Artıq bir neçə ildir ölkədə, xüsusən də paytaxt Bakı və ətraf qəsəbələrdə həllini tapmayan məsələlərdən biri də sənədsiz evlərlə bağlıdır.
Xatırladaq ki, məhz Bakı və ətraf qəsəbələrdə bir çox torpaq, ev sahiblərinin əlində bələdiyyə sənədləri var, amma sənədləşmə işində heç bir dövlət qurumu həmin sənədlərə yaxın durmur. Məsələ burasındadır ki, 16 ildir bələdiyyələrin torpaqla bağlı sərəncam vermək səlahiyyəti əlindən alınıb.
Bütün bunlar həm də ondan qaynaqlanır ki, Azərbaycanda bələdiyyələrin faktiki olaraq heç bir fəaliyyəti nəzərdə tutulmur. Yəni, bələdiyyə sənədi, belə demək olarsa, keçərsizdir. Hətta illərlə bələdiyyə vergisini ödəyən şəxslərin belə həmin qurumdan aldığı sənəd nəzərə alınmır. Əmlak məsələləri üzrə ekspert Elnur Fərzəliyev isə “Azadlıq” radiosuna bildirib ki, qeyri-rəsmi statistikaya görə, hazırda Bakı və Abşeron ərazisində çıxarış ala bilməyən 500 mindən artıq fərdi ev var: “Bu evlərin böyük əksəriyyətinin sənədi bələdiyyə tərəfindən verilmiş sərəncamlardır ki, vətəndaşlar onların əsasında torpaq alıblar, onun üzərində ev tikiblər və həmin mülkiyyəti özəlləşdirə bilmirlər. Amma bu, bütün bələdiyyə sənədlərini əks etdirmir. Yəni sağlam şəkildə bələdiyyələr tərəfindən (hərrac yolu ilə) satılmış torpaqlar var ki, həmin torpaqlarda rahat şəkildə çıxarış almaq olur”. Onun deməsinə görə, bəzən bilərəkdən, bəzən də bilməyərəkdən müxtəlif təyinatlı torpaqları da bələdiyyə torpaqları kimi satıblar: “Əkin sahələri, neft əraziləri da bələdiyyə torpağı kimi satıldı. O torpaqlarda tikilən evlərin sahibləri sənədi götürüb çıxarış almaq istəyəndə bəlli olur ki, o torpaq bələdiyyənin deyil, tam fərqli qurumun balansında olan torpaqdır və bələdiyyələrin onları satmağa hüququ yox imiş”. Mövzu ilə bağlı bələdiyyələr vurğulayırlar ki, bu problem hələ bələdiyyələr yaradılmamışdan, yəni 1999-cu ildən öncə bir sıra vətəndaşların torpaqları qanunsuz zəbt etməsi ilə başlayıb. Onlara görə, əgər qanunsuzluqlarda hansısa bələdiyyələr də iştirak edibsə, qanun qarşısında cavab verməlidirlər. Amma bu istiqamətdə də hələlik hansısa addımlar atılmayıb. Düzdür, hökumət bu il ərzində müəyyən dəyiikliklərin olmasını istisna etmir. Bir müddət əvvəl İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin Daşınmaz Əmlakın Dövlət Kadastrı və Reyestrinin İdarə Heyətinin sədr müavini Elşad Məmmədov mətbuata açıqlamasında bildirib ki, 2023-cü il sənədsiz ev və obyektlərin sənədləşdirilməsi üçün düşərli ola bilər. belə ki, onun sözlərinə əsasən, Azərbaycanda qanunsuz tikilmiş 450 min sənədsiz evlə bağlı qanun layihəsinin və digər normativ sənədlərin hazırlanıb aidiyyəti üzrə təqdim edilməsi nəzərdə tutulub: “İndiyə qədər qeydiyyatdan keçməmiş daşınmaz əmlakların “bir pəncərə” prinsipi ilə tam elektron şəkildə qeydiyyata alınması üçün lazımi sistemin yaradılmasını, prosesin elektron portal vasitəsilə reallaşdırılmasını nəzərdə tuturuq”.
O bildirib ki, ölkə üzrə sənədsiz fərdi yaşayış evlərinin uçota alınması davam etdirilir. Artıq 100 minlərlə mənzilin inventarlaşdırılması yekunlaşıb. Elşad Məmmədov vurğulayıb ki, sənədiz evlərin inventarlaşdırması ilə yanaşı, planlama işləri də həyata keçirilir. Qurum səlahiyyətlisi deyib ki, inventarlaşdırma işləri başa çatdıqdan sonra aidiyyəti qurumlar tərəfindən nəticələrin təhlili aparılacaq. Bu sahə üzrə qanunvericilikdə dəyişiklərlə bağlı aidiyyəti qurumlara təqdim olunması üçün təkliflər hazırlanacaq. Onun sözlərinə görə, sənədsiz fərdi yaşayış evlərinin uçota alınması prosesinn yaxın zamanlarda yekunlaşdırılması nəzərdə tutulur.
Ekspertlər, ümumiyyətlə, bu məsələnin mümkün qədər tez həllini zəruri hesab edirlər. Digər məlumata görə, 2023-cü ilin mart ayının 1-dək inşa edilmiş tikinti obyektlərinin istismarına icazə veriləcək. “Azərbaycan Respublikasının Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsi”nə edilən dəyişikliklərə əsasən, 2023-cü il martın 1-dək inşa edilmiş, lakin etibarlılıq və təhlükəsizlik tələblərinə uyğunluğuna dair rəyi təqdim edən qeyri-yaşayış sahələri çıxarış, yəni “kupça” ilə təmin ediləcək. Bu o deməkdir ki, hansı ildə inşa edilməsindən asılı olmayaraq, tikintisi sözügedən məcəllənin tələblərinə uyğun aparılmayan, amma etibarlılığı və təhlükəsizliyi olan bütün qeyri-yaşayış sahələrinin istismarına icazə veriləcək. İlkin qiymətləndirmələrə görə, bu sadələşdirmə 40 mindən çox obyekti əhatə edəcək. Digər dəyişikliklər ilə istismar proseduralarının daha da sadələşdirilməsi və elektronlaşması nəzərdə tutulur. Bu baxımdan, dəyişikliklər daşınmaz əmlak sektorunda şəffaflığın daha da artmasına və sənədləşmənin sürətlənməsinə xidmət edəcək. Beləliklə, burada söhbət 40 min qeyri-yaşayış obyektindən, həm də əlavə 500 minə yaxın evdən gedir. Həmin 40 min qeyri-yaşayış obyekti digər təyinatlı torpaqlarda tikilib, həmin obyektlərə “kupça” verilmir. Çünki evlərdə olduğu kimi qeyri-yaşayış obtyektlərində də sənədlər qaydasında deyilsə, torpağın təyinatı ilə üst-üstə düşmürsə, ona çıxarış verilmir. Həmin obyektlərin əksəriyyətində tikinti normativləri qorunmayıb. Məsələn, müəəyən ölçüdə torpaq alıb, nəsə tikib. Yaxud bir hissəsində ev, digər qismində obyekti var. İlkin olaraq həmin obyektlərin sənədləşdirilməsi ilə bağlı məsələ müzakirə olunub ki, sənədləşdirilsin. Çünki bu obyektlər illərdir ki, fəaliyyət göstərir. Ünvan olaraq vergilərdən qeydiyyatdan keçib, kassa aparatları quraşdırılıb, vergi ödəyirlər. İşıq, su,qaz xətləri çəkilib. Obyektdirsə, mənzil kimi yox, qeyri-yaşayış obyekti kimi kommunal xərclərə daha çox rüsum ödəyirlər. Çəkilən bütün kommunikasiya xətləri texniki şərtlə qeyri-yaşayış obyekti kimi çəkilir. Bütün bu göstərilənlər varsa, sənəd verilməsi zərurətə çevrilir. Bu baxımdan ilkin növbədə 40 min qeyri-yaşayış obyekti, daha sonra da 500 min fərdi yaşayış evinə sənəd verilməsi nəzərdə tutulur. Amma yuxarıda qeyd edildiyi kimi, prosesin sürətləndirilməsi zəruridir.
Tahir TAĞIYEV
