Plagiatlıqla mübarizə, onun qarşısını almaq nə qədər çətin prosesdirsə, plagiatın müəyyən edilib üzə çıxarılması da bir o qədər çətindir. Əlbəttə, bu prosesi asanlaşdırmaq üçün ən uyğun vasitə antiplagiat sisteminin yaradılması və tətbiq edilməsidir.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası da daxil olmaqla, ölkəmizin əksər elm və ali təhsil müəssisəsində antiplagiat proqramından istifadə edilir, mütəxəssislərin verdiyi bilgiyə görə, amma bu proqram vasitəsilə plagiatı tam olaraq müəyyən etmək olmur. Bu da onunla bağlıdır ki, mövcud proqram yalnız internet resurslarında yerləşdirilən materialları saf-çürük edə bilər, digər daşıyıcılarda olanlara isə “əli çatmır”.
Son günlər sosial şəbəkələrdə elm adamları plagiatlıqla mübarizənin ən yeni və optimal üsullarının tapılaraq tətbiq edilməsi yollarını müzakirə etdiyi bir vaxtda, digər bir vacib məsələni də gündəmə gətiriblər. Mütəxəssislər deyirlər ki, hələ də Azərbaycan dilində antiplagiat sistemi yaradılmayıb. Baxmayaraq ki, Prezident İlham Əliyevin 9 aprel 2013-cu il tarixli Sərəncamı ilə təsdiqlənən “Azərbaycan dilinin qloballaşma şəraitində zamanın tələblərinə uyğun istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair” Dövlət Proqramının 6.4.6. bəndi Azərbaycan dilində antiplagiat sistemin yaradılması ilə bağlı olub, amma bu bənd icra olunmayıb. Qeyd edək ki, Dövlət Proqramının müvafiq bəndindən irəli gələn məsələnin həlli isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyi, Müəllif Hüquqları Agentliyi 2013-2016-cı illər ərzində yerinə yetirməli, Azərbaycan dilində antiplagiat sistemini yaratmalı idilər. Ekspertlər deyirlər ki, Dövlət Proqramının sözügedən bəndinin tələbləri yerinə yetirilməmiş qalıb və bu sistem yaradılmayıb.
“Azərbaycan dilində antiplagiat sisteminin yardılması AMEA-nın və AAK-ın təkbaşına görəcəyi iş deyildi...”
Dosent, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, tanınmış dilçi-alim Rasim Heydərovun qeyd etdiyinə görə, Azərbaycan dilində antiplagiat proqramının hazırlanmaması plagiatlıqla mübarizəyə əngəl törədir:
“Bizdə plagiatla mübarizə çox çətindir. Hələ 2013-cü il Dövlət Proqramında Azərbaycan dilində antiplagiat sisteminin yaradılması (6.4.6) nəzərdə tutulurdu, amma başqa bəndlər kimi, bu bənd də yerinə yetirilmədi. Hazırda istifadə olunan proqramlar bizim dilimiz üçün nəzərdə tutulmayıb. Bu proqramla işləyənlər isə proqramın mahiyyətini anlamırlar. AAK isə nöqtə-vergül yoxlamaqla işini bitmiş sayır. Hələ də bütün dünyada olduğu kimi, vahid elmi baza yoxdur. Məsələn, Rusiyada RİNÇ bazası var. Bizdə hələ indi elmi jurnala sayt tələb olunur. Bu saytlar nə vaxt bir bazada birləşdiriləcək, məlum deyil. Məqalələr bütöv şəkildə başqa-başqa adlarla bir neçə jurnalda çap olunur. Çox vaxt məqalənin, hətta monoqrafiyanın kimə aid olduğunu müəyyən etmək olmur. Bir də görürsən haçansa yazdığın məqalə başqa bir jurnalda, hətta xaricdə səndən xəbərsiz kiminsə adı ilə nəşr olunub. Bu problemlərin həlli asan deyil”.
R.Heydərovun sözlərinə görə, Azərbaycan dilində antiplagiat proqramının yaradılması böyükhəcmli bir işdir. AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanası, Milli Kitabxana, o cümlədən də elmi əsərlər, məhsullar hazırlayıb çap edən elmi jurnalların hamısı antiplagiat sisteminə qoşulmalıdır ki, o proqram işləyə bilsin: “Kənardan baxanda, ola bilsin, proqramın işləməsi çox adi görünür. Bizdə əcnəbilərin hazırladığı proqramlardan istifadə olunur. Polşanın və başqa ölkələrin antiplagiat proqarmlarını nəzərdə tuturam. O proqramlar Azərbaycan üçün hazırlanmayıb. Siz həmin proqramlar vasitəsilə hansısa bir materialı rus dilində axtarışa versəniz, o proqramlar həmin materialları tezliklə tapırlar, çünki həmin proqramın bütün resurslara girişi var. Bizə isə milli antiplagiat proqramı, sistemi hazırlamaq lazımdır ki, həmin proqramın həm kitabxanalara, dissertasiyalara, AAK-ın arxivinə girişi olun. Bu proqrama hansısa yeni işi, məqaləni, disseratsiyanı yoxlamağa verəndə o proqramın bütün bazalara girişi olmalıdır ki, görsün bu, indiyə qədər işlənmiş mövzudur, yoxsa tamamilə yeni bir mövzudur. İndiki proqrama 15 il bundan əvvəl yazılan bir dissertasiyanı versən, o bunu tapmayacaq, çünki həmin işlər bazada yoxdur, bu, bazada olmalıdır ki, proqram aşkarlasın. İkinci problem odur ki, bizdə antiplagiat proqramına baxsanız, orada yazılıb ki, işləyən insan deyil, proqramdır. Bu o deməkdir ki, proqramın aşkarladıqlarının saf-çürük, təhlil edilməsi üçün xüsusi qrup işləməlidir, amma bizdə o proqramın tutduqlarını təhlil edənlər yoxdur. Bu proqram istinadır da, internetdə olan sözləri də tutur, sonra ümumi rəqəm çıxarır. Bizdə bir çoxu ümumi rəqəmi çıxarır və bununla işini bitmiş sayır, amma iş bununla bitmir, gərək həmin dissertasiya təhlil olunsun ki, proqramın tutduğu doğrudumu, yanlışdımı. Bizdə buna baxan yoxdur, istinad olanda belə deyirlər ki, bu, plagiatdır, get bunu çıxar. Yenə də deyirəm, milli proqram hazırlanarkən Akademiyanın kitabxanasının və Milli Kitabxananın ona qoşulması vacibdir. Həmçinin də Ali Attestasiya Komissiyasının da bazası ora yerləşdirilməlidir ki, ümumi baza formalaşsın. Azərbaycanda da RİNÇ və sair kimi bazalar olmalıdır. Ölkəmizdəki bütün elmi jurnallar bir mərkəzdə yerləşdirilməlidir ki, antiplagiat sisteminin onların hər birinə girişi olsun, bundan sonra antiplagiat sistemi işləyə bilər”.
R.Heydərov hesab edir ki, Azərbaycan dilində antiplagiat siteminin indiyə qədər hazırlanmaması heç də Milli Elmlər Akademiyasından asılı olan məsələ olmayıb, bu proses kompleks yanaşma tələb edir. “Bu məsələ 2013-2016-cı illərdə həyata keçirilməli idi. O proqamda təkcə bir iş deyil ki, orada bir çox məsələ icra olunmamış qaldı. Yəni orada əksini tapan o məsələlərin hamısı olmalı idi ki, bunun üçün də böyük maliyyə resursları lazımdır, o proqramı həyata keçirmək elə də asan məsələ deyil, bir qurum təkbaşına onu edə bilməz. İndi-indi AAK tələb edir ki, elmi jurnalların özlərinin saytları olsun və orada öz arxivlərini yerləşdirsinlər. Bu hələ onun bir qoludur, bu sistem oturuşmalıdır. Azərbaycan dilində antiplagiat sisteminin yardılması AMEA-nın və AAK-ın təkbaşına görəcəyi iş deyildi, ümumiyyətlə, bu, kompleks yanaşma tələb edirdi, bu iş müxtəlif təşkilatlarla birgə işlənməli idi. Burada elə bir sistem qurulmalıdır ki, bütün kitabxanalara girişi olsun. AAK-da bütün dissertasiyaların əsli olur, bu dissertasiyaların hamısına proqramın girişi olmalıdır, ondan sonra Azərbaycan dili üçün antiplagiat sistemi hazırlanmalıdır ki, onun hər bir universitetə, elm mərkəzinə və sair girişi olmalıdır”.
R.Heydərov hesab edir ki, milli antiplagiat sistemin yaradılması üçün bütün aidiyyəti təşkilatlar əl-ələ verməli, kompleks şəkildə bu işi həyata keçirməlidir, bunun isə gerçəkləşməsi beş günə, bir aya başa gələn iş deyil, buna illər lazımdır.
İradə SARIYEVA
