TANAP qaz kəmərinin Avropa ilə birləşən hissəsinin istismara tam hazır vəziyyətə gətirilməsi artıq dünya enerji xəritəsini də əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməyə başlayır. Bununla Azərbaycan həm də iki mühüm məqsədə nail olur. Onlardan birincisi Avropanı tam yeni mənbədən təbii qazla təmin edən mənbə statusunu qazanmaq, ikincisi, Avropa və ümumiyyətlə dünya enerji bazarında daha güclü mövqenin sahibinə çevrilməkdir. Azərbaycan artıq bu istiqamətdə müvafiq addımlar atmaqla Avropa üçün daha etibarlı enerji tərəfdaşı statusu əldə edib.
Ekspertlər hesab edir ki, bütün bunlar Azərbaycanın perspektiv inkişafı baxımından da mühüm önəm kəsb edir. Bu barədə danışmazdan öncə xatırladaq ki, noyabrın 30-da Türkiyənin Ədirnə vilayətinin İpsala qəsəbəsində TANAP qaz kəmərinin Avropa ilə birləşən hissəsinin açılış mərasimi keçirilib. “Cənub Qaz Dəhlizi”nin əsas seqmenti olan TANAP Xəzərin Azərbaycan sektorundakı “Şahdəniz-2” qaz-kondensat yatağından çıxarılan qazı avropalı istehlakçılara çatdıracaq. “Enerjinin İpək yolu” adlandırılan TANAP-ın birinci fazası keçən il iyunun 12-də Türkiyənin Əskişəhər şəhərində istifadəyə verilib. Türkiyəyə ilk qaz həcmlərinin nəqli, planlaşdırıldığı kimi, həmin il iyunun 30-da başlayıb. SOCAR-ın prezidenti Rövnəq Abdullayev bildirir ki, Azərbaycan Türkiyə və Avropa enerji bazarında yerini möhkəmləndirəcək:"Avropanın yeni qaz təchizatçısı olmaqla bərabər, biz qardaş Türkiyənin də ikinci ən böyük qaz tədarükçüsünə çevrilmək əzmindəyik".
Beləliklə, Azərbaycan qazının artıq Avropa yolu da açılır. Türkiyənin Boğaziçi Universiteti Enerji Politikaları Araşdırma Mərkəzinin prezidenti Gürkan Kumbaroğlu bildirir ki, ikinci fazası da tam hazır olan TANAP funksional baxımdan çoxşaxəli missiya daşıyır. Çünki TANAP heç bir kəmərə alternativ deyil, bu xəttin ideyası və gerçəkləşməsi tam şəkildə yenilikdir: “TANAP xətti ilə illik nəql olunacaq 16 milyard kubmetr qazın təxminən üçdə bir hissəsi Türkiyədə istifadə olunacaq. Bu həcmdə qaz əldə etmək Türkiyənin iqtisadiyyatında və sosial həyatında mühüm amildir. Bu da, istər-istəməz, Avropa-Türkiyə münasibətlərinin inkişafına yeni bir yanaşma gətirəcək. Bundan başqa, TANAP Avropanın cənub-şərq bölgəsində yerləşən ölkələrin də iqtisadi inkişafına əhəmiyyətli dərəcədə təkan verəcək”.
Alim əminliklə qeyd edib ki, Türkiyədə kəsişən TANAP və TAP xətləri Avrasiyada bu vaxtadək görünməyən qtisadi inteqrasiya yaradacaq. Bu qaz boru kəmərləri Azərbaycanın təbii qazını Anadoluya və Avropaya nəql etməklə dünya ictimaiyyətinin diqqətini Qafqaz bölgəsinə, o cümlədən Xəzər hövzəsinə yönəldəcək. TANAP-ın baş direktoru Saltuk Düzyol isə xatırladır ki, TANAP layihəsi Azərbaycanla Türkiyənin uzun illər birgə səyləri nəticəsində ərsəyə gəlib. Layihənin həyata keçməsi ilə Azərbaycanın Avropanın yeni qaz tədarükçüsü olmaq hədəfinə çatdığını vurğulayan Düzyol deyib: “Bununla Azərbaycan, eyni zamanda, Türkiyənin də ikinci qaz tədarükçüsü oldu. Türkiyə artıq uzun illərdir qaz ehtiyacını Rusiya və İran qazı ilə qarşılayırdı. Burada Azərbaycan üçüncü tədarükçü idi. Lakin TANAP-la Azərbaycan Türkiyənin qaz ehtiyacını qarşılayan ikinci böyük dövlətə çevrildi”. O bildirib ki, layihə vaxtında başa çatıb: "Azərbaycan və Türkiyənin uzunmüddətli strateji tərəfdaşlığının ən gözəl nümunəsi olan son dərəcə uğurlu bir layihənin nəticəsini görürük. Ən əhəmiyyətlisi odur ki, layihə vaxtında tamamlandı. Nəhəng enerji layihəsinə başladığımız vaxt yola 11,7 milyard dollarlıq təxmini yatırım büdcəsi ilə çıxılmışdı və bu rəqəm 6,5 milyard dollara qədər endirildi. Layihə planlaşdırılmış vaxtda, dəqiqliklə icra olundu. Azərbaycan layihə sayəsində enerji sahəsində bu günə qədər nümayiş etdirdiyi uğurlu işbirliyinin sübutunu ortaya qoydu".
O qeyd edib ki, layihə həm Azərbaycan, Türkiyə, həm də Avropa üçün çox böyük əhəmiyyət daşıyır: "Bununla da Azərbaycan və Türkiyənin strateji mövqeyi çox gücləndi. TANAP-ın Avropa Birliyi ilə əlaqələrin gücləndirilməsi, siyasi mövqeyinin daha da möhkəmləndirilməsi üçün Azərbaycana çox böyük faydalar verəcəyini düşünürəm. Təbii ki, bizim bu layihəni təkbaşına bitirməyimiz bu gün üçün yetərli deyil və bunun üçün TAP boru xəttinin tamamlanması lazımdır. Belə olduqda həqiqi mənada qaz axışı başlayacaq. Hazırda test olaraq qaz verilməsini uğurla icra etdiyimizi deyə bilərik". Saltuk Düzyol qeyd edib ki, TANAP-ın reallaşacağına inanmayanlar və bunu xəyal kimi görənlər də olub. Bütün bunlara baxmayaraq, hər iki qardaş ölkə bir daha sübut etdi ki, birlikdə çox böyük layihələrə imza ata bilər: "Belə meqalayihələr tamamlanmadan yarımcıq qalır. Tarixdə buna nümunələr çoxdur. Düşünürəm ki, bu layihələrin reallaşmasının özəyində Azərbaycan və Türkiyə prezidentlərinin iradəsi və qərarlılığı dayanır. Onların sayəsində Azərbaycanda və Türkiyədə layihəyə çox böyük dəstək verildi. Xüsusilə Türkiyənin dörd bir yanında yol xəritələri olan TANAP-a türk xalqı da dəstək verdi. Bu dəstəyi, həmçinin, Azərbaycanın hər bir fərdindən gördük. Bir sözlə, Türkiyə və Azərbaycan tarix yazdı".
Beləliklə, proseslərin axarı göstərir ki, “Cənub Qaz Dəhlizi”nin ərsəyə gəlməsində mühüm rol oynayan TANAP Azərbaycan təbii qazını Avropaya nəql etməyə tam hazırdır. Avropaya bu fonda yeni mənbədən, yəni ilk dəfə olaraq Xəzərdən təbii qaz 2020-ci ilin ikinci yarısında “Cənub Qaz Dəhlizi” vasitəsilə çatdırılacaq. Açıq dənizlərə çıxışı olmayan ölkəmizin daha bir qlobal layihə ilə dünyanın enerji xəritəsini yenidən tərtib etməsi Azərbaycanın perspektiv inkişafına, valyuta gəlirlərinin artmasına da ciddi surətdə təsir göstərəcək. Eləcə də bu layihə bütün tərəflərin maraqlarının təmin olunmasına və qarşılıqlı faydalı qlobal əməkdaşlıq mühitinin yaradılmasına yeni təkan verir.
Nahid SALAYEV
