ABŞ və Rusiyanın Ermənistana getdikcə dəyişən münasibəti İrəvanda artıq xüsusi narahatlıq predmetinə çevrilməkdədir. Məsələ burasındadır ki, Vaşinqton və Moskva İrəvanı arxa plan aatdıca onların Bakı ilə münasibətləri yüksələn xətt üzrə inkişaf edir. Hadisələrin məhz bu səpkidə inkişafı Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin də gedişinə mütləq mənada öz təsirini göstərəcək və Ermənistan da məhz bundan ciddi narahatdır.
Erməni mediasının yazdıqlarından belə bəlli olur ki, indi həm ABŞ-da, həm də Rusiyada Ermənistan rəhbərliyi özünü tam gözdən salıb. Elə bu səbəbdəndir ki, erməni rəsmiləri Vaşinqton və Moskvada qəbul edilmir. Məsələn, okeanın o tayında İrəvan rəsmilərinin qəbul edilmədiyi birmənalı faktdır. Ermənistanın xarici işlər naziri Zöhrab Mnatsakanyanın da etirafları bu xüsusda çox maraqlıdır: “Ermənistan baş naziri Nikol Paşinyan ABŞ prezidenti Donald Trampla görüşmək istəyir, bu məsələ hələ də gündəlikdədir”. Amma erməni nazir onu da etiraf edir ki, bundan əvvəl Trampla görüşün təşkili üçün edilən səylər nəticə verməyib: “Bu görüş ötən il sentyabrda Nyu-Yorkda keçirilən sammit çərçivəsində olmalı idi, lakin baş tutmadı. Amma belə bir görüşün keçirilməsini istəyirik”. Əlavə edək ki, Ağ Ev ötən il rəsmi İrəvanın Donald Trampla görüşlə bağlı iki müraciətini rədd edib. Rəsmi Vaşinqtondan verilən açıqlamada Paşinyanla görüş üçün Trampın vaxtının olmadığı bildirilmişdi. Cari il üçün də eyni mövqe sərgilənir. Bunların əvəzində ABŞ Ermənistana və separatçı Qarabağ rejiminə maliyyə yardımlarını kəsir, eyni zamanda erməni şirkətlərini “qara siyahı”ya salır. Xatırladaq ki, artıq bu siyahıya Ermənistanın “Markel” QSC və İrəvan Rabitə Vasitələri Elmi Tədqiqat İnstitutu da daxil edilib. ABŞ-ın Fedral qeydiyyat jurnalının saytında yayılan sənəddə bildirilir: “İrəvan Rabitə Vasitələri Elmi Tədqiqat İnstitutu ABŞ-ın sənaye və təhlükəsizlik bürosunun “Ticarətə nəzarət siyahısı”dan mal alıb və zəruri lisenziyasız təkrar ixrac edib. İrəvan Rabitə Vasitələri Elmi Tədqiqat İnstitutunun icraçı direktoru və “Markel” QSC-nin sədri olan şəxs, ABŞ-ın tətbiq etdiyi sanksiyalar siyahısında olan İran təşkilatı ilə bizneslə məşğul olur. Bununla da ABŞ və İran arasında gərginliyin Ermənistana təsiri barədə ekspertlərin proqnozları doğrulmaqdadır. Problem iki erməni şirkəti və onların fəaliyyətində deyil, problem ondadır ki, bundan sonra erməni şirkətləri, geniş mənada Ermənistan faktiki olaraq ABŞ-ın sanksiyaları siyahısına düşüb. Erməni mediası bu xüsusda yazır: “Aydındır ki, bu, siyasi qərar nəticəsində baş verib və bunun siyasi davamı olacaq. Məsələ burasındadır ki, Ermənistanda İranla əməkdaşlıq edən şirkətlər daim olub. Təbii ki, ABŞ-ın bu barədə məlumatı olub. Lakin İranın təcrid edilən Ermənistan üçün əhəmiyyətini nəzərə alaraq, məsələyə lokal yanaşılıb. Bu münasibət Ermənistan-ABŞ münasibətlərinin təzahürü, hər hansı şəkildə isə bilavasitə Ermənistana kömək kimi qələmə verilib. Lakin bu gün artıq reallıqlar dəyişib və ABŞ hakimiyyəti İran tərəfi ilə münasibətləri olan erməni şirkətlərini nəzərə alır. Lakin vəziyyətin bu şəkildə dəyişmə səbəbini Ermənistan-ABŞ yox, Ermənistan-Rusiya münasibətlərində axtarmaq lazımdır”. Xatırladaq ki, inqilabdan sonra da Ermənistanın yeni hakimiyyəti xarici siyasətdə Rusiyameylli addımlar atır və artıq bu da Vaşinqtonda xoş qarşılanmır. Elə bundan irəli gəlir ki, ABŞ Ermənistana yardımın həcmini azaltdı, qondarma quruma ayrılan yardımı isə faktiki olaraq dayndırdı. ABŞ-ın bu addımı ilk növbədə Ermənistanın Suriyadakı addımına cavab idi. “Amulsar” mədənində ən böyük ABŞ-dan gələcək invenstisiyanın dayandırılmasını da nəzərə alsaq, o zaman mənzərə daha da aydın olur. Ekspertlər ABŞ-ın bu addımnın davamlı olacağını pronozlaşdırır. Amma ABŞ-la yanaşı, Rusiya ilə də bağlı hadisələrin inkişaf axarı İrəvanın lehinə deyil.
Baş verənlərlə bağlı erməni ekspert Armen Bədəlyan bildirir ki, İrəvanın nümayişkaranə jestlərinə rəğmən, Ermənistan-Rusiya münasibətlərində bir sıra qaranlıq məqamlar var: “Moskva Ermənistanda baş verənləri rəngli inqilab sayır, amma hər bir halda hakimiyyətin dəyişməyi ilə bağlı bir sıra anlaşılmaz məqamlar mövcuddur. Nikol Paşinyan əlindən gələn hər şeyi edir ki, Rusiyanın dəstəyi və etibarını qazansın. Ermənistan hakimiyyəti özünün sələflərindən daha çox rusiyayönlü xətt həyata keçirir. Amma bunlar Moskvanı qane etmir və Kreml Paşinyan getməyənə qədər Ermənistan qarşı təzyiq dilində danışmağa davam edəcək. Bu fonda Ermənistana Rusiyadan gətrilməsi gözlənilən hərbi texnikanın verilməsi də ciddi sual altındadır. Moskva İrəvana yeni hərbi kredit ayırmağa tələsmir”. “1in.am” saytı yazır ki, bütün bunların əvəzində Rusiya Azərbaycana müasir texnikalar verməyə hazırlaşır. Özü də Ermənistanın ciddi narazılığan rəğmən. Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının katibi Nikolay Patruşevin Ermənistana səfəri fonunda bu məsələ yenidən gündəmə gətrilib. Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasında keçirilən görüş zamanı bu məsələ qaldırılsa da, Nikolay Patruşev silah satışının hansısa pozuntu olmadığı halda reallaşdığını bildirir. “1in.am” qeyd edir ki, bu durumda Rusiya yeni müasir silahlarını həm birbaşa, həm də dolayı yolla Azərbaycana satmağa hazırdır və bu məsələdə İrəvanın narahatlığı onun zərrə qədər də vecinə deyil. Qeyd olunur ki, İrəvan Rusiyadan Su-30 qırıcılarını almağa çalışdığı, amma bunun hələ nə vaxt reallaşacığının bilinmədiyi bir vaxtda Bakı daha üstün olan Su-35 təyyarələrinə yiyələnə bilər: “Yaranmış durumda türk mətbuatı yazır ki, Türkiyə çoxfunksiyalı Su-35 rus qırıcı təyyarələrini əldə etmək imkanlarına baxır. Əvvəllər rus hərbi-sənaye kompleksinin yüksəkçinli bir məmuru bu qırıcıları Türkiyəyə təmin etməyə hazırlıq haqqında bəyanat vermişdi. Bu təyyarələrin əldə edilməsini şərtləndirən odur ki, ABŞ sanksiyalar kontekstində Ankaraya yeni amerikan F-35 təyyarələrini verməkdən imtina edib. Vaşinqtonun bu qərarına da səbəb o olub ki, Ankara, çoxsaylı xəbərdarlıqlara baxmayaraq, rus S-400 sistemi almaqdan imtina etməyib.
Yeni rus-türk hava anlaşmasının reallaşma imkanının nə qədər mümkün olub-olmaması hələlik aydın deyil, lakin Ermənistan üçün bu anlaşma, ehtimal ki, S-400 sisteminə nisbətən daha böyük qayğıya səbəb olur. Çünki S-400 sistemi müdafiə təyinatlı silah sistemi olduğu halda, çoxfunksiyalı Su-35 qırıcı təyyarələri ən yeni rus hücum silahlarıdır. Problem də ondadır ki, Ermənistan özünün yeni müdafiə strategiyasında əsasında hava hakimiyyəti duran hücum strategiyasına keçdiyini bəyan edib. Ermənistan buna nail olmaq üçün də Rusiyadan çoxfunksiyalı Su-30 təyyarələri alır, onların ilk partiyasının gəlişi 2020-ci ilin yanvar ayında gözlənilir. Amma bunun o vaxt reallaşmasına da tam təminat yoxdur. Hələ ilkin mərhələdə bir sıra rus ekspertlərində erməni-rus anlaşmasının mümkünlüyü haqqında belə bir fikir vardı: Moskva bu təyyarələri İrəvana ona görə satır ki, sonra Bakıya Su-35-ləri satsın. Yeri gəlmişkən, rus hərbi-sənayeçiləri onların Bakıya tədarük edilməsinə hazırlıq haqqında da danışırdılar. Əlbəttə, onların, necə deyərlər, peşəkar hazırlığı bir şeydir, məsələnin siyasi həlli aspekti isə başqa bir şey. Hərbi-sənayeçilər hazır ola bilərlər, ancaq bunu etmək və ya etməmək məsələsini siyasi rəhbərlik həll edəcək. Rusiyanın siyasi rəhbərliyi aprel müharibəsindən və Ermənistanda “məxməri inqilab”dan sonra, müəyyən şərtlərə görə, Bakıya belə strateji əhəmiyyətli silahların satışında çətinlik çəkir. Çünki İrəvan “məxməri inqilab”dan sonra mümkün və ya möhtəməl müharibəyə görə siyasi məsuliyyəti Rusiyanın üzərinə qoyub.
Burada problemlər, həqiqətən, ciddidir. Lakin eyni zamanda narahatlıq üçün səbəb də ciddiləşir. Belə ki, müəyyən reallıqlara görə, İrəvan qarşısında çətinlik çəkən Rusiya Bakını, necə deyərlər, Türkiyə vasitəsilə silahlandıra bilər. Məhz bu, İrəvan üçün ciddi siyasi diqqət predmeti olmalıdır. Bakının maraqlarının dolayısilə təmin edilməsinin, xüsusilə hər hansı bir sövdələşmə olduğu halda, silah tədarükünün istisna olunması üçün preventiv tədbirlər görülməlidir. Bununla birlikdə, hətta Rusiya özü ümumiyyətlə Bakı ilə hərbi-texniki ticarətdə Türkiyədən vasitəçi kimi istifadə etmə variantına baxmasa da, İrəvan istənilən halda preventiv tədbirlər görməlidir ki, Ankaradan silahların üçüncü ölkəyə verilməyəcəyi barədə təminatın alınması şərti çərçivəsində satışın baş tutmasıyla üzləşməsin. Belə bir praktika mövcuddur və hətta Rusiya onu İrəvanla münasibətlərdə tətbiq edib. Bu səbəblə, əgər o, Su-35-lərin satışınadək gedəcəksə, həmin şeyi Türkiyə ilə hərbi ticarətdə də etməlidir. Amma bunun İrəvanın istəydi kimi nəticələnəcəyi də ciddi sual altındadır. Çünki indiyə qədər olan təcrübə göstərir ki, İrəvanın narahatlığına əksər hallarda Moskva heç məhəl də qoymur. Məsələn, Rusiya Türkiyəyə S-400 satıb ki, bu sistem Rusiyanın hərbi bazası yerləşən və vahid regional hava hücumundan müdafiə sisteminə malik olduğu Ermənistanın hava məkanını örtür və Ermənistanın təhlükəsizliyini təhdid edir. Moskvada bununla bağlı hansı hesablamaların aparıldığını və türk tərəfindən hansı zəmanətlərin əldə etdildiyini yalnız ehtimal etmək qalır. Lakin baş verənlər onu göstərir ki, Rusiyada növbədi dəfə Ermənistanın maraqları nəzərə alınmır. Öz müttəfiqinin rəqiblərinə silahlar verilməsinə Moskvada sadəcə olaraq yaxşı münasibət göstərirlər”. Bu fonda hesab edilir ki, Azərbaycan istədiyi təqdirdə Rusiyadan, Su-35-lər də daxil olmaqla, digər müasir silahları tədarük edə bilər. Bütün bunlar həm də onun təsdiqidir ki, İrəvanın Kremlə də münasibətlərində ciddi problemlər hökm sürür və Ermənistanın mövqeyi Rusiyada nəzərə alınmır. Rusiya, eləcə də ABŞ-la pisləşən münasibətlər isə Ermənistanı regionda daha zəif duruma salır.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
