Əli bəy Hüseynzadə və Türk dünyası

Tarix: 30.04.2014 / 11:24
Bölmə: Sosial

Türk dünyasının böyük oğlu, filosof, dilçi, publisist, həkim, şair və rəssam Əli bəy Hüseynzadə şərəfli bir ömür yolu keçib. Onun ən böyük arzusu türkçülüyü ideologiya səviyyəsinə qaldırmaq, millətinə böyük dəyər vermək, türk adını ucaltmaq olub. "Mən milliyyətpərvər bir insanam" - deyən Əli bəy Hüseynzadə hələ sağlığında türkçülüyün babası adlandırılıb.
Dünyaya səpələnən milyonlarla türkün dili və onların qarşılaşdıqları problemlərin həllində Əli bəy Hüseynzadə mübarizliyi, cəsurluğu və iti qələmi ilə şöhrət qazanıb. Türkün haqq səsindən ilhamlanan Əli bəy hətta həyatının çətin anlarında ölümün gözünə dik baxmağı da bacarıb. Əsl həqiqət odur ki, onun damarlarında axan türk qanı, gözlərindəki yurd təəssübkeşliyi və səsindəki hayqırtı türkə düşmən olanların nəfəsini belə kəsə bilib. XX əsr Azərbaycan-türk ictimai fikrinin ən görkəmli nümayəndəsi Əli bəy Hüseynzadə 1864-cü il fevralın 24-də Salyanda doğulub. Atası Tiflis Müsəlman Məktəbinin müəllimi Molla Hüseyn Hüseynzadə, anası Qafqaz Şeyxülislamı Axund Əhməd Hüseynzadənin qızı Xədicə xanım olub. Babası Şeyxülislam Axund Əhməd Hüseynzadə dövrünün böyük ilahiyyatçısı kimi tanınıb. Rus şairi M.Lermontovun Rayevskiyə yazdığı məktubda adı çəkilən türk alimi Əhməd, Əli bəyin babası Axund Əhməd Hüseynzadə idi. Görkəmli mütəfəkkir M.F.Axundzadə Axund Əhməd Hüseynzadə ilə dostluq münasibətləri quraraq xatirələrində yazırdı ki, "o, filosof təbiətli, liberal məsləkli, tərəqqi sevən, fitrən fəsanətli bir adamdı". Məğrurluğu ilə seçilən Axund Əhməd Hüseynzadənin Qafqazda Ali Ruhani Məktəbinin yaradılmasını imperatordan tələb etməsi bütün Rusiyanı silkələmişdi. Vaxtı ilə Axund Əhməd Hüseynzadənin əmisi və qayınatası Şeyxülislam Məhəmmədəli Hüseynzadə də İslam dininin gözəl bilicilərindən biri olub. Təsadüfi deyil ki, ağlı, zəkası ilə Şeyxülislam Məhəmmədəli Hüseynzadə 22 yaşında Tiflisdə şiə məzhəbi üzrə Qafqaz müsəlmanlarının rəhbəri seçilir. Uşaqlıq illərindən başlayaraq gələcəyin dahi mütəfəkkiri, filosofu kimi yetişən Əli bəyin İslama bağlılığı soykökündən qaynaqlanırdı. O, 6 il ibtidai məktəbdə, 10 il gimnaziyada təhsil alır. Tiflis gimnaziyasında fizika, riyaziyyat elmləri ilə bərabər, həm də fars, ərəb, rus, fransız, latın, yunan, alman, ingilis və çin dillərini öyrənir. Babasından türk dilinin incəliklərini, türk məfkurəsini öyrənən Əli bəy ömrünün sonuna qədər dilinə, dininə sadiq qalır. Axund Əhməd Hüseynzadə Əli bəydə türkləşmək, islamlaşmaq və çağdaşlaşmaq məfkurəsinin təməlini qoya bildisə, sonradan bu yolu Ziya Göyalp, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Mustafa Kamal Atatürk türkün amalına, şüarına çevirə bildi. Gənclik illərində Əli bəy Hüseynzadə Peterburq Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsində təhsil alır. O illərdə Əli bəy Hüseynzadə ictimai-siyasi proseslərlə yaxından tanış olur, "xalqçılar" hərəkatına rəğbət bəsləyir.
1897-1900-cu illərdə Türkiyə-Yunanıstan müharibələrində iştirak edir, İtaliyada hərbi həkim kimi çalışır. Əli bəy Hüseynzadə 1905-ci il avqustun 15-də Rusiya müsəlmanlarının I qurultayında iştirak edir. 1907-ci ilina avqustun 25-dən sentyabrın 4-dəka Bakıdaa keçirilmiş Azərbaycana müəllimlərinin II qurultayının keçirilməsində müstəsna rola oynamışdı.
Əli bəy Hüseynzadə 1903-1910-cu illərdə Türkiyədən Azərbaycana qayıdır. Neft milyonçusu H.Z.Tağıyevin vəsaiti ilə 1905-ci ildə Əli bəy Hüseynzadənin redaktorluğu altında "Həyat" qəzetində, 1906-cı ildə Əli bəy Hüseynzadənin redaktorluğu ilə "Füyuzat" məcmuəsində xalqın maarifləndirilməsi və türkçülük ideyaları təbliğ edilir. Həqiqətən də, xalqın qəflət yuxusundan oyanmasında "Həyat", "Füyuzat", "Kaspi" həlledici rol oynayır. Erməni xislətini, hiyləgərliyini böyük ustalıqla qələmə alan Əli bəy Hüseynzadə 1905-ci il iyulun 5-də "Həyat" qəzetində "Erməni vətəndaşlarımıza tövsiyə və ixtiraatımız" adlı məqaləsində yazırdı: "Avropanın bir ucundan o biri ucuna, bəlkə də Amerikadan-Avstraliyaya gedən o yolda fəryadlar ediyorlar...Pişik öz pislikini torpaqla sətr etdiki kibi, bunlar da qüsurlarını, öz qəbahətlərini, öz vəhşətlərini söz tufanı içində gizliyib, bizim isə ən kiçik qəbahətimizi.. mübaliğələndiriyorlar idi".
O, dövrdə işıq üzü görən mətbu nəşrlər türkçülüyün aşılanmasında, maarifçiliyin təbliğində, millətin gerilik səbəblərinin araşdırılmasında aparıcı əhəmiyyət daşıyıb. Xüsusən də "Həyat" qəzetində "Türk kimdir və kimlərdən ibarətdir?" adlanan silsilə məqalələr Əli bəyin imzasıyla dərc olunur. Bir sözlə türk xalqlarının və onların düşüncələrinin oyanmasında Əli bəyin xidmətləri böyükdür. Əli bəy yazırdı: "Bən türkəm, qafqazlı bir türkəm, türk bir müsəlmanam, müsəlman bir insanam - demək ki, bən bu dörd sifətlə dünyaya gəldim, bu dörd sifətlə yaşamaq məcburiyyətindəyəm".
Türkiyə Darülfünününda oxuyarkən Əli bəy tələbələr arasında türkçülük ideyalarını təbliğ edir. Bu yerdə türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək ilk öncə Əli bəy Hüseynzadəyə mənsubdur desək yəqin ki, yanılmarıq. Əli bəy şəxsiyyətinin dahiliyi bir də odur ki, o, türk xalqlarının müstəmləkə əsarətində olmasının, onların son dərəcə iqtisadi-mədəni geriliyinin başlıca səbəbini bu xalqların parçalanmış vəziyyətində görürdü. Türklüyün ən qədim mayasının Turan olması onun qəlbinin hərarətindən yazdığı misralara hopmuşdu. Təsadüfi deyil ki, Əli bəy Hüseynzadə İstanbul hərbi türk məktəbinin tələbəsi olarkən ilk dəfə Turani imzasının da təməlini qoyur:
Sizlərsiniz, ey qövmi macar, bizlərə ixvan,
Əcdadımızın müştərəkən mənşəyi Turan.
Bir dindəyiz biz, həpimiz haqpərəstan,
Mümkünmü ayırsın bizi İncil ilə Quran!
("Turan")
1926-cı ildə Bakıda keçirilən I Türkoloji qurultaya Türkiyədən Azərbaycana Əli bəy Hüseynzadə dəvət alır. Ona 16 illik ayrılıqdan sonra doğma Bakını, yaxınlarını, dostlarını görmək nəsib olur. İsmailiyyə binasının yanında qoyulan radio efirində qurultayın gedişatı şəhər sakinləri tərəfindən izlənilir. Qurultayda Əli bəy Hüseynzadə "Qərbin iki dastanında türk" adlı mövzuda çıxış edir. Bu çıxışdan sonra o, türkün xilaskarı kimi yenidən şöhrət qazanır. Martın 5-də Əli bəy Hüseynzadə Azərbaycan Yazıçılar Cəmiyyətinin fəxri üzvü seçilir.
Türkiyəni özünə doğma Vətəni hesab edən Əli bəy Hüseynzadə bu diyarda böyük nüfuz sahibi kimi tanınır. Əli bəy İstanbulda 1913-ci ildə Qafqaz türkləri Maarif Cəmiyyətinin, 1916-cı ildə Yüksək Sağlıq Məclisinin, 1916-cı ildə Türk-Macar Dostluq Yurdu Ümummərkəzinin üzvü olur. Təsadüfi deyil ki, Əli bəyin müasiri olan tarixçi Yusif Akçuraoğlu haqlı olaraq yazırdı ki, "əfsanəvi Əli bəy dünyanın bütün dillərini, elm və fənlərin hər növünü, ədəbiyyat və incəsənətin hər şöbəsini tamamən əhatə etmiş və tətbiqə müvəffəq olmuş fövqəlbəşər idi". Homerin, Esxilin, Hotenin və Şillerin əsərlərini tərcümə edən Əli bəy Hüseynzadənin daxili dünyası həm də rəssamlıq sənətinə bağlıydı. Sankt-Peterburq İmperator Rəssamlıq Akademiyasında təhsil alan Əli bəy Hüseynzadə bir sıra portret, natürmort və mənzərələrin də müəllifidir. 1910-cu ildən etibarən Əli bəy Hüseynzadə professional rəssam kimi fəaliyyət göstərir. 1905-1906-cı illərdə yağlı boya ilə çəkdiyi "Bibiheybət məscidi" adlı rəsm əsərini hətta Bakıdakı ingilis konsulu Mak Donnel almaq istəyir. Bu xəbəri eşidən neft milyonçusu H.Z.Tağıyev möhtəşəm rəsm əsərinin satılmasına qəti etiraz edir. O, cibindən 500 manat pul verərək həmin əsəri alır. Sonra rəsmi satan şəxsə söyləyir ki, Əli bəyə tablonu alması haqqında məlumat verməsin. Qəribəsi odur ki, uzaqgörən Hacı "Bibiheybət məscidinin şəkli qoy Bakıda qalsın, gedib Londona düşməsin" - demişdir. Yağlı boya ilə çəkilən "Azərbaycanlı ailəsi", "Mənzərə", "Şeyx Şamilin portreti", "Atatürkün portreti", "Topqapı sarayı" tabloları bir-birindən mövzu əhatəliyinə, rəngarəng təsvirlərinə görə seçilir. Burada müəllif Quran ayələrindən də istifadə edib. Qeyd edim ki, bu gün Dövlət İncəsənət Muzeyində Əli bəyin 1888-ci ildə Sankt-Peterburqda təhsil alarkən Tiflisdə çəkdiyi "Şeyxülislam" portreti əsəri qorunur. Sonradan 1903-cü ildə həmin əsəri Əli bəy Vətənimizə gətirərək qardaşı İsmayıl bəyə bağışlayır.
Tanrı dövrünün tanınmış ziyalısı, təbibi, filosofu, şairi və rəssamı olan Əli bəyə türk dünyasını öz zəkasıyla fəth etmək üçün fitri istedad vermişdi. Böyük əzablar, məhrumiyyətlər çəkən şair "Halı vətən" şeirində yazır:
Ayıltmadı qələmim
Şu türkilə əcəmi.
Nə qoydular yazayım,
Nə qırdılar qələmi.
("Halı-vətən")
Hazırda Əli bəy Hüseynzadənin rəsm əsərləri Bakı muzeylərində, İstanbul və Parisdəki şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır. Bu gün türkçülük ideologiyasının qaynaqlanmasında İsmayıl bəy Qaspiralının, Yusif Akçuranın və Ziya Göyalpın da adları çəkilir. Onların öncül sırasında yalnız bir vətən fədaisi, türk oğlu Əli bəy Hüseynzadə türkçülüyün yorulmaz cəfakeşi kimi ülkər tək parladı ki, bir daha türk olduğumuzu unutmayaq. O ülkərin şöləsi isə dünyaya səpələnərək nə az, nə çox 150 ildir ki, türkün şanlı zəfər tarixində bərq vurur.

DİGƏR XƏBƏRLƏR

Tarix: 16.07.2026 / 23:45

Mərhum tarixçi alim Qeyrət Quliyevin 21 il əvvəl qaldırdığı problemlər

Tarix: 16.07.2026 / 20:54

Odessa yaxınlığında həlak olan azərbaycanlı gəmi kapitanının nəşi tapıldı

Tarix: 16.07.2026 / 19:21

Qəhrəmanlıq da Allah lütfüdür

Tarix: 16.07.2026 / 19:06

MDU və Marmara Universiteti arasında yeni anlaşma - Tələbə mübadiləsi, ortaq laboratoriyalar və ikili diplom imkanları...

Tarix: 16.07.2026 / 17:50

Bakıda ilk yarımildə 7 minə yaxın cinayət qeydə alınıb, onların 93,2 faizi açılıb

Tarix: 16.07.2026 / 17:20

Biləsuvarın qüruru, cəsur pulemyotçu... Alim Yoldaşov

Tarix: 16.07.2026 / 16:44

Azərbaycanlı dənizçilərə çağırış edildi - müharibə zonalarından uzaq durun...

Tarix: 16.07.2026 / 16:30

Kanalizasiya qoxusu içində həyat!

Tarix: 16.07.2026 / 15:51

Narkomaniya yer üzünün cəhənnəmidir

Tarix: 16.07.2026 / 15:46

Parakənd Xalkolit yaşayış yeri

Tarix: 16.07.2026 / 13:27

Gəncə və Samuxda kütləvi zəhərlənmə lavaşdan olub? - AQTA-dan mübahisəli açıqlama...

Tarix: 16.07.2026 / 13:03

Bakıda təmayül modeli tətbiq olunacaq məktəblər açıqlandı

VİDEO

Tarix: 27.11.2025 / 11:10

Biri ermənini öpür, biri sovet bayrağı qaldırır... Günümüzə baxın! - VİDEO

Tarix: 12.11.2025 / 11:05

Lavrov işdən kənarlaşdırılır, yoxsa oyun qurulur? - VİDEO

Tarix: 21.06.2025 / 08:15

Dünyada xaos böyüyür, Azərbaycana təhlükə də artır... - VİDEO

Tarix: 16.07.2026 / 21:06

Azərbaycan Ermənistanla “əbədi müharibə” təhlükəsini zamanındaca aradan qaldırdı...

Tarix: 16.07.2026 / 20:30

Azərbaycana münasibətdə Trampın əvvəlki hökumətlərdən əsaslı fərqi... Cəmi 6 ay lazım oldu...

Tarix: 13.07.2026 / 14:34

Məktəblərdə vakant müəllim yerlərinin gizli saxlanması faydadan çox ziyan vurur...(?)...

Azərbaycanın İslam həmrəyliyinə töhfələri bütün müsəlman aləmi üçün müstəsna rol oynayır...