Həzrət Əli İbn Əbu Talib

Həz.Peyğəmbər buyurub: "Biz bu işə peyğəmbərliklə və Allahın rəhməti ilə başladıq. Məndən sonra 30 il xilafət və rəhmət olacaq. Sonra məlik-i abid (zor gücünə hakimiyyəti ələ alanların dövrü-V.C.) olacaq. Sonra da ümmətimdə zülüm, işgəncə və qarışıqlıq olacaq". İslam tarixinə bir də qısaca nəzər salsaq, bu kəlamın haqq olması qarşısında vəzifəmizi yalnız heyranlığımızla ifadə edə bilərik...
"Məndən sonra 30 il xilafət və rəhmət olacaq" buyuran həz. Məhəmməd, həmin müddət ərzində xəlifə olacaq dörd varisinin hakimiyyətini nəzərdə tuturdu. Bu dörd varislərdən hər biri Xəlifə-i Raşidə olaraq insanlara İslam dinini Həz.Peyğəmbər kimi anladan dövlət başçıları olub. Onlar heç bir məzhəb təriqət yaratmayıblar.
Doğumu
Həz.Əli 1415 il bundan qabaq, Fil ilinin 30-u, Rəcəb ayının 13-ü, cümə günü Məkkədə anadan olub. Bu tarix miladi 599-cu ilə uyğun gəlir. Anası Əsəd qızı Fatimə, atası Peyğəmbər(ə)-nin əmisi Əbu Talibdir. Kasıb və ailəsi çox olan Əbu Talib, yetim qalan həz.Peyğəmbəri himayəyə götürdü. Peyğəmbər(ə) isə sonradan həz.Əlini öz evində böyüdüb tərbiyə etdi. həz.Əli həm də Peyğəmbər(ə)-nin kürəkəni olub. İslamı ilk dəfə qadınlardan həz.Xədicə, kişilərdən isə həz.Əli qəbul edib. "O gün İslam yalnız həz.Peyğəmbər ilə Xədicənin evində idi. Mən də onlardan 3-cüsü idim. Vəhy nurunu görür, peyğəmbərlik qoxusunu duyurdum" (həz.Əli). həz.Əli Peyğəmbər(ə) tərəfindən hələ sağlığında cənnət vəd edilən 10 adamdan biridir.
Ləqəbləri
Peyğəmbər(ə) tərəfindən verilən Əbu Turab ("Torpaq atası"), Mürtəza ("Allah rizasına nail olan"), Əsəd Allah Əl qalib ("Allahın yenilməz şiri"), Şahi vilayət, şahi övliya, şahi mərdan ("İnsanların şahı, sultanı") və s. həz.Əlinin ləqəbləridir.
həz.Əlinin eyni zamanda müharib, dövlət xadimi, elm və kəramət sahibi - vəli olması onun dəyərləndirilməsində müəyyən çətinliklər yaradıb. Bəziləri isə onun müstəsna məziyyətlərinə qısqanaraq, təfritə düşürlər. Sözsüz ki, həz.Əlinin həqiqi qiymətini Allah və onun Elçisi verib. "Əlini sevən məni sevir" buyurub Peyğəmbər(ə). Özündən sonra ona qiymət vermədə çətinlik çəkən bəndələr üçün Həzrət buyurub: "Mənə görə iki bölük həlak olacaq: biri məni həddən artıq sevənlərdir ki, sevgi onları gerçək olmayan yola sürüklər. İnsanların xeyirləri mənim haqqımda nə ifrat fikirdə olanlar, nə də mənə kəskin nifrət edənlərdir. Yaxşılar orta yol seçənlərdir. Bu yolu seçin". O, yalançı və yaltaqlara belə deyirdi: "Mən sizin tərifinizdən aşağı, könlünüzdə tutduğunuzdan isə yuxarıyam. Söyləmədiyim sözü bilərəkdən mənə istinad edən, mənim adıma yalan deyən adam cəhənnəmdəki yerini indidən hazırlasın".
Həz.Əli sərkərdə kimi
Qureyş başçıları həz.Peyğəmbərin Mədinəyə hicrət edəcəyi axşam onu yatağında öldürmək qərarına gəldilər. Peyğəmbər(ə) həz.Əliyə tapşırdı ki, o, peyğəmbər yatağında yatsın. Əllərində qılınc yatağa həmlə edən qatillərin: "Bəs Məhəmməd hanı" sualına, həz.Əli "mən onu saxlamağa məsul və məmur deyildim" - dedi. Əli(ə) Bədr, Uhud, Xəndək və ümumiyyətlə bütün müharibələrdə fəal iştirak edib. O, Fələkdə Səd Qəbiləsinə qarşı döyüşü özü idarə edib. Xeybər müharibəsində həz.Peyğəmbərin Aişənin baş örtüyündən şəxsən hazırladığı bayrağı isə həz.Əli daşıyıb. Onun rəhbərliyilə Yəmənə edilən səfər nəticəsində həmdanilər İslam dinini qəbul ediblər. Peyğəmbər(ə) hələ Hudeybiyyə döyüşündən qayıdarkən deyib: "Mən kimin ağasıyamsa, Əli də onun ağasıdır". Xəlifə Osmanın evinin mühasirəsində isə həz.Əlinin göstərişilə onun oğulları-Həz.Həsən və Həz.Hüseyn həz.Osmanı müdafiə ediblər. Söylədiyinə əməl etməyən qorxaqlar üçün Həzrət buyurub: "Sayı az olan düşmən dəstəsi gələn kimi hər biriniz evə girib qapını bağlayır, siçan kimi deşiyə soxulursunuz. And olsun Allaha ki, sizin yardım etdiyiniz hər kəs alçalıb. Siz evlərinizin qabağında çox, bayraqlar altında isə azsınız. Siz yuxuya gedən oyaqlarsınız. Özünüz mənim qarşımda, fikriniz başqa yerdədir. Korlar kimi baxırsınız. Karlar kimi qulaq asırsınız. Lallar kimi danışırsınız".
Həz.Əli xəlifə kimi
həz.Əli III xəlifə Osmanın şəhadətindən sonra xilafətə keçmək təkliflərini dəfələrlə qəbul etməyib. Lakin o, 24 iyun 656-ci ildə çoxminli insanların təkid və biətilə hakimiyyəti Peyğəmbər(ə) məscidində qəbul etdi. Bununla da o, İslam aləmində ümumxalq referendumu ilə seçilən ilk dövlət başçısı olub. Yeri gəlmişkən, müsəlman dünyasında ilk dəfə parlament üsulu ilə hakimiyyətə gələn Həz.Osman (644-cı il) olub. Müqayisə üçün qeyd edək ki, xristian aləmində papaların seçki üsulu ilə ilk dəfə seçilməsi bu tarixdən 400 il sonra baş verib.
Həz.Əli ilk gündən rüşvət, xalq malını mənimsəmə, yalan və s. kimi neqativ hallara qarşı mübarizə aparıb. Həzrət yazır: "Gecənin birində bir nəfər ağzıörtülü qabla oğrular kimi yanıma gəldi. Halva gətirmişdi mənə. Halbuki, o halva mənim üçün bir ilan qusmağı, ilan zəhəri idi. Dedim: bu hədiyyədir, zəkatdır, ya sədəqə? Zəkat və sədəqə biz Əhli-beytə haramdır. Dedi: xeyr, bu bir ərmağandır. Dedim: analar yasını tutsun, dində mənə nizam öyrədəcəksən? And olsun Allaha, bir qarışqanın ağzından arpa dənəsinin qabığını almaq üçün mənə 7 iqlimi və bu iqlimlərin altındakı ölkələri versələr belə, yenə də qəbul etmərəm". Xəlifə Əli əksəriyyəti kasıb yaşayan bir ölkənin rəiyyətini utandırmamaq üçün, özü də onlar yeyəndən yeyər və onlar geyən libaslardan istifadə edərdi.
"Əla dedi: Ya Əli, qardaşım Asimdən şikayətim var. O bir əbaya bürünərək, dünyanı tərk edib". Həzrət Əli Asimi çağırtdırıb ona dedi: "Ey nəfsinə düşmən olan adamcığaz, Şeytan səni aldatmaq istəyir. Arvad-uşağına mərhəmətin yoxdurmu? Allahın sənə təmiz şeyləri halal etdiyini görmürsən? Nə üçün onlardan faydalanmırsan?" Asim dedi: "Ya Əli, paltar və yeməyin çox sadədir. Sənə oxşamaq istəyirəm". Həzrət buyurdu: "Vay sənin halına. Mən sənə bənzəmərəm. Allah ədalət imamlarına insanların ən kasıbları ilə bərabər yaşamalarını əmr edib ki, yoxsulun yoxsulluğu özünə ağır gəlməsin. Tox qarına necə yata bilərəm ki, ətrafımda acqarınlar var".
Ümumiyyətlə, həz.Əlinin ədalət haqqındakı məziyyətləri Davud(ə) və Süleyman(ə) möcüzələrilə bərabər tutulmağa layiqdir. Məmur məddahlığına dözməyən həz.Əli, ədalət və doğruçuluğa, idarəetmədə isə qanunların aliliyinə xüsusilə fikir verirdi. "Doğru sözləri məndən gizlətməyin. Yaltaqlıqla, dil rüşvəti verməklə məndən uzaqlaşmayın. Elə bilməyin ki, mənə doğru söyləsəniz xoşuma gəlməz. Doğru sözdən xoşlanmayan adam ədalətlə hökm edə bilməz. Biz insanları hakim təyin etmədik, Quranı hakim bildik". (Müqayisə et: "Şah qanun deyil, qanun şahdır" - V.C)
Həz. Əli alim kimi
"Mən elmin şəhəri, Əli o şəhərin qapısıdır. Elm axtaran Əlidən öyrənsin" buyurub Peyğəmbər(ə). Bu baxımdan İslam aləminin Quran və Peyğəmbər(ə) kəlamlarından sonra həz.Əlinin "Nəhcul Bəlağa", "Qürəlül Hikəm" və "Divan"ı da bəlağət, fəsahət, hikmət və məntiq baxımından digər əsərlərlə müqayisədə bir o qədər ucadır. həz.Əli qələminin bu cür diqqətəşaən cəhətlərinə görə, onun əsərləri hələ XIII-XIX əsrlərdə ingilis, alman, italyan və başqa dillərə tərcümə olunub. "Peyğəmbər(ə) məndən başqa kimsəyə nəsib olmayan elmini mənə lütf etdi" deyən həz.Əli, Peyğəmbər(ə)-nin vəfatından sonra və onun arzusu ilə 6 nəfərlik daimi Məclisin üzvü idi. Peyğəmbər(ə)-nin Məkkədən Mədinəyə köç etdiyi günün İslam tarixi üçün başlanğıc qəbul edilməsini də xəlifə Ömərə həz.Əli tövsiyə edib. Vilayətlərdən gələn şikayətləri araşdıran həz.Əli, həm də Allah kəlamının vahid mətnini - Quranı tərtib edən işçi heyətin üzvü idi. həz.Əli Peyğəmbər(ə)-dən sonra ən böyük Quran bilicisi və şəriət hökmçüsü idi. "And olsun Allaha, Quranda elə bir ayə yoxdur ki, nə üçün, harada və kimin haqqında nazil olduğunu bilməyim" (həz.Əli).
"Mən elmin şəhəri, Əli də onun qapısıdır" Peyğəmbər(ə) kəlamından qısqanan xaricilərdən (İslam dövlətinin Şərqində asayişi pozan qədim firqələrdən biri) on alim bu qərara gəldi ki, hər biri həz.Əliyə eyni sualı verəcək. Əgər həz.Əli on suala müxtəlif cavablar verərsə, deməli o, həqiqətən alimdir. Sual isə belə idi: "Ya Əli, elm üstündür, ya mal?". Həzrət on nəfərin hər birinə belə cavab verdi ki, elm üstündür. Çünki: 1) Elm peyğəmbərlərin, mal isə fironların mirasıdır; 2) Elm sahibinin dostu, mal isə düşmənidir; 3) Elm sahibini qoruyar, sahibi isə əksinə, malını; 4) Mal xərcləndikcə tükənər, elm sərf edildikcə artar; 5) Mal sahibinə xəsis deyərlər, elm sahibini isə verimli isimlərlə çağırarlar; 6) Malı oğrudan qoruyarlar, elmi qorumağa ehtiyac yoxdur; 7) Mal qaldıqca azalar, yox olar; elm isə nə azalar, nə də yox olar; 8) Mal qəlbi qatılaşdırar, elm qəlbi yumşaldar və rəhmətə səbəb olar; 9) Mal insanı azdırar, elm isə ona həddini göstərər; 10) Elm qəlbi nurlandırar, mal qəlbi qaraldar. Bu cavablardan sonra on xaricinin hamısı həz.Əlini təqdir etdi.
Həz.Əli vəli və kəramət sahibi kimi
Vəli Allahın rizasını qazanan insana deyilir. Vəlilərin qəlbləri haqqın nəzərgahıdır. Kəramət isə hansı peyğəmbərin ümmətindən olursa-olsun, vəlilərdə olan üstün cəhətlərdir. Dünyəvi elmlər xaricində olan bilgilərə malik şəxslər kəramət sahibləri - vəlidirlər. Allah hər bir peyğəmbərə onun zamanında mübahisəsiz, qüvvətli möcüzə verib ki, onlar bunu xalqa göstərsinlər. Bəsirət və fərasət sahibləri olan vəlilər isə kəramətlərini gizlədərlər. Ümumiyyətlə, kəramətin istənilməsi və izhar edilməsi bəyənilmir.
Vəlilər uzaq məsafələrdəki hadisələri görür, eyni anda çox yerdə görünə bilir, qəbirdəki insanın kim olduğunu və onun vəziyyətini duyur, qarşısındakı şəxsin nə düşündüyünü bilir, gələcəkdən xəbər verir. Mənbələrdə həz.Əlinin 60 kəraməti təsbit olunub. həz.Əli müəllifi olduğu "Nəhcul Bəlağa" kitabında yazır: "Həqiqətlərin çoxu inkar etdiyiniz şeylərdədir. Elə gizli biliyə sahibəm ki, sizə açsaydım, dərin quyulara sallanan iplər kimi sallanıb titrərdiniz. Məndən soruşun, məni itirməmiş soruşun. And olsun Allaha ki, sizinlə qiyamət arasında nələr olacaqsa, onu xəbər verərəm. Sizin hər birinizin haradan və necə gəldiyini, hara və necə gedəcəyini xəbər verərəm. Özü də bunu çəkinmədən edərəm. Fəqət mənim üzümdən Rəsuləlləhi da inkar edəcəyinizdən qorxuram... Doğrudan da siz aranızdan ölən bir adamın gördüyünü görsəydiniz fəryad edər, qorxar və qulaq asardınız. Amma onların gördüyünü görə bilmirsiniz. Çünki gözləriniz qarşısında pərdə var. Lakin pərdə qaldırılsa belə, mənim yəqinim artmaz. Həqiqətən Rəbbim mənə anlayan bir ağıl, danışan bir dil ehsan edib. həz.Peyğəmbəri yuyanda yardımçılarım mələklər idi. Onların səsi hələ də qulağımdadır. Ona salavat çevirirdilər. Bu, onu qəbrə qoyanadək davam etdi".
Həz.Əlinin şəhadəti
Əli(ə) xarici Mülcəm tərəfindən zəhərli qılıncla şəhadətə yetişib. Bu hadisə hicri tarixinin 4-cü ilində Ramazan ayının 17-sində baş verib (24 yanvar 661-ci il). O, üç gündən sonra vəfat etdi və əksər məxəzlərə görə, Kufədə Fəratın daşmasını qoruyan su bəndinin yanında dəfn edildi. Sonradan burada Nəcəf şəhəri (Məşhəd Əli) inşa edildi. Ağır yaralanan Əli(ə), oğulları Həsən(ə) və Hüseyn(ə)-yə dedi: "Yaşasam, qanımı özüm alacam. Ölsəm, qatili bağışlamanız mənim üçün Allaha yaxınlıq, sizin üçün bir savab olar. Əli qətl olundu deyib, müsəlmanların qanına bulaşmağınızı, intiqam almağınızı istəmirəm. Öldürsəniz isə, yalnız məni öldürəni öldürün. Onun mənə vurduğu bir zərbədən ölməli olsam, siz də ona yalnız bir zərbə vurun. Əzalarını kəsib, ona əziyyət verməyin. Zira Rəsuləlləh buyurub: "Öldürəcəyiniz köpək də olsa, ona əzab verməyin".
Budur, qatil Mülcəm həz.Həsənin əlindədir. Camaat onu parça-parça etməyi tələb edir. Həsən(ə) camaata: "Atam başqa şey vəsiyyət edib. Xainə işgəncə verilməyəcək. Ədalətlə qisasa-qisas alınacaq" - dedi. həz.Həsən Mülcəmin Əli(ə)-nin qanına bulaşan zəhərli qılıncını gətizdirib, ona dedi: "Atamı bu qılıncla öldürdün?" Mülcəm: "Bəli, mən bu qılıncı günlərlə itilədim. Və sonda insanların ən pisi bu qılıncla öldürülsün deyib, atanı öldürdüm". həz.Həsən ona: "Allah duanı qəbul edib, ey bixəbər. Doğrudan da, son olaraq, ən pis adam bu qılıncla öldürüləcək" - deyib, qılıncla Mülcəmin başını bədənindən ayırdı. Lakin qanlı qılınc bir dəfə də havaya qalxdı. Camaat özünü itirdi. həz.Həsən kimi əməli saleh adam qılıncı bədəndən ayrılmış başa ikinci dəfəmi vuracaqdı? Fəqət Həsən(ə)-nin niyyəti başqa idi. Bu qılınc yenə də kimisə öldürəcəkdi. Və o adam da dünyanın ən pis adamı olmalı idi. Həsən(ə) ikinci dəfə qaldırdığı qılıncı daş bünövrəyə elə vurdu ki, qılınc parça-parça oldu.
həz.Əli haqsızlığa qarşı canı, malı, elmi, qılıncı, imanı ilə həmişə cihad edib. O, mənəviyyatsız cəmiyyəti belə xarakterizə edib: "Azğınlıq bayrağı qalxarkən, insanlar bir-birinə qurd kəsilər. Buyruq sahibi canavara dönər, orta hallıları yeyici olar. Yoxsullar isə ölərlər. Oğul ataya dərd olar, doğruluq əlçatmaz olar, yalan çoxalar, sevginin yalnız adı qalar, pislik etmək adətə çevrilər, namus və təmizlik təəccüblü hala düşər. İslam isə tərsinə geyilən libasa dönər". Bu kəlam 1400 il bundan öncə deyilib. Lakin o, sanki dinin siyasətə alət edildiyi, hər şeyin maddi dəyərlərlə ölçüldüyü çağdaş dünyamız üçün deyilib. Namus və təmizliyinin təəccüblü hal olduğu dünya üçün...