Məlumdur ki, ABŞ-ın dollardan və qurduğu ödəniş sisitemlərindən iqtisadi təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməsindən sonra bir çox ölkələr alternativlərin yaradılması istiqamətində fəal iş aparır. Artıq bir sıra ölkələr bu fonda qarşılıqlı ticarətdə milli valyutalardan, qismən də olsa, istifadəyə start verib. Eyni zamanda, dollara alternativ olaraq avro və yuandan istifadənin həcmi də durmadan artır. Dünya iqtisadiyyatının bir parçası olaraq baş verənlər Azərbaycanda da diqqətlə izlənilir.
Digər tərəfdən o da bəllidir ki, qonşu ölkələr, xüsusən də Rusiya, Türkiyə, İran artıq xeyli müddətdir Azərbaycanla ticarəti milli valyutalar üzərindən aparmağı düşünür. Bu istiqamətdə, əslində müəyyən addımlar da atılıb. Bundan başqa, Rusiya yaratdığı yeni ödəniş sisteminə Azərbaycanın da qoşulmasını istəyir. Xatırladaq ki, bu günlərdə Hindistan, Çin və Rusiya ABŞ tərəfindən sanksiyaların daha da artması ehtimalı qarşısında öz aralarında ticarət əlaqələrini sadələşdirmək üçün SWIFT-ə alternativ olan xüsusi ödəniş sistemi yaratmağı nəzərdə tutur. Rusiyanın SPFS (Sistema Peredachi Finansovıkh Soobsheniy - Maliyyə Məlumatların Ötürmə Sistemi) həmin daxili ödəniş sistemi ilə Çinin CBİBPS (Cross-Border İnter-Bank Payment System) ödəniş sistemi, həmçinin Hindistanın hələlik hazırlanma mərhələsində olan bənzər sistemi birləşdirilməklə Rusiya Mərkəzi Bankı tərəfindən idarə olunacaq vahid sistem yaradılacaq. Həmin üçtərəfli sistem hər üç ölkənin yerli maliyyə qaydalarına uyğun olaraq, ödənişlərin elektron ismarışların mübadiləsi əsasında fəaliyyət göstərəcək. Hazırda Rusiyanın SPFS ödəniş sistemilə iki xarici bank – Belarusun “Belgazprombank” və Qazaxıstanın Avrasiya Bankı çalışır, daha səkkiz xarici bankla müvafiq müqavilə imzalanıb. Rusiya MDB ölkələrinin, o cümlədən Azərbaycaınn da bu sistemə qoşulması üçün müvafiq danışıqlar aparır. Hesab edilir ki, bu reallaşsa, SWIFT-ə ciddi rəqib meydana çıxacaq və ABŞ-ın bu sistem vasitəsilə təzyiq imkanları azalacaq. Eyni zamanda bu durum dolların istifadəsinin əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına gətirib çıxaracaq.
Belə bir vaxtda Avropada da maraqlı proseslər cərəyan etməkdədir. Rusiya və Çinin nümunəsində Vaşinqtonun nəzarətində olmayan ödəmə sistemi yaratmağın real olduğuna əmin olan Avropa bankları burada "Visa" və "Mastercard"ı əvəz etməyə hesablanan işçi adı PEPSI (Pan-European Payment System Initiative) olan layihəyə başlayıb. Əksəriyyəti Fransa bankları və Almaniyanın "Deutsche Bank"ı olmaqla, Avropanın 20 bankı Birləşmiş Ştatların "Visa" və "Mastercard" sistemlərini əvəzləyəcək vahid ödəmə sisteminin yaradılmasını tamamilə mümkün sayır. Məsələ ilə bağlı "RİA Novosti" portalı yazır: "Formal olaraq Avropa İttifaqı müstəqil maliyyə-iqtisadi siyasəti həyata keçirir. Lakin əslində Brüsseldə çox şeyi Kapitoli təpəsində olan əhval-ruhiyyə müəyyənləşdirir. Xarici ticarət sövdələşmələrini dollarla həyata keçirən digər ölkələrlə bağlı vəziyyət də eynilə cürdür.
İlk dəfə avropalılar bununla bağlı çətinliyi 2018-ci ilin ortalarında, rəsmi Vaşinqtonun Tehranla nüvə sazişindən çıxdığı və İran neftinin bütün alıcılarına qarşı sanksiyalar tətbiq edəcəyini bəyan etdiyi vaxt hiss etdilər. Avropa İttifaqı seçim qarşısında qaldı: Amerika sanksiyalarına məruz qalmaq və ya bir gündə 500 min barrel neft idxalından imtina etmək. Vəziyyəti xammala görə hesablaşmaların ABŞ-ın nəzarətində olan SWIFT banklararası ödəmə sistemi vasitəsilə həyata keçirilməsi daha da çətinləşdirirdi. Vaşinqton sistemə girişi blok edə bilərdi ki, bu da indiki vəziyyətdə biznesin dayanması anlamına gəlirdi.
Rəsmi Vaşinqtonun Brüsseli istənilən məsələ ilə bağlı (istər ticarət müharibəsi, istər Rusiyadan alınan sıxılmış qaza görə) SWIFT sistemindən çıxarmaqla hədələməyə davam edəcəyini anlayan avropalı maliyyəçilər öz banklararası ödəmə sistemi – INSTEX-nin yaradıldığını bəyan ediblər. Bununla da, Avropa artıq SPFS və CİPS sistemləri olan Rusiya və Çinin yolu ilə getdi. Yeri gəlmişkən, yaxın vaxtlarda Rusiya və Çinin ödəmə sistemləri birləşdiriləcək, daha sonra isə ona hazırda hazırlanma mərhələsində olan Hindistan ödəmə sistemi də qoşulacaq.
Rusiya, Çin və Hindistan bu barədə Braziliyada baş tutan BRİCS sammitində razılığa gəliblər. Ehtimal olunur ki, birləşdirilmiş sistem şəbəkə keçidi modeli üzrə işləyəcək. Belə ki, bu halda ödəmələr haqqında məlumatlar hər bir ölkənin maliyyə sisteminə uyğun olaraq kodlaşdırılacaq. Aqressiv Amerika maliyyə sistemindən azad olmaqla yanaşı, bu cür yanaşma ticarətin dollarsızlaşdırılmasına da yardım edir: məhsullara görə milli valyutalarda ödənişin həyata keçirilməsi üçün geniş imkanlar yaranır.
Bunlara paralel olaraq yaradılan PEPSI Avropa şirkətlərinə İran və Vaşinqton üçün arzu olunmayan digər ölkələrlə təhlükəsiz formada ticarət əməliyyatları aparmağa imkan verəcək. Amerika ödəmə sistemləri isə Avropa İttifaqı ölkələrinin vətəndaşlarının nəyə və nə qədər pul xərcləmələri barədə məlumatlardan da məhrum olacaq. Bu isə, öz növbəsində, ABŞ şirkətlərinin Avropa bazarına ekspansiya imkanlarını zəiflədəcək. Yeni ödəmə sistemi Rusiya üçün də səmərəlidir: ödəmə sistemlərinin qarşılıqlı şəkildə inteqrasiyasına dair Avropa Mərkəzi Bankı ilə razılaşmaq daha asan olacaq. İstisna deyil ki, "Mir" kartı Avropa İttifaqı ölkələrində qəbul olunacaq.
Avropa maliyyə bazarını Birləşmiş Ştatların təsirindən çıxarmaq üçün mümkün alətlərdən biri də rəqəmsal valyutalardır. Noyabr ayının əvvəlində "Deutsche Bank", "Credit Suisse" və "Commerzbank" da daxil olduğu Almaniya Banklar Assosiasiyası avronun rəqəmsal analoqunun yaradılmasını və onu PEPSI ödəmə sisteminə inteqrasiya etməyi təklif edib. Almanlar bu təşəbbüsün kimə qarşı istiqamətləndiyini gizləmir. Assosiasiyadan bildirilir: "Bu, ABŞ tərəfindən olan rəqabət təzyiqinə dözməyin yeganə yoludur". Xatırladaq: hələ avqustun sonunda İngiltərə Bankının rəhbəri Mark Karni bəyan edib ki, ehtiyat valyuta kimi dünyanın dollardan asılılığı olduqca təhlükəlidir və onu qlobal məhsullar səbətinə əsaslanan yeni rəqəmsal valyuta ilə əvəzləməyi təklif edib: "Çoxqütblü dünyada bizə çoxqütblü valyuta lazımdır". Karni əlavə edib ki, hazırda çox ölkələr Amerika iqtisadiyyatının tərəddüdlərindən asılıdır. Bundan əlavə, qlobal maliyyə sisteminin balansı pozulub. Çünki bəzi ölkələr mənfi faiz dərəcələrinə keçib, ABŞ da daxil olmaqla digər ölkələr isə faiz dərəcəsini 0-dan yuxarıda saxlayır. İngiltərə Bankının rəhbərinin fikrincə, sistemi balansa qaytarmaq üçün yalnız yeni valyuta lazımdır: "Yaxşı olar ki, yeni valyuta rəqəmsal olsun". Beləliklə, bu qeyd edilənlərdən aydın görünür ki, dünya maliyyə sektorunda yeni vəziyyət yaranır və Avropada barəsində bəhs edilən ödəniş sistemləri yaradılsa, ona Azərbaycan da qoşulacaq. Çünki Azərbaycanın əsas ticarət tərəfdaşı məhz Avropa İttifaqı, eləcə də Rusiyadır. Onların yaratdığı ödəniş sisteminə ölkəmizin qoşulması isə qarşılıqlı ödənişlərin daha asan həyata keçrilməsinə gətirib çıxaracaq.
Nahid SALAYEV
