ümumiyyətlə, məktəbə getməyə qoymurlar. Orta məktəbi qurtarıb ərə getməyən qız “evdə qalmış” hesab olunur və ictimai qınaq hədəfinə çevrilir. Qızları məktəbdən kənarlaşdırarkən onların rəyi nəzərə alınmır. Orta məktəbi bitirməyən qızların bəzisi taleyinə boyun əyib 16-17 yaşlarında valideynlərinin onlar üçün seçdiyi namizədlə ailə həyatı qurur. Bəziləri isə ailə qurmaq deyil, oxuyub karyera qurmaq üçün valideynlərinin istəyinə etiraz bildirib, özlərində güc tapıb ailələrini tərk edib, xəyallarının arxasınca gedirlər. Ancaq elə qızlar da var ki, onlar nə valideynlərinin onlar üçün seçdiyi şəxslə ailə həyatı qurmaq istəyir, nə də özündə güc tapıb onların istəyinə qarşı gedə bilir. Çıxış yolunu intiharda görür.
Son bir həftə ərzində iki 17 yaşlı qız erkən evliliyə qarşı çıxa bilmədikləri üçün son çarəni intiharda görüblər.
Zaqatala və Cəlilabadda iki 17 yaşlı qızın intiharı faktı qeydə alınıb. Onların erkən nikaha məcbur edildiyi iddia olunub və bu addımı ona görə atdıqları bildirilib.
Zaqatalanın Əliabad qəsəbə sakini, 17 yaşlı Gülər İsmayılovanın intihar etməsi xəbəri ictimaiyyətdə geniş müzakirələrə səbəb olub. İlkin yayılan məlumata görə, yeniyetmə qız təhsilini davam etmək istəsə də, valideynləri onu özündən 15 yaş böyük iş adamı ilə nişanlamağa çalışıblar. Beləliklə, nişan gününə bir gün qalmış Gülər İsmayılova evin həyətində özünü asaraq intihar edib.
Növbəti bədbəxt hadisə isə Cəlilabadda qeydə alınıb. Hadisə avqustun 6-na keçən gecə Cəlilabad rayonunun Əliqasımlı kəndində baş verib. Kənd sakini Hacıyeva Aysun Maqsud qızı həyətdəki yarımtikilidə özünü asıb. Cəlilabad rayonunun hüquq-mühafizə orqanlarının yaydığı məlumatda qeyd olunur ki, qızın özünü öldürməsinə səbəb ailəsinin onu məcburi şəkildə ərə vermək istəməsi olub.
Elgün Səfərov: “Erkən nikaha məcburetmə ziyalı ailələrində də qeydə alınır”
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin İnformasiya və analitik araşdırmalar şöbəsinin müdiri Elgün Səfərov bildirdi ki, bir ay ərzində bir neçə analoji faktın baş verməsi təəssüf doğurur: "Yetkinlik yaşına çatmayan qızların intihar və intihara cəhd faktlarının araşdırılması məqsədilə regionlarda monitorinq komissiyaları vasitəsilə nəzarət davam etdirilir. Eyni zamanda, onların ailə üzvləri, yaşadığı ünvandakı qohumları, tanışları tərəfindən məlumatların toplanması istiqamətində işlər aparılır. Hüquq-mühafizə orqanları, Daxili İşlər Nazirliyi və prokurorluq orqanları tərəfindən cinayət araşdırmalarının tətbiqi işləri davam etdirilir. Bütün özünəqəsdlərlə bağlı Cinayət Məcəlləsinin 125-ci maddəsi, özünü öldürmə həddində çatdırma ilə bağlı cinayət işləri açılıb. Hazırda istintaq işləri davam etdirilir. 17 yaşlı qızların intiharında erkən nikaha məcburetmə faktı öz təsdiqini taparsa, əlavə cinayət işləri da açılacaq. Belə olan halda, Dövlət Komitəsi tərəfindən Cinayət Məcəlləsinin 176.1-ci maddəsi, qadını nikaha daxil olmağa məcburetmə ilə bağlı əlavə cinayət işi açılması vacib hesab ediləcək. Bu halların araşdırılmasında hüquq-mühafizə orqanlarının mövqelərinin tətbiqi vacibdir. Eyni zamanda, psixoloqların və sosial işçilərin proseslərə cəlb edilməsi vacibdir ki, ailələrdəki digər uşaqlara təsirləri minimum dərəcədə olsun. Hazırda bu məsələ ilə bağlı prokurorluğun rəyini gözləyirik".
Həmsöhbətimiz təəssüf hissilə vurğuladı ki, bütün dünya ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da nikaha məcburetmə halları yaşanır. Problemin qarşısının alınması üçün koordinasiyalı şəkildə işlər aparılmalıdır. Əsas məsələ vətəndaşlarda formalaşan stereotiplərin dəyişdirilməsi istiqamətində fəaliyyətin daha da gücləndirilməsidir: “Məlumat üçün onu da qeyd edim ki, erkən nikaha məcburetmə ziyalı ailələrində də qeydə alınır. Bakı həm ziyalılıq səviyyəsinə, həm ali təhsil alanların sayına görə öndədir. Amma Bakıda da erkən nikaha məcburetmə halları var. Amma monitorinqlər göstərir ki, erkən nikaha məcburetmə təhsil səviyyəsi aşağı və yüksək olan ailələrdə də qeydə alınır".
Mehriban Zeynalova: “Əvvəllər ölkədə övladını təhsildən yayındırmağa çalışan valideynlərin məsuliyyətə cəlb olunması, cəza metodları olub”
“Təmiz Dünya” Qadınlara Yardım İctimai Birliyinin sədri Mehriban Zeynalova bildirdi ki, əvvəllər ölkədə övladını təhsildən yayındırmağa çalışan valideynlərin məsuliyyətə cəlb olunması, cəza metodları olub: “Bəzən bəhanə gətirirlər ki, qızları şəhərə oxumağa getsə, müxtəlif problemlərlə qarşılaşa bilər, əxlaqı pozular və sairə. Valideyn övladını düzgün tərbiyə etsə və onu düzgün informasiya ilə məlumatlandırsa, uşaq kənardan informasiya almayıb, valideynlə bərabər məsələləri müzakirə etməyə hazır olsa, düşünürəm ki, heç nədən qorxmaq lazım deyil. Valideynin övladının təhsil hüququnu məhdudlaşdırması yolverilməzdir. Bəzən də deyirlər ki, təhsil haqqını ödəməyə imkan yoxdur. Bəlkə uşaq ödənişsiz təhsili qazanacaq? Bu cür fikirdə olanlar 16 yaşında qızını ərə verib, sonra ona yaxın durmayanlardır. Onlar üçün qıza kapital qoyuluşu əlverişli deyil. Bunun da kökündə stereotiplər durur. Bu cür valideynlər düşünürlər ki, oğlan böyüyüb evə qazanc gətirəcək, onları saxlayacaq, qız isə başqa evə köçəcək, qazancını başqalarına verəcək, ona görə qız uşağı əlverişli deyil. Bax, bu stereotiplərdən azad olmalıyıq”.
Könül Vaqifqızı: “Qızları intihar edən ailələr sonradan min cür bəhanə gətirirlər”
Psixoloq Könül Vaqifqızı qeyd etdi ki, qızların erkən yaşda ərə verilməsi problemi daim aktual olub: “Məktəbyaşlı qızlar gəlinlik paltarı deyil, oxumaq istədiklərini valideynlərinə, doğmalarına dedikdə onlar təzyiqlə qarşılaşırlar. Bu hal hər zaman olub və olacaq da. İradəsi zəif olan yeniyetmə qızlar ərə getmək istəmədikləri üçün həyatlarına son qoyurlar. Qızları intihar edən ailələr sonradan deyirlər ki, guya fərqli səbəbdən intihar edib, ailə zorakılığı olmayıb, uşağın özünün psixologiyasında problem var idi. Min cür bəhanə gətirirlər, amma hamımız yaxşı bilirik ki, qızların məktəbdən uzaqlaşdırılmasının nəticələri çox ağır olur. Sonuncu nümunədə də, gördüyümüz kimi, çox təəssüflər olsun ki, mələk kimi bir qız öz canına qıydı. Əvvəlcə qız evdən qaçıb, bu onun valideynlərinə mesajı olub ki, məni istəmədiyim həyata zorlamayın. Qızın evdən qaçmasına baxmayaraq, valideynləri yenə də nişan etməyə qərar veriblərsə, onun intiharına səbəb olublarsa, cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməlidirlər. Bu, 17 yaşlı uşaqdır, yeniyetmədir. Bu yaşda onun qarşısında mayak olmaq lazımdır, yol göstərmək lazımdır, nəinki harasa sürükləmək”.
Psixoloqun sözlərinə görə, maarifləndirmə tədbirləri aparılsa da, istər bölgələrdə, istərsə də paytaxtda yenə də belə halların baş verməsi faciədir: “Əslində, müəyyən kütlə bunun faciə olmadığını, sadəcə, indvidual olaylar olduğunu düşünür. Amma elə deyil. Hələ bu, mediada səs salan hadisələrdir. Halbuki, mətbuatda yayımlanmayan olaylar da çoxdur. Nəinki 17 yaş, 15 yaşlı qızlar da evlənməyə məcbur edilir. Hamısı da intihar etmədiyinə görə gizli qalır. Bu mövzuda istər psixoloji, istər etik, istərsə də tibbi cəhətdən cəmiyyətə vurduğu ziyandan o qədər danışmaq olar ki… Öncə qeyd etməliyəm ki, bir qız məcbur və ya istəyərək 15-17 yaşında ailə qurmağa yönləndirilirsə, o, sabah hansı ailənin başçısı olacaq? Həmin qız erkən yaşında ana olacaq və cəmiyyət üçün bir insan yetişdirəcək, bəs o insanın psixoloji durumu necə olacaq? 17 yaşında hamiləlik depressiyası, doğuşdan sonrakı depressiyanı yaşamış bir uşaq gələcək övladına hansı tərbiyəni verəcək? Yaxud şəxsiyyətində hansı korreksiya işləri aparacaq? Bu da çox önəmlidir. Deməli, təkcə ailə deyil, həm də cəmiyyət ziyan çəkir. Digər tərəfdən, bir qız tez ailə qurduğu üçün intihar etməsə belə, yenə də mənim üçün o, mənəvi cəhətdən intihar etmiş sayılır. Çünki o, artıq cəmiyyətə heç bir faydası olmayan insandır. Özü hiss etməsə belə, onun daxili aləmi parçalanır”.
Psixoloq onu da vurğuladı ki, qızlarını erkən yaşda evləndirən və ya məcbur edən ailə üçün cəmiyyət faktoru önəmli rol oynayır: “Yəni camaatın “filankəsin qızı ailə qurmadı” və ya “filankəsin qızı evdə qaldı” kimi fikirləri həmin ailə üçün əhəmiyyət kəsb edir. Sanki qızın evdə qalması bir yükdür. Bu, psixologiyada da var. “Qızın evdə qalması bir məsuliyyətdir, gərəksiz problemdir, evləndirim problemini qıraqda çəksin”, - deyə düşünürlər. Bir neçə ay bundan qabaq da ərə verilən azyaşlı bir qız evlənəndən 5-6 ay sonra intihar etmişdi. Özünü tövlədə asmışdı, daha sonra məlum oldu ki, bu qız ailədə işgəncələr görür, ailəsinə deyə bilmədiyi müəyyən problemləri var. Azyaşlı olduğu üçün təzyiqlərə qarşı tez sınıb. O qız ailə qurmamışdan qabaq intihar etməsə də, gördüyünüz kimi, sonrakı mərhələdə buna cəhd etdi. Sanki tez ailə quran qızların hər hansı qırıqlıqları var”.
Günel CƏLİLOVA
