Yaxın Şərqdə cərəyan edən hadisələr dünyanın diqqətini yenidən bura yönəldib. Belə görünür ki, qardaş Türkiyə və Suriya artıq yaxın tezlikdə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara start verəcək. İndilikdə baş verən hadisələr də artıq tərəflərin savaşa start verdiyini göstərir. Belə görünür ki, bu savaş istənilən vaxt daha dəhşətli xarakter ala bilər.
Həllik isə tərəflər bir-birinə qarşı müxtəlif ölçülü hücum əməliyyatları həyata keçirir. Qeyd edək ki, Suriya qüvvələrinin İdlibdə yerləşən Türkiyə ordusuna məxsus müşahidə məntəqələrini atəşə tutması nəticəsində ümumilikdə 14 hərbçi həlak olub. Cavab hücumları nəticəsində ümumilikdə 250-dən çox suriyalı hərbçi zərərsizləşdirilib. Türkiyənin Müdafiə Nazirliyi bəyan edir ki, əməliyyatlar Suriya qüvvələrinin Türkiyə ordusunun mövqelərinə endirdiyi top atışlarına cavab olaraq təşkil edilib. Bildirilib ki, hücum zamanı Suriya ordusuna məxsus 2 tank, 1 ağır silah və 1 silah anbarı sıradan çıxıb. 1 tank isə ələ keçirilib. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan qeyd edir ki, Suriya ordusunun hücumu nəticəsində İdlibdə həlak olan türkiyəli hərbçilərin qisası alınır və alınacaq. Ərdoğan Əsəd rejiminin artıqlaması ilə cəzalandırılacağını bildirib:“Rejim ciddi mənada İdlibdə artıqlaması ilə cəzasını aldı. Amma kifayət deyil. Davamı gələcək. Bizim “Mehmet”imizə hücum etdikcə, bədəlini çox ağır ödəyəcəklər. Fevral ayının sonuna qədər rejimi müşahidə məntəqələrimizdən uzaqlaşdırmaqda qətiyyətliyik. Quruda və havada heç bir yolaverməyə meydan vermədən bunu edəcəyik. Onların məqsədi meydanı tamamilə boşaltmaqdır. Heç kimin təxribatına göz yummayacağıq. Rejim ünsürlərini hər yerdə vuracağıq”. Türkiyənin Suriya ordusuna vurduğu son ağır zərbələrdən sonra Suriya prezidenti Bəşər Əsəd də mətbuata açıqlama verib. Əsəd Türkiyəni ölkəsinin ərazilərini işğal etməkdə ittiham edib:“Türkiyə öz sərhədlərinin yaxınlığındakı terror təhdidlərini bəhanə edərək ölkəmizi işğal edir. İndi də İdlib və Hələb ətrafına xeyli hərbi texnika və canlı qüvvə yığıb. Biz bunu cavabsız qoya bilmərik. Türkiyənin İdlibə həmlələrinə sakit yanaşmayacağıq. Ordumuz buna hücumla cavab verəcək”.
Son məlumata görə, həm Türkiyə, həm də Suriya İdlib ətrafına böyük sayda qüvvə cəmləyir. Bu isə tərəflərin istənilən an qanlı savaşa başlamasını istisna etmir. Baş verənlərlə bağlı “Əl-Monitor” dərgisi yazır ki, prosesə NATO və Rusiyanın, eləcə də İranın qoşulması gözlənir. Bu isə artıq bölgədə genişmiqyaslı savaşın çıxması deməkdir: “Rusiya və Suriya qırıcı təyyarələrinin hava dəstəyi ilə Bəşər Əsədə sadiq qüvvələr keçən həftə rejimin nəzarətinə keçən strateji Saraqib şəhərindən İdlibin mərkəzinə doğru irəliləyişi davam etdirir. İran tərəfdarı hərbçilər isə Hələbin qərbindən vilayətə doğru irəliləyirlər. Türkiyə də, öz növbəsində, məkanda hərbi gücünü artırır. Əraziyə 100-dən çox hərbi konvoy göndərilib. İdlibin müdafiəsini cənub və şərq cəbhələrindən gücləndirmək üçün bu, Türkiyənin 2011-ci ildən bəri bölgədəki ən böyük hərbi mövcudluğuna işarədir. Hazırda bölgədəki türk əsgərlərinin sayı təxminən 9 minə çatıb. Suriya rejimi tərəfindən mühasirəyə alınan türk müşahidə postlarının sayı da Tell Tuqan, əl-Ays və Saraqibin süqutu ilə yeddiyə çatıb. Türkiyə 2018-ci ildə Ankara və Moskva arasında deeskalasiya sazişi çərçivəsində İdlibdə və ətrafında 12 hərbi post qurmuşdu. Bu qədər ölümcül qarşıdurmalara baxmayaraq, Türkiyə niyə ərazidə qoşun saxlamaqda israr edir?
Ankaranın strategiyası sadədir: Türkiyə İdlibdə və ətrafında hərbi iştirakını Suriya rejiminin təcavüzünə qarşı Rusiyanı hərəkətə keçirməyə məcbur etmək üçün məcburi diplomatiya olaraq artırır. Türkiyə İdlib probleminin sonda sərt danışıqlar yolu ilə həll olunacağına əmindir. Beləliklə, Suriyanın digər bölgələrində maraqlarını qorumaq üçün Ankara hava məkanına nəzarət etmədiyi bir bölgədə əsgərlərini artıraraq mövqeyini gücləndirir. Türkiyə risqli strategiyası ilə iki məqsədə çatmağı hədəfləyir. Birincisi, Moskvanı İdlibdə barışıq üçün yeni danışıqlar masasına oturtmaq. İkincisi, masada Rusiyadan Suriya rejiminin Türkiyənin Afrin bölgəsindəki hərbi varlığını, həmçinin Cerablus, əl-Ray və əl-Babı qorumasına icazə təminatı almaq.
Türkiyə üçün kabus ssenarisi – 2017-ci ildə “Fərat Qalxanı” əməliyyatı və 2018-ci ildə “Zeytun Budağı” əməliyyatı ilə nəzarət altına alınan şimal bölgələrini itirməkdir. Suriya rejimi İdlibə nəzarəti təmin etdikdən sonra bu bölgələrə keçə bilər. Beləliklə, Ankaranın Rusiyanı atəşkəsə dair danışıqlar masasına oturmağa razı salmaq üçün hərbi varlığını artırmaqdan başqa yolu qalmır. Türkiyə ilə Rusiya arasında gərgin keçən həftədə, fevralın 1-də Türkiyənin dəstəklədiyi “Azad Suriya Ordusu”nun nəzarətində olan İdlibin şimalında 4 Rusiya əməliyyatçısı öldürülüb. Rusiya nümayəndə heyəti fevralın 8-də deeskalasiya danışıqları üçün Ankaraya gəlib, ancaq Suriyanın şimal-qərbindəki Taftanaz şəhərində türk mövqeyinə hücum atəşkəs ümidlərini öləziləşdirib. Qeyd edək ki, bu görüşlərdə Türkiyə hava və quru qüvvələrindən dörd generalın olması Türkiyənin Rusiya ilə hərbi koordinasiyaya verdiyi yüksək önəmdən xəbər verir. Fevralın 8-də keçirilən ilk danışıqlarda Türkiyə tərəfi, Suriyanın rejim qüvvələri fevral ayının sonuna qədər İdlibdəki deeskalasiya zonasından çəkilməkdən imtina etdiyi təqdirdə, əks-həmlə həyata keçirəcəyini bildirib.
Ankara Əsəd qüvvələrinin İdlibin mərkəzinə çatmasından əvvəl siyasi prosesi sürətləndirmə məqsədilə Rusiya, İran və Türkiyə arasında mümkün yeni bir sammit üçün əsaslar qurur. Türkiyə prezidentinin mətbuat katibi İbrahim Kalın Qazaxıstan paytaxtında 3 il əvvəl başlanmış Suriya danışıqlarına toxunaraq deyib: “Mart ayında Astana danışıqlarının yeni mərhələsi keçirilə bilər”. Prezident Vladimir Putinin Türkiyənin məcburi diplomatiyasına necə təpki verəcəyi hələ məlum deyil. Putinin türk vəzifədaşı ilə təkbətək görüşə hazır olub-olmaması da cavabsız sualdır, çünki Rusiya lideri yanvarın 23-də Moskvada Türkiyə və Suriya kəşfiyyatçıları arasında görüşdən sonra da Ankara-Dəməşq yaxınlaşmasını təmin edə bilməyib.
Ərdoğan və Putin görüşsə, yəqin ki, qoşunlarını strateji M4 və M5 magistral yollarının cənubundan çəkmə qarşılığında Türkiyə Suriyanın şimalındakı “Fərat Qalxanı” bölgəsi və Afrin üzərində nəzarəti davam etdirməsini tələb edəcək. Ankara İdlibin mərkəzini Suriya müxalifətinin nəzarətində saxlamaq yollarını da axtarır, halbuki, Əsəd qüvvələri hədəfdən cəmi 10 kilometr məsafədədir, 2012-ci ildən bu yana ən yaxın məsafədə. Danışıqlar masasının qurulması çətindir. Dəməşq hədəfinə çatana qədər Moskva onun üçün vaxt udmağa çalışacaq”. Belə bir vaxtda Türkiyənin NATO-ya müraciət etməsi də diqqətdən yayınmır. Məsələyə NATO müdaxilə etsə, Rusiya və İran daha aktiv şəkildə Əsədə yardım edəcək. Elə bu da Yaxın Şərqdə daha təhlükəli bir savaşa rəvac verir.
BMT-nin Humanitar İşlərin Əlaqələndirilməsi Departamenti isə bildirir ki, silahlı qarşıdurma davam edərsə, İdlib qəbiristanlığa çevrilə bilər:“Ötən ilin dekabr ayından bəri, əsasən qadın və uşaq olmaqla, 700 min nəfər İdlibdən köç edib. Bu, Suriyanın İdlib şəhərində yaşanmış ən böyük köç sayılır. Hazırda ən böyük köçlə qarşı-qarşıyayıq. İdlibin qəbiristanlığa çevrilməməsi üçün qarşıdurmalar dərhal dayandırılmalıdır”.
Tahir TAĞIYEV
