Ermənistanda mövcud hakimiyyətin Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı hələ də absurd mövqe sərgiləməkdə davam etməsi İrəvanın məsələnin sülh yolu ilə həllində yenə maraqlı olmadığını nümayiş etdirir. Eyni zamanda, baş verənlər İrəvanın beynəlxalq hüquqa, əldə edilən razılaşmalara yanaşmada növbəti dəfə hörmətsizlik, laqeydlik nümayiş etdirdiyini təsdiq edir.
Məhz bu şəraitdə problemin çözümü üçün savaşdan savayı yol qalmır və bunu artıq Ermənistanda da etiraf edənlərin sayı kifayət qədərdir. Amma bu reallığı Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan hələ də qəbul edə biləcək lider davranışı nümayiş etdirə bilmir. Belə ki, Rusiya media təmsilçiləri ilə görüşdə Paşinyan yenə sərsəmləyərək, Dağlıq Qarabağdakı separatçı rejimin danışıqlarda tərəf kimi iştirak edib mövqeyinin nəzərə alınmasının vacibliyini vurğulayıb. Halbuki, beynəlxalq sənədlər, hüquq, danışıqlar formatı bunu birmənalı şəkildə mümkünsüz edir.
Digər tərəfdən o da məlumdur ki, əldə olunan razılığa əsasən, Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı və erməni icması danışıqlarda sadəcə maraqlı tərəf kimi çıxış edə bilər. Xatırladaq ki, hələ 1992-ci il martın 24-də ATƏT-in Nazirlər Şurasının Helsinkidə keçirilən birinci əlavə görüşündə Azərbaycan Respublikası Dağlıq Qarabağ bölgəsinin azərbaycanlı icması yaradılıb. Minsk Qrupu təsis edilərkən Ermənistan və Azərbaycan münaqişə tərəfləri, Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı və erməni icmalarına isə münaqişənin nizama salınması istiqamətində aparılan danışıqlarda maraqlı tərəf kimi mandat verilib. Hər iki icma 1992-ci ildən başlayaraq müxtəlif vaxtlarda aparılan danışıqlarda iştirak edib. İndiki halda da Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində Ermənistan tərəfinin Dağlıq Qarabağın erməni icmasını üçüncü tərəf kimi irəli sürməsinin heç bir əsası yoxdur. Qeyd olunduğu kimi, 1992-ci ildə ATƏT-in Helsinki Nazirlər Şurasının sammitində Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinin azərbaycanlı icması erməni icması ilə birlikdə münaqişənin maraqlı tərəfidir. ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrlərinin çoxsaylı bəyanatlarında da qeyd edilib ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində Dağlıq Qarabağ bölgəsinin azərbaycanlı və erməni icmaları maraqlı tərəfdir. Dağlıq Qarabağın erməni icmasını indiki halda danışıqlarda Ermənistanın təmsil etməsi də İrəvanın öz istəyidir. Əvvəllər danışıqlar prosesində yaxından iştirak edən Beynəlxalq Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri Eldar Namazov bu məsələ ilə bağlı bildirir: “Robert Köçəryan bir müddət Dağlıq Qarabağdakı separatçı rejimin başçısı oldu. Bölgəyə gələn diplomatları, Minsk Qrupunun həmsədrlərini də inandırmağa çalışırdı ki, Dağlıq Qarabağ Ermənistandan asılı deyil, onun guya öz “konstitusiyası“, “qanunları“ var, bu, “müstəqil bir dövlətdir”. Amma bir müddət sonra o, Ermənistanda işə başladı, əvvəlcə baş nazir oldu, sonra isə Ter-Petrosyanı devirib Ermənistan prezidentinin kürsüsündə oturdu. Ermənistanın da konstitusiyasında qeyd olunur ki, prezidentliyə namizədlər müəyyən müddət ərzində Ermənistanda daimi yaşamalıdırlar. Səhv etmirəmsə, 10 ildən söhbət gedirdi. Həmin müddət ərzində isə Köçəryan Ermənistanda yox, Dağlıq Qarabağda yaşayıb və özünü “Dağlıq Qarabağın rəhbəri” elan edib. Köçəryan Ter-Petrosyanı devirəndən sonra danışıqlarda pat vəziyyəti yarandı. Azərbaycan dərhal həmsədrlər qarşısında sual qoydu: bəs Dağlıq Qarabağ “müstəqil”dirsə, Ermənistandan asılı deyilsə, Ermənistanın konstitusiyası varsa, həmin konstitusiyada ən azı 10 il orada yaşamaq tələbi qoyulubsa, necə ola bilər ki, dünən özünü “Dağlıq Qarabağın rəhbəri” elan edən adam özünü Ermənistanın prezidenti adlandırır? Təbii ki, həmsədrlər bu sualı İrəvanda da Köçəryanın qarşısında qoydular. Onda qoyulan suallara heç bir arqument və cavab tapa bilmədiyindən Köçəryan elan etdi ki, Dağlıq Qarabağın bu danışıqlarda iştirakına heç ehtiyac yoxdur, mən həm Ermənistanı, həm Dağlıq Qarabağı təmsil edirəm. Azərbaycan o vaxt bu vəziyyətdən istifadə edib, ümumiyyətlə, danışıqları dayandıra bilərdi. Ancaq hər halda, onda hesab olundu ki, Ermənistan prezidenti özü faktiki olaraq Dağlıq Qarabağdakı qondarma rejimi danışıqlarda iştirakdan məhrum etmək təşəbbüsü göstərirsə, bu da Azərbaycan diplomatiyası üçün müəyyən əlverişli imkanlar yaradır. Ondan bir müddət sonra ermənilər gileylənməyə başlayanda ki, nəyə görə Dağlıq Qarabağ danışıqlarda iştirak etmir, həmsədrlər də, bəzi hallarda hətta Ermənistan rəsmiləri də açıq etiraf etməyə başladılar ki, bu, İrəvanın qərarı idi”. Bu açıqlamadan bir daha görünür ki, Dağlıq Qarabağın erməni icmasını İrəvan özü danışıqlar prosesindən kənarlaşdırıb. Onun maraqlı tərəf kimi danışıqlara qayıtması isə yalnız Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı icması da prosesə qoşulduqdan sonra mümkündür. Digər tərəfdən, ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkələri, o cümlədən Rusiya da açıq şəkildə bəyan edir ki, danışıqlarda ehtiyac yaranarsa, təkcə Dağlıq Qarabağın erməni icmasının yox, həm də azərbaycanlı icmasının mövqeyi mütləq şəkildə nəzərə alınmalıdır. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü Mariya Zaxarova bu xüsusda bildirir: "ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədr ölkələrinin nümayəndələrinin açıqlamalarında dəfələrlə göstərilib ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin dinc yolla tənzimlənməsi planı bütün məcburi köçkünlərin və qaçqınların əvvəlki yaşayış yerlərinə qayıtmaq hüququnu təmin etməlidir". Danışıqlar formatı mövzusuna toxunan diplomat qeyd edib ki, bu sual iştirakçıların tərkibini müəyyənləşdirib razılığa gəlməli olan tərəflərə ünvanlanmalıdır: "İndi danışıqlar prosesi, bildiyiniz kimi, Azərbaycan və Ermənistan səviyyəsində aparılır və iki paytaxt arasında, iki dövlət arasında müvafiq razılaşmalar əldə olunarsa, biz də öz tərəfimizdən bu razılaşmaları dəstəkləyəcəyik. Bir daha qeyd edim ki, iki dövlət arasında əldə ediləcək razılaşmaları dəstəkləyəcəyik". Rusiya xarici işlər nazirinin Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzrə xüsusi nümayəndəsi, ATƏT-in Minsk Qrupunun rusiyalı həmsədri İqor Popov da eyni mövqe sərgiləyir: "Mən bundan çıxış edirəm ki, bütün maraqlı tərəflərin razılığı olmadan Dağlıq Qarabağ münaqişəsini nizamlamaq mümkün deyil. Bütün bölgə əhalisinin rəyi nəzərə alınmalıdır. Həqiqətən, nizamlanmanın əsas prinsiplərinin bütün variantlarına əsasən qaçqın və məcburi köçkünlər keçmiş yaşayış yerlərinə qayıtmaq və müvafiq olaraq gələcək talelərinin müəyyənləşdirilməsində iştirak etmək hüququna malikdirlər. Bu hüquq necə və nə vaxt həyata keçiriləcək – buna tərəflər qərar verəcək". O bildirir ki, Rusiya Nikol Paşinyanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanması ilə bağlı danışıqlar formatının dəyişdirilməsi ideyasını dəstəkləmir: "Rusiyanın danışıqlar formatı ilə bağlı mövqeyi hər zaman ardıcıl olub. Biz dəfələrlə demişik ki, danışıqlar formatının tərkibini razılaşdırmağı və müəyyənləşdirməyi tərəflər özü həll etməlidir. Məsləhətləşmələrin və danışıqların ilkin mərhələsində, hərbi əməliyyatlar dayandırılan zaman Dağlıq Qarabağ atəşkəs haqqında sazişin imzalanmasından sonra müvafiq razılaşmanın və danışıqların iştirakçısı olub. Sonra qərara alındı ki, Qarabağın maraqlarını İrəvan təmsil edəcək. Əgər zamanla tərəflər Dağlıq Qarabağ nümayəndələrinin danışıqlar prosesinə qoşulmağa razılıq versə, bu qərarı dəstəkləyəcəyik".
Bütün bu açıqlamalar bir daha təsdiq edir ki, Paşinyanın Dağlıq Qarabağın erməni icmasını danışıqlarda tərəf kimi görmək niyyəti birmənalı şəkildə qəbul edilmir və bu məsələdə Azərbaycanın mövqeyi tam şəkildə dəstəklənir. Ermənistanın əks mövqeydən çıxış etməsi isə savaşdan başqa alternativ qoymur və bunu hətta Ermənistanın keçmiş prezidenti, Respublika Partiyasının sədri Serj Sarkisyan belə etiraf edir. Sarkisyan bildirib ki, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizama salınması üçün aparılan danışıqların indiki vəziyyəti narahatlıq doğurur: “Buna görə ən pis danışıqlar belə müharibələrdən yaxşıdır. Lakin biz Azərbaycanın silahlandığının şahidi oluruq. Ermənistanın indiki rəhbərliyinin mövqeyi isə bu silahlardan istifadə müddətini tezləşdirir”. Ermənistanın “Hayatsk” analitik mərkəzinin eksperti Hermine Mxitaryan da eyni mövqeyni bölüşür: “Azərbaycan dəfələrlə münaqişənin ərazi bütövlüyü prinsipi əsasında həll edilməli olduğunu bildirib və bu anlayışı dəfələrlə tədricən beynəlxalq ictimaiyyətin yanında möhkəmləndirməkdədir. Ancaq Ermənistan rəhbərinin və Xarici İşlər Nazirliyinin mövqeyi qəbul edilmir. Qarabağdakı rejimi üçüncü tərəf kimi göstərmək cəhdi iflasa uğrayıb və bunu heç kim qəbul etmir, hətta Rusiya da. Paşinyan, eyni zamanda, bu məsələdə baxışlarını da dəqiq müəyyənləşdirə bilməyib. Baş nazir rus jurnalistlərlə görüşdə birbaşa bu xüsusda sualdan da yayındı və bildirdi ki, yanaşmamızı ifadə etmək konstruktiv olmaya bilər. Belə olan halda, Azərbaycanın savaşa başlamasına əlavə zəmin yaranır və özü də o, burada özünü haqlı tərəf kimi göstərə bilir. Deməli, Paşinyanın yanaşmaları Ermənistanı uçuruma doğru sürükləyir”. Bütün bu qeyd edilənlər bir daha Qarabağ məsələsində Paşinyanın sərsəm mövqeyinin Ermənistanın özü üçün ciddi problem yaratdığını aydın nümayiş etdirir. Ən azı o baxımdan ki, bu sərsəm mövqenin davamı yeni Qarabağ savaşını və bu savaş zamanı Ermənistanın darmadağın olmasını qaçılmaz edir.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
