III xəlifə həzrəti Osman İbni Əffən

Həz.Peyğəmbər buyurub: "Biz bu işə peyğəmbərliklə və Allahın rəhməti ilə başladıq. Məndən sonra 30 il xilafət və rəhmət olacaq. Sonra məlik-i abid (zor gücünə hakimiyyəti ələ alanların dövrü-V.C.) olacaq. Sonra da ümmətimdə zülüm, işgəncə və qarışıqlıq olacaq". İslam tarixinə bir də qısaca nəzər salsaq, bu kəlamın haqq olması qarşısında vəzifəmizi yalnız heyranlığımızla ifadə edə bilərik...
"Məndən sonra 30 il xilafət və rəhmət olacaq" buyuran həz. Məhəmməd, həmin müddət ərzində xəlifə olacaq dörd varisinin hakimiyyətini nəzərdə tuturdu. Bu dörd varislərdən hər biri Xəlifə-i Raşidə olaraq insanlara İslam dinini Həz.Peyğəmbər kimi anladan dövlət başçıları olub. Onlar heç bir məzhəb, təriqət yaratmayıblar.
həz.Osman (575-656) Qureyşin Əməvilər qolundandır. Şəcərə baxımından onun adı belədir: Osman bin Əffən, bin Əbül As, bin Uməyyə, bin Əbdüşşəms, bin Əbdi Mənəf.Əbdi Mənəf isə Rəsul Əkrəmin babasıdır. həz.Osmanın anasının adı Ərva, nənəsi Beydə Ummül-Hakim həm də Peyğəmbər(ə)-nin xalasıdır. həz.Osman İslamiyyətə qədər çox varlı tacir olub. O, İslamı dostluq etdiyi həz.Əbu Bəkirin tövsiyəsilə qəbul edib. həz.Osman dini qəbul edərkən, müsəlmanların sayı 35-dən artıq olmayıb. Qureyş Məkkədə müsəlmanlara işgəncə verdiyi zaman, həz.Osman xanımı Ruqiyyə ilə Həbəşistana hicrət etdi (615-ci il). "Bu ümmət içərisində arvadı ilə ilk hicrət edən Osmandır" (Həz.Məhəmməd).
Həz.Osman zunnureyndir
İslamı qəbul edən həz.Osman Peyğəmbər(ə)-nin qızı Ruqiyyə ilə evlənib. Ruqiyyə 624-cü ildə vəfat edəndən sonra, həz.Məhəmməd 2-ci qızı Ummül-Gülsümi də ona verdi. İki dəfə Peyğəmbər(ə)-nin kürəkəni olduğu üçün ona "zunnureyn" (iki nur sahibi) ləqəbi verilib. həz.Osman yalnız Ummül-Gülsümün vəfatından sonra (630-cu il) Fahimə, Ummü Əmr, Ummü Bəni və Nailə ilə evlənib. Yazılı mənbələrə görə, onun övladlarının adları Xalidə, Əmr, Əbən, Ömər və Məryəmdir. həz.Osmanın əxlaq, iffət, həya, ibadət və səxavətini qiymətləndirən Peyğəmbər(ə) buyurub: "Əgər 40 qızım olsaydı, bir-birindən sonra 40-nı da Osmana verərdim". həz.Osman Təbuk hərbində iştirak edən 30 min əsgərin 10 minini öz vəsaiti hesabına yemək, paltar və digər sursatla təmin edib.
Həz.Osman III xəlifədir
həz.Osman İslam tarixində parlament üsulu ilə seçilən ilk xəlifədir. Onun xəlifəliyi dövründə (644-656) İslam dövlətinin sərhədləri daha da genişləndi. Xəlifə Ömərin qətlindən sonra baş verən lokal üsyanlar yatırıldı. Azərbaycanın 2-ci fəthi də xəlifə Osmanın adı ilə bağlıdır. həz.Osmanın ən böyük xidməti Quranın tərtibidir. Quranın vahid, dəqiq, doğru, son və qəti mətninin tam müəyyən edilməsi məhz xəlifə Osmanın əmri və bilavasitə iştirakı ilə olub.
Peyğəmbər(ə) dövründə Quranı xalqa bir neçə hafiz öyrədirdi. Onların məşhurları İbni Məsud, Səlim, Ubeyy bin Kəb və Muaz bin Cəbəl idi. həz.Əbu Bəkr zamanının döyüşlərində bir çox hafiz şəhid olduğu üçün həz.Ömər təklif etdi ki, Zeyd ibn Sabitin rəhbərliyilə bir işçi heyət Quran ayələrini toplayıb kitab halına gətirsin. həz.Əbu Bəkrdən sonra bu kitabı həz.Ömər, onun vəfatından sonra isə Peyğəmbər(ə)-nin arvadı Hafisə (O, həz.Ömərin qızı idi) saxlayırdı. Lakin İslamın coğrafiyası genişləndikcə, Quran da müxtəlif ləhcələrdə oxunur və hətta təhriflərə məruz qalırdı. Bunu görən Huzəyfə həz.Osmana dedi: "Məhəmməd ümmətinə yardım et... Tövrat və İncildə olduğu kimi, Quranda da ixtilaflar əmələ gəlir". Bu sözdən sonra Xəlifə buyurdu: "Mushafların (lülə halında bükülən yazılı kağızlar, Quran, kitab) anası (əsli) Əbu Bəkrin zamanındakı mushafdadır. Onu çoxaldıb vilayətlərə göndərin ki, xalq ona uysun". Bu işi görmək üçün həz.Osman yenidən Zeyd ibn Sabitin başçılığı ilə işçi heyət təşkil etdi. Heyət qərara aldı ki, Quran Qureyş ləhcəsilə nazil olduğu üçün həmin ləhcəyə toxunulmasın. Sonra vaxtilə Əbu Bəkr tərəfindən kitab halına salınan və Hafisədə saxlanılan Quran surələri sırasına görə tərtib edildi. Belə ki, Fətiha istisna olmaqla, bütün surələr, əsasən, uzundan qısaya qaydası ilə tərtib olundu. Heyət 7 mushaf hazırladı. Onlardan biri (buna imam deyilir) Mədinədə saxlandı. Mənbələrə görə, həz.Osmanın qanı bu Quranın üstünə tökülüb. Həmin kitab hazırda Türkiyənin Topqapı muzeyində mühafizə olunur. Qalan 6 mushaf isə dəmir sandıqlarda vilayətlərə göndərildi.
Xəlifə Osmanın kəramət və fərasəti
Cümə namazından sonra bir ərəb həz.Osmana dedi: "Təbbət surəsini hansı ağıl və məntiqlə daha fəzilətli olan İxləsdən sonra tərtib etdin?" Xəlifə buyurdu: "Gözlərini sil ki, Lövhi Məhfuzdakı tərtibi görə biləsən". Ərəb həz.Osmandakı bu kəraməti görən kimi, ona olan məhəbbəti daha da artır.
Əbu Hurayra Xəlifənin yanına gedərkən gözü bir qadına sataşdı və bir müddət onun arxasınca baxdı. Bunu sezən həz.Osman dedi: "Yazıqlar olsun mənə ki, səni gördüm. Zina əsəri gözlərindən oxunur". Hurayra ona: "Ya əmirəlmöminin! Məhəmməd(ə)-dən sonra vəhy gəlib?" Xəlifə dedi: "Xeyr! Məhəmməd(ə)-dən sonra vəhy gəlməyib. Lakin Peyğəmbər(ə) buyurub: "Möminlərin fərasətindən qorxun. Çünki onlar Allahın nuru ilə görürlər".
Mərvan fitnəsi
həz.Osmanın qətl olunmasında Mərvan bin Əl-Hakimin fitnə-fəsadı böyük rol oynayıb. Mərvan Peyğəmbər(ə)-nin vəhy yazan katiblərindən biri idi. Ali-İmran surəsi nazil olanda, həz. Məhəmməd bu surənin yazılmasını Mərvana tapşırdı. Mərvan da Ali-İmran əvəzinə Ali-Mərvan (Mərvan ailəsi) yazdı. Mərvan güman etdi ki, Peyğəmbər(ə) bunun fərqinə varmayacaq və beləliklə onun adı qiyamətə qədər zikr olunacaq. Halbuki, Quranın hətta bir hərfinin belə qiyamətə qədər dəyişməyəcəyini Allahın özünün vəd etdiyini axmaq Mərvan da çox yaxşı bilirdi. Bu hərəkətinə görə Peyğəmbər(ə) onu Mədinədən qovdu. həz.Əbu Bəkr xəlifə olarkən Mərvan ondan əfv dilədi, Mədinəyə gəlmək üçün ona yalvardı. Həz Əbu Bəkr: "Fəxri kainatın sürgün etdiyi adamı mən necə əfv edib, Mədinəyə gəlməsinə icazə verərəm" - deyib, Mərvanı yaxına buraxmadı. Mərvan həz.Ömərin xəlifəliyi dövründə ona da yalvardı. Lakin həz.Ömər ona xəbər göndərdi ki: "Rəsulu Əkrəm və Əbu Bəkrin etmədiyi bu işi mən görə bilmərəm".
Həz.Osman xəlifə olarkən Mərvanın taleyi güldü. Həlim, yumşaq xasiyyətli Osman, həm də Mərvanın qohumu idi. Nəticədə həz.Osman Mərvanın Mədinəyə gəlməsinə icazə verdi. Sonradan Mərvan xəlifəyə yarınaraq, hər gün onun hüzurunda olmağa layiq vəzifəyə - xəlifənin katibi rütbəsinə yiyələndi. Mərvanı həm İslam aləmi, həm də həz.Osmanın özü üçün təhlükə hesab edən həz.Əli Xəlifəyə deyirdi: "Biz bir şeydə səndən irəli getməmişik ki, onu sənə xəbər verək. Sən də bizim bildiklərimizi bilirsən. Sən yaxınlıq baxımından həz.Peyğəmbərə daha yaxınsan... Allah xatirinə, bu ümmətin öldürülən imamı olma. Çünki bu ümmət içində bir imam öldürülsə, onun üzündən qiyamətə qədər dava-dalaş sürüb gedər. Saç-saqqalının ağardığı, ömrünün sona çatdığı bir vaxtda Mərvanın istədiyi yerə apardığı adam olma".
Xəlifə ilə onun əleyhinə çıxan heyət arasında sual-cavab
Mənbələrə görə, həz.Osman xəlifəliyinin ilk altı ilində qohumlarının heç birinə vəzifə verməyib. Lakin Mərvanın katib vəzifəsinə gətirilməsi və onun xəlifəyə bilavasitə təsiri nəticəsində sonradan həz.Osmanın çoxlu qohumları vəzifələrə sahib durub. Bu zaman həz.Əbu Bəkr və həz.Ömərin seçib yerləşdirdiyi kadrların əksəriyyəti vəzifələrdən uzaqlaşdırılıb. Xəlifənin "kadr islahatı", hicrətin (622-il) 30-cu ilində Peyğəmbər(ə)-nin üzüyünün həz.Osmanın əlindən Əris quyusuna düşməsi və digər neqativ hallar əhalinin müəyyən hissəsinin narazılığına səbəb oldu. Abdullah ibni Səbə adlı birisi hamıya deyirdi: "Osmana qarşı çıxmaq ibadətdəndir". O, Misir, İraq, Suriyada antiosman təbliği aparırdı. Bundan sonra həz.Osmanla onun əleyhinə olan heyət arasında belə dialoq oldu.
Sual: Zəkatı sahiblərinin ixtiyarına verdin. Halbuki, əvvəllər zəkatı zəkattoplayanlar yığırdı.
Cavab: Məmurlar yığdıqları zəkatı mənimsəyirdilər.
Sual: Rəsulu Əkrəm Hakəmi bin As ilə Mərvan bin Əl-Hakimi Mədinədən sürgün etdi. Osman isə onları Mədinəyə gətirdi.
Cavab: Rəsulu Əkrəm xəstə ikən bu icazəni ondan aldım. Şahidim olmadığı üçün Əbu Bəkr və Ömər onların gəlməsinə icazə vermədi. Xəlifə olandan sonra bu işi mən gördüm.
Sual: Əməvilərə nə üçün üstünlük verirsən?
Cavab: Hamı bilir ki, Allah mənə çoxlu sərvət verib. Əməvilərə beytül-maldan yox, öz şəxsi varımdan verirəm.
Sual: Nə üçün Quranın bir nüsxəsini yazdırıb, qalanlarını yandırtdın?
Cavab: Quranın oxunuşunda ixtilaflar oldu. Fitnə olmasın deyə bir nüsxə yazdırdım.
Sual: həz.Əbu Bəkr Rəsulu Əkrəmə hörmətən minbərdə bir pillə aşağıda durdu. həz.Ömər də Əbu Bəkrə hörmətən bir pillə aşağıda durdu. Halbuki, sən belə etmədin?
Cavab: Əgər minbərdə durmaq bu üsulla davam etsəydi, bir quyu qazıb, o quyunun içində xütbə oxumaq lazım gələrdi.
Sual: Rəsulu Əkrəmin üzüyünü nə üçün itirdiniz?
Cavab: Camaat şahiddir ki, üzük Əris quyusuna düşdü. Nə qədər axtardıqsa tapılmadı. Və s, və i.
Saxta fərman
həz.Osmanın ixtiyar yaşı və həlimliyindən istifadə edən valilər xalqa əziyyət verirdilər. Nəticədə bəzi yerlərdə kütləvi ixtişaşlar baş verirdi. Bu ixtişaşlarda İraq əhli xüsusilə fərqlənirdi. Həmin səbəbdən ərəb aləmində "Əhli İraq, əhli nifaq" sözü bir zərb-məsələ çevrildi... Bu az imiş kimi, Misirdən narazı bir dəstə paytaxta gəlib, valinin işdən çıxarılmasını tələb etdi. Xəlifə Osmanın xahişilə həz.Əli narazı camaatla danışığa başladı. Ümumi rəy belə oldu ki, xəlifə: 1) Misirin valisini işdən çıxarıb, onun yerinə həz.Əbu Bəkrin oğlu Məhəmmədi təyin etsin.; 2) Mərvanı qovsun. 1-ci məsələ barədə xəlifə Misirin valisinə yazdı ki, işləri Məhəmmədə təhvil versin. Məhəmməd fərmanı-məktubu xəlifədən alıb Misirə yola düşdü. 2-ci məsələ barədə isə həz.Osman möhlət istədi. Vəziyyətin belə olduğunu görən Mərvan növbəti fitnəyə əl atdı. O, köhnə valiyə yazdı: "Vali sənsən. Məhəmməd ora gələn kimi səni əvəz edəcək. Onu tut, başını kəs və mənə göndər. Biz səni işdən çıxarmaq fikrindən döndük". həz.Osman abdəst almaq üçün üzüyü (üzük həm də xəlifənin möhürü idi) barmağından çıxardan vaxt Mərvan yazdığı məktubu həmin üzüklə möhürlədi. Beləliklə, 2-ci -saxta fərman hazırlayan Mərvan, onu bir çaparla Misirə göndərdi. Yolda Məhəmməd çaparı gördü və ondan şübhələndi. Mühafizəçilərinə əmr etdi ki, onu yoxlasınlar. Saxta fərman axtarış zamanı çaparın su bardağından çıxdı. Fərmanı oxuyan Məhəmməd dəhşətə gəlib, Mədinəyə döndü.
"Yəmud-dar"
Məhəmməd öz dəstəsilə paytaxta gəlib, xəlifədən məsələyə aydınlıq gətirməsini tələb etdi. həz.Osman məktubdakı möhürün onunku olduğunu təsdiqləyir. Lakin bildirir ki, məktubdakı xətt Mərvanındır. Hiddətlənən camaat şərt qoydu ki, o ya xəlifəlikdən əl çəkməli, ya da Mərvan açıq mühakimə olunmalıdır. Mərvandan keçə bilməyən həz.Osman qapıları bağlatdırıb öz evinə çəkilir. Camaat evi mühasirəyə alır. həz.Osmanın evinin mühasirə olunması xəbərini eşidən həz.Əli, oğulları Həsən və Hüseyn həzrətlərini xəlifəni qorumağa göndərir. Onlar evin qapısında dayanıb heç kimi içəri buraxmırlar. Lakin hiddətlənən bir dəstə evin arxa divarını söküb içəri girir. Mənbələrə görə, evə girənlər Sudan, Kutariyə, Qafiçi və başqaları olub. Xəlifə bu zaman Quranın Bəqara surəsinin 137-ci ayəsini oxuyurdu. Qafiçi xəlifəni zəncirlə vurur. Onun qanı oxuduğu Quran ayələrinin üstünə tökülür. Sudan onu qılıncla vurur. Mənbələrə görə, öldürücü zərbəni Kinanə bin Bəşir tamamlayır. Təcili həz.Əlini çağırırlar. Faciədən yolda xəbər tutan həz.Əli deyir: "Ya Rəbbim! Bu cinayətə etiraz edirəm". Yaralı xəlifə həz.Əliyə xitabən buyurur: "Güman etmə ki, mən bunun baş verəcəyini bilmirdim. Yuxuda həz.Məhəmmədi görmüşdüm. Mənə görə heç kimə zərər vermə..."
Mərvan fitnəsindən doğan bu hadisə İslam aləmində "Yəmud-dar" (Ev günü) adlanır.
İğtişaş və qarşıdurma nəticəsində həz.Osmanı üç gün dəfn edə bilmədilər. həz.Osmanın cənazə namazını Zübeyr qılıb. Onu yalnız 3-cü gün bir şəhid kimi, yumadan, qanlı paltarı ilə Mədinədəki Bəqi qəbiristanlığında dəfn etdilər. Camaat, hətta qatillər belə, faciənin miqyasını, gələcək nəslə mənfi təsirini yalnız bundan sonra dərk etdilər. Lakin heyhat, artıq gec idi... Faciəyəyə qədər tam birlik və bərabərlikdə yaşayan müsəlmanlar arasına müxtəlif ayrılıqlar girdi. Bu baxımdan, faciənin şahidi olan Hüzeyfənin dediyi bu kəlam çox ibrətamizdir: "həz.Osmanın şəhadətilə açılan fitnə qapısı qiyamətə qədər bağlanmayacaq".
Ömrünün sonunda hakimiyyəti fitnəkar Mərvanın məsləhətilə idarə edən xəlifənin öldürülməsi xəbərini eşidən Həz.Aişə deyib: "Bu, onun öz əli ilə özünə hazırladığı nəticədir". Peyğəmbər(ə) isə şəhidlik, təqva və cicrət, comərdlik, gözəllik və iffət, ar və həya, ibadət və ixtiyarlıq nümunəsi olan Həz.Osman barədə belə buyurub: "Mən Osmanın düşmənlərinin düşməniyəm. Osman ibni Əffən ümmətimin xeyirlisi və kərəmlisidir".
Vaqif CƏLİLOĞLU,
T.e.üzrə fəlsəfə doktoru
Qeyd: Məqalədə ƏT-Təbərinin (v.e.923) "Tarix" və Şeyx Şəmsəddin Əs-Sivasinin (v.e.1597) "Dörd seçkin dost. Dörd Xəlifə" kitabından istifadə edilib.