“Karxanalarda yaşanan rəzalətə son qoymaq üçün onların əsl sahibləri müəyyən edilməlidir”
Tikinti-inşaat materiallarının əsasını təşkil edən daş, qum və gil yataqları tikinti sektoru üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Hazırda Azərbaycanda mişar daşı yataqları əsasən Bakının Qaradağ rayonu ərazisində, Mərdəkan qəsəbəsində, Füzuli və Naftalan, Ağdamın Şahbulaq kəndi, Qazaxın Daş Salahlı, Zəyəm kəndlərində yerləşir. Ancaq bu gün bu sahədə müşahidə olunan açınacaqlı mənzərə çox ciddi fəsadlara yol açmaqdadır. Problem ondadır ki, Bakıda və ölkənin bir sıra rayonlarında çoxsaylı qanunsuz fəaliyyət göstərən daş, qum-çınqıl karxanaları var. Sözügedən karxanaların əsl sahibləri oliqarxlar olsa da, formal olaraq onun-bunun adına rəsmiləşdiriblər. Qanunsuz fəaliyyət göstərən daş, qum-çınqıl karxanaları əsasən Qaradağ, Xəzər, eləcə də Abşeron, İmişli, Quba, Şəki, Qazax rayonlarında yerləşir. Sözügedən karxanaların fəaliyyəti nəticəsində torpaq qatı vəhşicəsinə məhv edilir, ekologiyaya ciddi zərər vurulur. Qanunsuz fəaliyyət göstərən karxanalar tərəfindən dövlət mülkiyyətinə aid çay yataqları pis vəziyyətə salınıb. Bələdiyyələrin kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlarına, vətəndaşların özəl pay torpaqlarına ciddi ziyan dəyir. Bunun nəticəsində xeyli əkinə yararlı ərazi sıradan çıxıb. Bu kimi karxanaların fəaliyyəti nəticəsində dövlət, bələdiyyə və xüsusi mülkiyyətdə olan torpaq sahələrinin üst münbit qatı korlanır, yararlılıq dərəcəsi azalır. Həmin torpaqların rekultivasiya (bərpa) edilərək əvvəlki vəziyyətinə gətirilməsi böyük vəsaitlər tələb etdiyindən, dövlətə və vətəndaşlara, həmçinin kənd təsərrüfatının inkişafına ciddi ziyan dəyir. Çay yataqlarında necə gəldi yaradılan daş, qum-çınqıl karxanalarının fəaliyyəti ekologiyaya dağıdıcı təsir göstərir. Qubadakı qanunsuz çınqıl yatağının fəaliyyəti üzündən Quba-Rostov yolunun bir hissəsi pis vəziyyətə düşüb. Üstəlik, oliqarxların himayə etdiyi bu daş karxanaları vergidən də yayınır. Hər il minyonlarla vəsait vergidən kənarda qalır və nəticədə dövlət bundan itirir. Qanunsuz fəaliyyət göstərən bu karxanalarda çalışan fəhlələrin, ölkənin Əmək Məcəlləsinin tələblərinə tamamilə zidd olaraq, hədsiz əzab-əziyyətlə pul qazanmalarına rəğmən, təhlükəsizliyi belə təmin edilmir. Bu səbəbdən sözügedən karxanalarda tez-tez bədbəxt hadisələr baş verir. Əksər hallarda bədbəxt hadisələr gizlədilir. Baş verən bədbəxt hadisəyə görə fəhlənin ailə üzüvlərinə kompensasiya verilmir. Nəticədə ailə üzüvləri taleyin ümidinə buraxılır. Çoxsaylı fəhlə həmin karxanalarda baş verən əmək qəzaları səbəbindən şikəst olub. Bu karxanalarda işləyən fəhlələr qul kimi istismar edilir. Daş karxanalarının xüsusi və qeyri-rəsmi tarifləri var ki, bunu da karxana sahibləri özləri müəyyənləşdirirlər. Fəhlələrlə əmək müqaviləsi bağlanmır. Bağlananda da fəhlənin əmək haqqı minimum göstərilir. Yerdə qalan hissə qeyri-rəsmi verilir. Bütün bunlar isə gələcəkdə onların nörmal pensiya təminatına sədd çəkir. Hətta Ermənistanda belə, sözügedən qanunsuz karxanalar bağlandığı halda, Azərbaycanda belə karxanalar hələ də fəaliyyət göstərir. Hər il formal olaraq bir neçə qanunsuz karxananın bağlandığı elan edilir. Praktik olaraq isə bu sahədə vəziyyət dəyişmir. O baxımdan, ekspertlər çıxış yolunu nədə görür? Əsl sahibləri oliqarxlar olan və qanunsuz fəaliyyət göstərən karxanaları necə ləğv etməli?
Sözügedən məsələ ilə bağlı fikirlərini “Bakı-Xəbər”lə bölüşən ekspert İlqar Hüseyinlinin sözlərinə görə, bütün vasitələri sistemli şəkildə işə salıb qanunsuz fəaliyyət göstərən karxanaların və onların əsl sahiblərinin üzərinə getmək lazımdır: “Yalnız o zaman bu sahədəki qanunsuzluqlara son qoymaq olar. Mədən sənayesində şəffaflıqla bağlı dünyada qlobal bir tendensiya var. Azərbaycan da zamanında mədən sənayesində şəffaflığın təmin edilməsi prosesinə qoşuldu. Təəssüf doğuran məqam odur ki, Azərbaycanda mədən sənayesində şəffaflıq ancaq neft-qaz sektoru ilə məhdudlaşdırılır. Əslində daş və çınqıl karxanaları da bura daxil edilməlidir. Çünki bunlar bizim sərvətlərimizdir. Qanunsuz fəaliyyət göstərən karxanaların böyük sahibləri olduğundan, burada yaşanan özbaşınalıqlara son qoyulmur. Bu səbəbdən həm ekilogiya pozulur, həm də torpaqlar sıradan çıxır. Bununla yanaşı, orada çalışanların əmək hüquqları kütləvi şəkildə pozulur, böyük həcmdə vəsait vergidən yayındırılır. Ona görə də karxanalarda yaşanan rəzalətə son qoymaq üçün onların əsl sahibləri müəyyən edilməlidir. Bu açıq şəkildə tələb edilməlidir. Orada gəlirlərin şəffaflığı təmin edilməlidir. Digər tərəfdən, daş, qum-çınqıl karxanaları yerin bütövlüyünü sıradan çıxarır, təbiətə ciddi ziyan vurur. Ekilogiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi orada yaşananlara ciddi nəzarət etməlidir. Ancaq reallıqda biz bunu o qədər də görmürük. Ola bilsin buna gücləri çatmır. Yoxsa problem bu dərəcədə böyüməzdi. Ancaq faktiki olaraq, bu sahədə yaşananlar ekologiyaya ciddi ziyan vurur. Karxanalara qarşı ciddi məbləğdə cərimələr və sanksiyalar tətbiq edilməlidir. Nə qədər ki bu yoxdur, müsbətə doğru heç nə dəyişməyəcək. Bələdiyyə torpaqları daş karxanaları üzündən sıradan çıxır. Bələdiyyələrin bu işdə nəzarət funksiyası çox zəifdir. Daş karxanalarının arxasında oliqarxların dayanması ölkə ictimayətinə də məlumdur. Şifahi olaraq bir çoxlarına hansı karxananın kimə məxsus olması bəllidir. Ona görə də kompleks formada bunun üzərinə getmək lazımdır. Xüsusi bəyan edilməlidir ki, karxana kimə məxsusdur və orada şəffaflıq necə təmin edilir. Yalnız o halda karxanaların qanunsuz fəaliyyətinə son qoymaq olar”.
Vidadi ORDAHALLI
