Azərbaycanın işğalçı Ermənistanı diz çökdürmək üçün tətbiq etdiyi pressinqlər, o cümlədən iqtisadi təzyiq siyasəti bu gün qarşı tərəfin daha acınacaqlı mövqeyə düşməsi ilə müşayiət olunur. Elə bunun nəticəsidir ki, Ermənistanın sosial-iqtisadi çöküşü dinamik xarakter almaqda, ölkəni trək edənlərin sayı sürətlə artmaqdadır. Məsələyə münasibət bildirən “İrs” partiyasının sədr müavini Armen Martirosyan vurğulayır ki, bu gedişlə gələn ildə də Ermənistanda sosial-iqtisadi vəziyyətin pisləşməsi qaçılmazdır. Bunun qarşısını almaq üçün hökumətin strateji planı yoxdur.
O qeyd edib ki, Nikol Paşinyan rejiminin siyasəti ölkəni ancaq məhvə aparır: "Ermənistan yenə də sosial-iqtisadi, transmilli layihələrdən kənarda qalıb. Əlbəttə, burada Azərbaycan və Türkiyənin mövqeyi də mühüm rol oynayır. Amma Paşinyan iqtidarı da hansısa transmilli layihələrə Ermənistanı cəlb edə bilmədi. İranla bağlı belə layihələr yenə kağız üzərində qaldı. Ermənistan-İran dəmir yolunun çəkilməsi proqramı, "Şimal-Cənub" avtomobil yolu, ümumerməni bankı və ya Gümrü texnoparkı kimi layihələr haqqında yalnız danışılıb. Belə vəziyyətdə yenə Ermənistanı tərk edənlərin sayı artır. Xarici biznes Ermənistana gəlmək istəmir".
"Çiçəklənən Ermənistan Partiyası"nın parlament fraksiyasının deputatı Gevork Petrosyan da eyni mövqeni bölüşür: “Ermənistanda hökumət ictimaiyyətə ardıcıl olaraq məhkəmə prosesi və həbslər “yedizdirir”, ancaq əhali hakimiyyəti belə şoulara baxmaq üçün deyil, yaxşı yaşamaq üçün dəyişdirib”. Hakimiyyət dəyişikliyində Nikol Paşinyana və onu dəstəkləyən qüvvələrə dəstək vermiş bu partiyanın lideri, sahibkar Haqik Tsarukyan Ermənistana sərmayə qoymaq üçün mövcud mühitdən razı qalmadığını və xaricilərin ölkədən uzaq durduğunu bildirib. O, iş adamlarının sənədləri tərtib etməsi üçün süründürməçiliyin mövcudluğundan danışıb və Paşinyanın iqtisadi inqilab ifadəsi ilə razılaşmadığını deyib: “İqtisadi inqilab üçün, ilk növbədə, qanunlar dəyişdirilməli, sərmayə qoyuluşuna əlverişli, səmərəli şərait yaradılmalı, vergilər azaldılmalıdır. Amma bunlar yoxdur”. Beləliklə, yerinə yetirilməyən vədlər Ermənistana xarici sərmayənin qoyulmasına imkan vermir. Ölkə iqtisadiyyatı daha çox Rusiyadakı erməni iş adamlarından asılı vəziyyətə düşür. Onlar da Moskvanın göstərişi ilə Ermənistandan sərmayələrini tədricən geri çəkir. Yaranmış şərait ölkədə siyasi gərginliyin də artmasına səbəb olub. Rəy sorğularının nəticəsinə əsasən, hökumətin nüfuzu azalmaqdadır. ABŞ-ın Beynəlxalq Respublikaçılar İnstitutunun 18 yaşdan yuxarı Ermənistanın 1200 vətəndaşı arasında ölkədə keçirdiyi rəy sorğusunun nəticələrinə əsasən, respondentlərin yalnız 55 faizi hakimiyyətə dəstək verir. Halbuki, bundan əvvəl hakimiyyətin dəstəyi əhali arasında 71 təşkil edirdi. Proqnozlara görə, əhali arasında hakimiyyəti dəstəkləyənlərin sayı artıq gələn ilin əvvəlində 50 faizdən də az olacaq. Mühacir ermənilərin, fəaliyyətinin dayandımağa məcbur olan kiçik və orta biznes obyektlərinin sayınin artması da bunu şərtləndirən başlıca faktorlardan sayılır.
Amma təbii ki, Ermənistanın yaşadığı mövcud böhranın başlıca səbəbi işğal siyasəti, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin hələ də həllini tapmamasıdır. Artıq düşmən ölkədə də yaxı başa düşürlər ki, Ermənistandakı sosial-iqtisadi böhran və onun nəticələri yalnız sülh, sabitlik və təhlükəsizlik şəraitində aradan qaldırıla bilər. Münaqişənin həll olunmaması və İrəvanın bu konfliktin dinc yolla nizamlanması üzrə danışıqlar prosesini süni şəkildə uzatması regional inkişafı əngəlləyir, təcavüzkar ölkənin özünü iflic edir. Belə olan halda Ermənistanın münaqişənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və beynəlxalq hüquq normaları çərçivəsində həllinə razılıq verməsindən başqa yolu yoxdur. Yalnız konstruktiv mövqe sərgiləməklə münaqişənin həllinə zəmin yaradacağı halda Ermənistan regional layihələrə qoşula bilər. Iqtisadi layihələrin iştirakçısına çevrilməklə, təbii ki, İrəvan öz iqtisadiyyatını tənəzzüldən xilas edə bilər. Digər tərəfdən, işğal siyasətindən əl çəkməklə Ermənistan Türkiyə ilə sərhədlərin açılmasına da nail ola bilər. Bu da bu ölkənin uzun illərdən bəri iqtisadi böhranın əsas səbəblərindən biri olan blokada vəziyyətindən çıxması deməkdir. Amma Paşinyan iqtidarının bu reallığı qəbul edib müvafiq addımlar atmaması Ermənistanda hökm sürən ağır iqtisadi vəziyyəti hər keçən gün daha da pisləşdirir. Vəziyyət belə davam etsə, xalqın Paşinyanı da devirmək üçün küçələrə tökülməsi qaçılmaz sayılır. Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi Ermənistana, onun hakimiyyətinə, ən əsası da sadə ermənilərə heç nə qazandırmayıb. Erməni xalqı bu münaqişənin nəticəsi olaraq yalnız ağır sosial problemlər içərisində qalıb. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, ölkəni tərk edənlərin sayı da bu fonda durmadan artır. Ermənistan mediası da açıq etiraf edir ki, ölkədəki çətin iqtisadi vəziyyət səbəbindən on minlərlə insan evlərini tərk edib və xarici ölkələrə köçüb. Özü də ölkəni tərk edən erməni ailələri bu addımı sadəcə ac qalmamaq üçün atırlar. Artıq faktdır ki, ölkədə iqtisadi böhran, işğalçı siyasət nəticəsində yaranan hərbi şərait əhalinin öz dövlətində yaşaması üçün problem yaradır. Bu səbəbdən Ermənistanda əhalinin sayının azalması bundan sonra da qaçılmaz sayılır.
BMT-nin Əhali Fondunun Ermənistandakı icraçı nümayəndəsi Sovinar Arutyunyan bildirir ki, vəziyyət sürətlə pisləşir: “Bunun qarşısı alınmasa, 4-5 ildən sonra Ermənistan üzrə ölənlərin sayı doğulanların sayını üstələyəcək”. Rəsmi statistikaya əsasən, Ermənistanda əhalinin 46,5 faizini kişilər, 53,5 faizini isə qadınlar təşkil edir. Bunun başlıca səbəbi isə emiqrasiya sayılır. Qarşıdakı dövr ərzində fərq nisbətinin daha da böyüməsi gözlənilir. Ermənistanın Əmək və Sosial Məsələlər Nazirliyinin demoqrafiya bölməsinin rəisi Artak Markosyanın sözlərinə görə də, reproduktiv insanların ölkəni tərk etməsinin ağır izləri Ermənistanda qalıb: “Mühacirət və demoqrafik strategiyanın olmaması 27 ildə acınacaqlı vəziyyəti yaradıb”. Miqrasiya problemini həll edə bilməyən Ermənistan ordusunun perspektivdə daha ciddi şəkildə əsgər, hərbçi problemi ilə də üzləşəcəyi istisna edilmir. Artıq yaranmış durumda Ermənistanın siyasi-ictimai çevrələrində qadınların hərbi xidmətə çağırılması ilə bağlı müzakirələr genişlənir. Ermənistan ordusuna kütləvi şəkildə qadınların cəlb olunması o deməkdir ki, ordu ehtiyacları üçün qadınlardan yardım dilənir. Təbii ki, bunun da vəziyyətə hansısa formada müsbət təsiri gözlənilmir. Özü də bütün bunlar o fonda baş verir ki, gələn il ərzində yeni Qarabağ savaşının başlanacağına dair maraqlı proqnozlar verilir. Məsələn, ukraynalı politoloq Nataliya Belous bildirir ki, Azərbaycan 2020-ci ildə antiterror əməliyyatına başlayacaq: “Bunu artıq dəqiq demək olar. Amma bu çoxşaxəli hərbi əməliyyat Ermənistan ərazisində olmayacaq. Çoxları burda səhvə yol verir. Antiterror əməliyyatları Azərbaycanın bütün beynəlxalq təşkilatlar və ölkələr tərəfindən tanınmış sərhədləri çərçivəsində, Qarabağda baş tutacaq“. Onun sözlərinə görə, Azərbaycanın iqtisadi və hərbi cəhətdən Ermənistandan qat-qat güclü olması bu hərbi əməliyyatların tez bir zamanda və ugurla başa çatmasına zəmanət verir: “Hazırda hər şey geosiyasi dəyişikliklərdən, yəni Rusiya amilinin mövcudluğundan və qaynar nöqtələrin olduğu Yaxın Şərqdəki vəziyyətdən asılıdır. Bütün bunlar prosesə zərər verə bilər, buna görə də Azərbaycan diqqətlə hərəkət edir. Hərbi əməliyyatların necə davam edəcəyi barədə danışmaq çətindir, amma Azərbaycan ilk növbədə heç kimə zərər verməmək üçün diplomatik tədbirlər görür və qarşı tərəfi konstruktiv danışıqlara çağırır. Amma 2020-ci il ermənilərə veriləcək son tarix olacaq. Bakı ən son halda silaha əl atacaq, bu da Ermənistan hakimiyyətinin mövqeyindən asılı olacaq. Bakının hərbi potensialından xəbərdar olan birisi kimi deyə bilərəm ki, hazırda Azərbaycanın çox güclü xüsusi təyinatlılardan ibarət ordusu var. Antiterror əməliyyatlarını da məhz onlar aparacaq. Azərbaycanın bu işdə heç kimin köməyinə ehtiyacı olmayacaq. Hətta ehtiyatda olan hərbçilər belə çağırılmayacaq”. Ekspertin bu fikirlərini Ermənistana ünvanlanmış xəbərdarlıq kimi də qiymətləndirmək olar. Amma çıxış yolu da yox deyil. Bu yol Ermənistanın Qarabağın işğalından əl çəkməsindən, qonşulara yersiz və əsassız ərazi iddiaları irəli sürməkdən imtinasından, başqalarının əlində alət olmaqdan qurtulmasından keçir. Ermənistan bu istiqamətdə irəliləyərsə, ilk növbədə özünü xilas edər. Dağlıq Qarabağın işğalının davamı isə Ermənistanın indi ən yüksək səviyyədə mövcudluğunu təhdid edir. Bunlar bir daha təsdiq edir ki, Ermənistan dövlətçiliyinin gələcəyi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından asılıdır. Münaqişə davam edəcəyi təqdirdə isə bu ölkənin iqtisadi tənəzzülü səngiməyəcək, əksinə, daha də dərinləşərək sosial-iqtisadi fəlakət həddinə çatacaq. Digər tərəfdən o da faktdır ki, Ermənistanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin sülh yolu ilə həllindən yayınmaqla destruktiv mövqe tutması bütövlükdə Cənubi Qafqazda təhlükəsizliyə, iqtisadi inkişafa maneə yaradır. Bu isə regionda maraqlı qüvvələrin də istəklərinə cavab vermir. Elə bu səbəbdən son dövrlərdə beynəlxalq miqyasda Ermənistana Qarabağ təzyiqlərinin artması da aydın müşahidə olunur.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
