Hər il alimlər qlobal iqlim dəyişmələri ilə bağlı müxtəlif proqnozlar verirlər. Dünyanın koronavirus pandemiyası ilə mübarizə apardığı bir dövrdə 39 ölkədə, o cümlədən də Azərbaycanda su qıtlığının olacağı ilə bağlı ehtimallar irəli sürülür.
Azərbaycanın su arteriyası olan Kürün suyu 30 faizə qədər azalıb. Xəzər dənizi Kürə axmağa başlayıb və nəticədə çayın suyu yararsız vəziyyətə düşüb. Hazırda Kürün hövzəsində yerləşən Aran rayonlarının bir neçəsində içməli su problemi yaranıb. İnsanlar təhlükə ilə üz-üzədirlər. Paytaxt Bakının bəzi ərazilərində də su fasilələrlə verilir. Kürün suyunun azalması ilə çayda kiçik adaların əmələ gəlməsi və Mingəçevir su anbarında suyun səviyyəsinin aşağı düşməsi artıq həyəcan siqnalıdır. Yalnız bir çıxış yolumuz var – sudan qənaətlə istifadə etmək!
BMT-nin məlumatına görə, su qıtlığı səbəbindən səhralaşma, torpaqların deqradasiyası və quraqlıq dünyanın 4 milyard hektar ərazisini, 168 ölkədə yaşayan 1,5 milyard əhalini birbaşa təhdid edir. Hazırda 2 milyarddan çox məhsuldar torpaqların susuzluq səbəbindən yararsız hala gəldiyi dünyada BMT-nin hesablamalarına görə, 2030-cu ilə qədər ərzaq istehsalı üçün 300 milyon hektar əlavə torpaq sahəsi lazım olacaq. Bu səbəbdən qlobal iqtisadiyyatın 2050-ci ilə qədər 23 trilyon dollar itirəcəyi proqnozlaşdırılır. Təşkilatın digər bir məlumatında qeyd olunur ki, su çatışmazlığından hər il 12 milyon hektar əkin sahəsinə ziyan dəyir və bu da növbəti on il ərzində kənd təsərrüfatında 2 faiz azalmaya səbəb olacaq.
Qeyd edək ki, Prezident İlham Əliyevin Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı, həmçinin, Dünya Bankının rəhbər şəxsləri ilə keçirdiyi videogörüşlərdə su qıtlığı məsələsi əsas müzakirə mövzularından biri olub. AYİB prezidenti ilə görüşdə İ.Əliyev suvarma sistemlərinin yenidən qurulması məsələsinin infrastruktur sektorunda hökumətin əsas prioriteti olacağını deyib: “Çünki bütün digər infrastruktur layihələri demək olar ki, başa çatıb. Ötən il bizdə çox ciddi quraqlıq oldu. Çox ciddi quraqlıq bu il də müşahidə olunur. Anbarlarda saxlanan su həcmləri heç vaxt görünmədiyi qədər azdır”.
Azərbaycanda su qıtlığının səbəbi və bu problemin necə həll olunacağını öyrənmək məqsədilə mütəxəssislərə müraciət etdik.
Telman Zeynalov: “Prezidentin sərəncamı ilə artezian quyuları qazılıb, bunu əhalinin və suvarma sahələrinin ixtiyarına vermək istəyiriksə, niyə buna əməl olunmur?”
Milli Ekoloji Proqnozlaşdırma Mərkəzinin rəhbəri Telman Zeynalov “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, Azərbaycanda su qıtlığı fikrini kommersiya maraqları olanlar ortaya atırlar: “Azərbaycan 3 tərəfdən dağlarla əhatə olunub. Düzdür, daimi axan iri çaylarda su azalır. Amma şimal bölgəsində dağ cayları var. Yaz və yay aylarında bura bol sulu olur. Onları su anbarlarında toplamaq və iri şəhərlərə vermək, eləcə də suvarmada istifadə etmək olar. Bu işləri isə yerli icra hakimiyyəti görməlidir. Ölkə başçısı sərəncam verib ki, əhalini həm içməli, həm də kənd təsərrüfatını suvarma suyu ilə təmin etmək lazımdır. Onlar oturub düşünməlidirlər ki, yerli sakinlər su ilə bağlı problemdən şikayət etməsinlər və bu şikayət Prezidentə çatmasın. Son dövrlərdə Azərbaycan Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Açıq Səhmdar Cəmiyyəti bu məsələyə düzgün və diqqətlə yanaşır. Qurum regionlarda su anbarları yaradır. Bu anbarların yaradılmasının əsas səbəblərindən biri keyfiyyətli su enerjisi almaq, yay vaxtlarında xüsusilə quraqlıq dövründə kənd təsərrüfatı ərazisini suvarmaq, həmçinin, əhalini içməli su ilə təmin etməkdir. Prezidentin də dediyi kimi, sərhədyanı bölgələrimizdə içməli su və suvarma suyu qıtlığı yaranıb. İki il əvvəl ölkə başçısı tərəfindən həmin bölgələrdə 25-ə qədər artezian quyularının qazılmasına dair sərəncam verilib. Artezian quyuları qazılıb, amma harada istifadə olunur, bilinmir. Əsas məsələ də elə budur. Əgər Prezidentin sərəncamı ilə artezian quyuları qazılıb, bunu əhalinin və suvarma sahələrinin ixtiyarına vermək istəyiriksə, niyə buna əməl olunmur? Həmin zonalardakı çayların özəyində kimlərsə restoran və çayxanalar düzəldir, bu inşaat susuz alınmır. Onlar öz iqtisadiyyatlarını inkişaf etdirirlər. Amma camaatın iqtisadiyyatını, kənd təsərrüfatını məhv edirlər. Qrunt sularının səviyyəsini aşağı salırlar. Beləliklə, torpaqlar quruyur və külək erroziyasına məruz qalır. Bakıda tozanaqlı hava da bu səbəbdən baş verir”.
Anar Cəbrayıllı: “Qurum il ərzində müxtəlif su mənbələrindən 650 milyon kubmetr götürərək emalını və istehlakçılara çatdırılmasını həyata keçirir”
“Azərsu” ASC-nin Mətbuat xidməti və ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin rəhbəri Anar Cəbrayıllı bildirdi ki, qurum il ərzində müxtəlif su mənbələrindən 650 milyon kubmetr götürərək emalını və istehlakçılara çatdırılmasını həyata keçirir: “Bu da içməli su ehtiyatlarının 1,8 faizidir. Azərbaycanda su qeyri-bərabər paylanıb. Ölkənin 35-40 faiz əhalisinin məskunlaşdığı Abşeron yarımadasında şirin su mənbəyi yoxdur. Hər bir insanın su, sanitariya hüququ var və bu, BMT-nin davamlı inkişaf məqsədlərindən biridir, eynilə təmin olunmalıdır. Biz insanlarımıza çağırış edirik. “Su, Allahın suyudur”, deyib keçməyək. Suya qənaət olunmalı, israfçılığa yol verilməməlidir. Qış aylarında Abşeron yarımadasına saniyədə 11 kubmetr su veririk. Bu zaman heç bir problem olmur. Yayda biz bu miqdarı 17-18 kubmetrə qədər artırırıq. Amma problem yenə də var. Çünki insanlar yayda içməli sudan daha çox suvarma məqsədi üçün istifadə edirlər”.
Həmsöhbətimizin sözlərinə görə, Kür çayında suyun səviyyəsinin azalmasının içməli su ehtiyatlarına təsiri yaşanır. Belə ki, hazırda Neftçala kəndlərinə su vermək üçün orada yerləşən modul tipli qurğulara maşınlarla su daşınır, daha sonra nasoslarla bulaqlara vurulur: “Neftçalada su yoxdur. Məcbur qalıb maşınlarla su veririk o əraziyə. Təsəvvür edin, binada yaşayan insanlar su krantını açır və su gəlmir. Ancaq Saatlı və Sabirabadda 13 modul tipli qurğu var və onlar suvarma kanallarından suyu götürüb təmizləyərək əhaliyə verir. Hazırda mənbədə su olmadığı üçün bu qurğular da fəaliyyətini dayandırıb. Həmin qurğular işləmir və insanlara içməli su vermir”.
Xosrov Musayev: “Yaxın gələcəkdə Azərbaycanda su qıtlığı olacaq”
Ekoloji İnformasiya İctimai Birliyinin sədr müavini Xosrov Musayev bildirdi ki, Neftçala rayonunda Kür çayında suyun səviyyəsi aşağı düşüb: “Yaxın gələcəkdə Azərbaycanda su qıtlığı olacaq. Azərbaycanda 20-25 faiz su azala bilər. Bunun səbəbi nədir? Dünyada gedən qlobal iqlim dəyişikliyi nəticəsində temperatur 1 dərəcə qalxıb. Bu, bəlkə də kimlərəsə kiçik rəqəm görünər. Amma bu, dünya üçün böyük bir rəqəmdir. O cümlədən, Azərbaycanda da tədqiqatlar aparılır ki, son 20 ildə temperatur niyə 1 dərəcə qalxıb. Bu, dünyada iqlimə təsir edir. Ən narahatedici məqamlardan biri odur ki, yağıntının miqdarı azalıb. Meşələrin qırılması və yay aylarında xüsusi olaraq buxarlanmanın yağıntıdan 2-7 dəfə çox olması su qıtlığı yaradıb. Su qıtlığı yarananda nəticədə zərbə Kür çayına dəyir. Təəssüfedici məqamlardan biri odur ki, Azərbaycanda su ehtiyatının 72 faizi kənar ölkələrdə formalaşıb, yəni tranzit çaylarıdır".
Günel CƏLİLOVA
