Siyasi gündəmin hələ də əsas prioritet mövzularından biri fevralın 15-i Münhen Təhlükəsizlik Konfransında Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan arasında Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı keçirilən debatdır. Belə görünür ki, erməni tərəfi bu debat zamanı aldıqları zərbəni həzm etməkdə ciddi çətinlik çəkir. Əks təqdirdə bu debatın nəticələri, onun Ermənistanı biabırçı məğlubiyyətə düçar etməsi qarşı tərəfdə belə geniş müzakirə olunmazdı.
Paşinyanın debat zamanı tarixi faktları təhrif etməsi, ingilis dilində normal danışa bilməməsi, həmçinin əsassız siyasi təhlili onu çıxılmaz və gülünc vəziyyətə saldı. Bunu beynəlxalq qurumların təmsilçiləri ilə yanaşı, Ermənistanın özündə də etiraf edirlər. Məsələyə yenidən qayıdan politoloq Aleksandr Manasyan hesab edir ki, Paşinyan özünün ilk ictimai debatına hazırlıqsız gəlməklə ölkəni pis vəziyyətdə qoyub: “Bağlı qapılar arxasında müzakirələr asan olur, lakin iki dövlət başçısının rəqabət apardığı mətbuat konfransının gedişində hər şey başqa cürdür. Birinci halda konkret nəyin müzakirə olunduğu məlum deyil, lakin ehtimal etmək mümkündür. Mətbuat konfransı isə mitinqə bənzəyir. Amma bu mitinq İrəvanda keçirilmir və ona yaxşı hazırlaşmaq lazımdır”. Onun sözlərinə görə, Nikol Paşinyanın şəxsində erməni tərəfinin bəyanatı çox da inandırıcı deyildi. Ekspert əlavə edir: “Paşinyanın Böyük Tiqran haqqında və Ermənistanda inqilabla bağlı söylədiyi tarixi sübutlar zəif olub”. Onun fikrincə, bunu hətta aparıcı da başa düşdü və o təəccüblənmişdi. Eyni zamanda, Manasyan qeyd edib ki, bu cür sübutlar ABŞ, Rusiya və Avropa İttifaqı kimi böyük aktorların xoşuna gəlmir. Belə ki, həmin vaxt bir çox dövlət mövcud deyildi və belə bəyanatlar onların qüruruna və şərəfinə toxunur: “Əgər hökumət başçısı bu yolla getməyə qərara veribsə, onda həmin sübutları da ağılla və daha dəqiq təqdim etmək lazım idi. Bu, mənfi reaksiya doğurmazdı”. O, tarixi faktlara müraciəti yersiz hesab edir: “Ümumiyyətlə, Paşinyanın etdiyi kimi, tarixə bu qədər dərin ekskursiyanın heç bir mənası yox idi. Çünki həmin vaxt hüquqi aspektlər tarixi sübutlardan heç də az əhəmiyyətli deyildi”.
Digər erməni şərhçi Tevos Arşakyan Münhen məğlubiyyətindən sonra Paşinyanın tənqidçilərinin artdığını vurğulayır. Onun sözlərinə görə, Münhendə məzmunsuz, tutarsız və biabırçı nitqinə görə son günlərdə Paşinyana “təpik vurmayan” qalmadı: “Bu biabırçılıq nəticəsində Paşinyanı təkcə rəqibləri yox, həm də dünənə qədər onun üçün yaxasını cıranlar da sərt tənqid edir. Hökumət başçısının tənqidçilər ordusu qar uçqunu kimi artmaqda davam edir”. Arşakyan erməni cəmiyyətinin dərin təəssüf içində olduğunu vurğulayıb:“Vaxtilə xalq olaraq Sarkisyanın kriminal-oliqarx rejimindən xilas olmağımıza sevinirdik. Ümid edirdik ki, həyatımız yaxşılaşacaq, lakin 2 il ərzində heç nə dəyişmədi. Nə Ermənistanın daxilində, nə də beynəlxalq səhnədə heç nə ilə qürur duya bilmirik. Avrasiya İqtisadi İttifaqı, Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı və MDB sammitlərində Paşinyan kölgədə qalır. Belə görünür ki, o, beynəlxalq meydançalarda özünü apara bilmir, axı beynəlxalq səhnə nə tərəfdarları önündə çıxış etdiyi Ermənistan, nə də hücuma keçdiyi sosial şəbəkədir. Münhen bunu bir daha təsdiqlədi. Və məsələ təkcə Əliyevin mükəmməl ingilis dili qarşısında Paşinyanın aksentlə danışması deyil. Nəticədə ingilis dili ana dilimiz deyil və bunun üçün tərcüməçilər var. Acınacaqlısı odur ki, Paşinyan Əliyevin hücumları qarşısında duruş gətirə bilmədi. Artıq politoloqlar danışır ki, Münhendə Nikol yazıq və köməksiz, Əliyev isə inamlı idi. Paşinyan dünyanın gözü önündə “Qarabağın öz müqəddəratını təyin etməsi” prinsipindən qətiyyətlə danışmalı idi, lakin bu olmadı. Əliyev, faktiki olaraq, onu ağır yumruqlara qonaq etdi və budur, “nokaut”. Gülməlisi odur ki, Paşinyanı dəstəkləyən ekspertlər, jurnalistlər elə danışırlar, sanki Münhendə divara qısılan Əliyev idi. Onlar sadəcə gic kimi görünürlər. Bəlkə onlar düşünür ki, insanlar kordur və həqiqətin nə olduğunu bilmirlər?”.
Öz növbəsində, başqa bir poliotloq David Mkrtçyan hesab edir ki, Paşinyanın uğursuzluğu hazırkı hökumətin də imicini zərbə altına qoyub: “Paşinyanın rüsvayçı hazırlıqsızlığı hətta onun tərəfdarları üçün də aydın oldu, hazırkı hakimiyyəti çətin vəziyyətə saldı. İndi vəziyyəti düzəltmək üçün Paşinyan növbəti populist addım atmağa qərar verib. O, Qarabağ probleminin nizamlanması üzrə özünün “Münhen prinsipləri” barədə bəyanat verib. Yəqin ki, Paşinyan öz tərəfdarlarına onların təbliği barədə göstəriş verəcək ki, hansısa üsulla Münhendəki davranışını unutdursun. Lakin bu, növbəti populist addımdır. Bundan başqa, artıq tamamilə aydındır ki, o, saman çöpündən tutaraq bu rüsvayçı vəziyyətdən çıxmağa can atır. Paşinyanın öz ölkəsini gülməli vəziyyətə salması erməniləri utandırıb. Təəssüf ki, Paşinyanın sözləri təkcə Məmmədyarovda yox, hər halda, Münhen, Moskva, Vaşinqton, Parisdə və digərlərində də gülüş doğurub. Artıq Paşinyanın kim olduğu hamıya məlumdur. Reallıq belədir”.
Ermənistanın sabiq baş naziri Xosrov Arutyunyan isə qeyd edir: “İlk təəssürat: Paşinyan sanki beynəlxalq ictimaiyyət qarşısında çox orijinal, bir çoxlarından, xüsusən Ermənistanın keçmiş rəhbərlərinin mövqelərindən fərqli yanaşma ilə dayanmaq istəyirdi. Xüsusilə söhbət danışıqlar prosesində yersiz olan “mikroinqilab” terminindən gedir. Bu termin mahiyyət etibarilə heç bir çərçivəyə sığmırdı və qarışıqlıq yaradırdı. Söhbət kreativ olmayan addımlardan gedirsə, onda bu cür də danışmaq lazımdır. Lakin “inqilabın” buna heç bir dəxli yoxdur. O öz fikirlərini dəqiq ifadə edə bilmədi”. Debatların gedişinə tamamilə ədalətli qiymət verən Paşinyanın sələfi əlavə edib ki, uğursuzluğun səbəbi, mütəxəssislərin də qeyd etdiyi kimi, Paşinyanın beynəlxalq tədbirlərə uyğun gəlməyən ingiliscə səviyyəsi ola bilər: “Amma məsələ dil bilməkdə deyil, arqumentlərin zəif olmasındadır!. Əliyev fikirlərində dəqiq idi: problem ərazi ilə bağlıdır, mübahisə Ermənistanla Azərbaycan arasındadır, Ermənistan bizim torpaqlarımızı işğal edib. Hər şey son dərəcə dəqiq ifadə edilib. Təəssüf ki, Əliyev öz fikirlərində Paşinyana nisbətən daha dəqiq və cəsarətli idi. Belə təəssürat yaranırdı ki, Paşinyan bu görüşə pis hazırlaşıb, ağlına gələn sözləri və fikirlərini düşünmədən çatdırır. Beynəlxalq ictimaiyyətin gözləntiləri barədə suala cavab qeyri-kafi oldu, çünki münaqişənin hərb yolu ilə həlli olmadığı bəyanatı çoxdan qəbul edilib, onun davamı da olmalıdır”. Ermənistanın “Alternativ layihələr qrupu”nun üzvü, politoloq Vahe Hovhannisyan isə məsələyə belə yanaşır: “Münhendə baş tutmuş Paşinyan-Əliyev tok-şousu və bunun media müzakirələri bir neçə dəqiqləşdirmə aparmağa vadar edir”. O qeyd edib ki, Ermənistan cəmiyyəti, o cümlədən Paşinyanın seçdiyi kütlə nə baş verdiyini başa düşmək istəyir: “Bu, siyasi baxışlardan asılı olmayaraq hər kəsi narahat edən, ümumilikdə təhlükəsizliklə əlaqəli olan məsələdir. Münhendən sonra Paşinyanın komandası yeraltı vəziyyətə düşdü. Onun 88 nəfərlik şanlı parlamentindən heç bir səs çıxmadı. Onlar öz liderlərini qoruya bilmədilər. Bu təkcə Paşinyanın faciəsi deyil, həm də o deməkdir ki, ölkədə siyasi çoxluq, siyasi sistem, siyasi düşüncə yoxdur və buna görə də böyük uğursuzluğun qarşısını almaq üçün zəmanət mövcud deyil. Və bu çox ciddi narahatlıq doğuran məsələdir. Onu ehtiva edir ki, bugünkü siyasi düşüncə və resurslarla ölkə irəliləyə bilməz”.
Bütün bunlar Münhen prosesinə Ermənistanda hansı münasibət sərgiləndiyini aydın təsəvvür etməyə itmkan verir. Dünya isə bir daha şahidlik etdi ki, panel müzakirələr zamanı Azərbaycan prezidenti çox dəqiq, səlis və məntiqli çıxışı ilə işğalçının kim olduğunu göstərdi. Beynəlxalq miqyasda bir daha təsdiq edildi ki, Ermənistan öz ordusunu Dağlıq Qarabağdan və işğal etdiyi digər Azərbaycan torpaqlarından çıxarmalıdır. Azərbaycan problemin kökündə nəyin durduğunu dünya ictimaiyyətinə çatdırdı. Bir daha bilindi ki, Dağlıq Qarabağ və işğal altında olan rayonlar beynəlxalq hüquqla təsdiq olunmuş Azərbaycan torpaqlarıdır. Beynəlxalq ictimaiyyət onu da yaxşı başa düşür ki, Azərbaycan indi 30 il bundan əvvəlki ölkə deyil. Diplomatik, hərbi, siyasi, iqtisadi və digər istiqamətlərdə Azərbaycan kifayət qədər güclənib. Bütün bunların münhendə bir daha öz təsdiqini tapması isə erməni tərəfinin narahatlığını artırıb. Onlar bilir ki, Paşinyan kimi avantürist bir liderlə Qarabağ məsələsində Azərbaycana uzun müddət müqaviəmt göstərmək mümkün deyil. Elə bu səbəbdən Münhen görüşündən sonra Paşinyana qarşı tənqidi münasibətlər səngimir. Bu həm də Azərbaycan diplomatiyasının qələbəsidir. Hər halda hadisələrin gedişi göstərir ki, Münhen debatı istənilən halda Qarabağ münaqişəsinin sonrakı gedişinə öz təsirini göstərəcək. Çünki məhz bu olay erməni tərəfinin indiyə qədər gətirdiyi bütün arqumentlərin əsassızlığını aydın nümayiş etdirdi. Hesab edilir ki, yaranmış vəziyyətdə qarşıdakı dövr ərzində erməni tərəfi dünya miqyasında Qarabağ məsələsində daha çox müdafiə mövqeyinə çəkilməli olacaq. Amma bu da ermənilərin Qarabağ məsələsində uduzmasını əngəlləmək iqtidarında deyil.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
