Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyanın Xankəndidə meydanda çıxışı zamanı səsləndirdiyi son fikirlər İrəvanın Dağlıq Qarabağ münaqişəsini hələ də dinc müstəvidə həll etməkdə maraqlı tərəf kimi çıxış etmədiyini göstərir. Burada Paşinyan “Qarabağ elə Ermənistandır” şüarını səsləndirməklə həm sülh fəaliyyətinin üzərindən xətt çəkdyini, həm beynəlxalq hüquqa qarşı çıxdığını, həm də Ermənistana ondan əvvəl rəhbərlik edən Levon Ter-Petrosyan, Robert Köçəryan və Serj Sarkisyandan daha səriştəsiz olduğunu meydana qoymuş oldu.
Eyni zamanda baş verənlər onu göstərir ki, yaranmış vəziyyətdə İrəvan Bakıya konflikti güc tətbiq etməklə çözməkdən başqa seçim imkanı da qoymur. Hadisələrin məhz bu səpkidə inkişaf edə biləcəyi Ermənistanın özündə də dərk edilir və müəyyən qüvvələr tərəfindən böyük ajiotajla qarşılanır. Məsələn, Ermənistan Kommunist Partiyasının yaydığı bəyanatda bildirilir ki, Nikol Paşinyanın Qarabağa səfərindən sonra vəziyyətin getdikcə gərginləşməsi Ermənistanın əleyhinə işləyəcək amil olacaq: “Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ətrafında yaranmış gərginlik Ermənistanı narahat etməlidir. Nikol Paşinyanın Qarabağa səfərindən sonra vəziyyətin getdikcə Ermənistanın əleyhinə dəyişməsi qaçılmazdır. Ermənistan Kommunist Partiyası hesab edir ki, Ermənistan rəhbərliyi proseslərin bu səpkidə inkiaşfının qarşısını almaq üçün Rusiya və İranla hərəkət etməlidir”. Amma Paşinyanın real fəaliyyəti Rusiyanın, ABŞ-ın və digər ölkələrin də Ermənistandan üz döndərdyini meydana qoyur. Rus politoloq Fyodor Lukyanov qeyd edir ki, Moskva artıq İrəvana münasibətdə fərqli siyasət yürüdür:“Ermənistanda hakimiyyət dəyişikliyinin hansı şəraitdə baş verməsindən asılı olmayaraq, bu, Rusiyada bir çoxlarında xoşagəlməz xatırlatmalara səbəb olub və postsovet ölkələrindən bəzilərində baş verən hadisələri yada salıb. Belə ki, həmin ölkələrdə “rəngli inqilab” adı alan ənənəvi hakimiyyət dəyişiklikləri həmişə Rusiya ilə münasibətlərdə böhrana səbəb olub. Məhz bu səbəbdən Ermənistanda baş verənlər müəyyən gərginliklərə gətirib çıxardı. Rusiya prezidenti hələ çox illər öncə deyirdi ki, özü mühafizəkardır. Rusiyada üstünlük təşkil edən ideologiya isə mühafizəkarlıqdır. Rusiya rəhbərliyinin anlayışına görə, mühafizəkarlıq istənilən inqilabla ziddiyyət təşkil edir. Ona görə də, məhz bu kontekst münasibətlərinin nizamlanması üçün əlverişli deyil. Rusiya bu fonda Ermənistana əvvəlki münasibət bəsləmir və aydındır ki, bu yanaşma Qarabağ məsələsində də özünü büruzə verməlidir”.
Rusiyanın “rosbalt.ru” portalı isə yazır ki, təkcə Moskva yox, Vaşinqton da İrəvana dirsək göstərir və bu şəraitdə Ermənistanın Qarabağ məsələsində Bakı və beynəlxalq ictimaiyyəti qane etməyən mövqe sərgiləməsi heç də ermənilərin lehinə deyil. O da vurğulanır ki, Moskva və Vaşinqtonun mövqeyi Ermənistanın durumunu daha da ağırlaşdırır: “Amerikalılar Paşinyanın anlaşılmaz xarici siysətinə görə İrəvanın “pulunu kəsib”, Bakı ilə vəziyyət fərqldir. Əlbəttə, ABŞ-ın yardımı, demək olar, çox deyil, amma məsələ prinsipdədir. Hələlik isə real olan budur ki, Ermənistan pərəstiş etdiyi, böyük ümidlər bəslədiyi ABŞ-dan kədərli xəbər alıb. Bəlli olub ki, “dünya hegemonu”nun “Foreign Assistance” xətti üzrə 2020-ci ildə respublikaya xarici yardımı cəmi 6,75 milyon dollar olacaq. Düzdür, bu il də Ermənistana əliaçıqlıq etməyiblər – 6,4 milyon dollar ayrılıb, amma bu iki məbləği Ermənistanın ABŞ-dan, təxminən, 26,5 milyon dollar aldığı 2017-ci illə tutuşduranda sarsıdıcı təzad alınır. Bu, 2011-ci illə müqayisədə gözə daha çox girir – o zaman Amerika yardımının həcmi “yaşıl” valyutada 45 milyonu bir qədər aşırdı. Ermənistan gələn il əldə edilən vəsaitdən 100 minini təhsil sahəsində mənimsəməli və 800 minini iqtisadiyyatın inkişafına yönəltməlidir. Göründüyü kimi, amerikalılar üçün yoxsul Ermənistandakı bu sahə prioritet deyil: onlar üçün acqarına “demokratiya və insan haqlarına dəstək” xeyli önəmlidir, onlar buna 3 milyon dollardan çox verirlər. İkinci yerdə münaqişələrin tənzimlənməsi də daxil olmaqla təhlükəsizlikdir. Yeri gəlmişkən, məlumat yayılıb ki, ABŞ hər il əraziləri minasızlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulan, demək olar, beş milyon dollar dəstək verdiyi tanınmamış “Dağlıq Qarabağ Respublikasına” əvvəlki həcmdə yatırım qoymağa daha meylli deyil.
Ümumiyyətlə, Ermənistan Ştatlardan bərk inciyib və indi respublikada fal açırlar ki, ABŞ-ın “düşmən” Azərbaycana maliyyə yardımını 100 milyon dollara çatdırmaq vədi fonunda o niyə belə gözdən düşüb. Bu vəsait təhlükəsizlik məsələlərinin həlli üçün nəzərdə tutulub. Ermənistan ekspertləri iddia edirlər ki, ABŞ öz “əliaçıqlığı” ilə Azərbaycana maliyyə yardımını məhdudlaşdırmaqda özünün qəbul etdiyi düzəlişi pozur. Bunu müəyyən qədər erməni lobbiçilərinin Konqres və Ağ Evdəki passivliyinin ayağına yazırlar. Bundan başqa, ABŞ prezidenti Donald Trampın ölkəsi üçün car çəkdiyi xarici sahədə maliyyə “zahidliyi” prinsipini də hesabdan atmırlar. Amma onda niyə bəziləri amerikalıların yardımına layiq görülür, başqaları isə yox? Bəlkə, ola bilsin, inqilabçı baş nazir Nikol Paşinyan onlara xoş gəlmir və məsələ “şəxsi” xarakter daşıyır? Axı Paşinyan elə hey ABŞ-ın tərifini göylərə çıxardır və az qala, ona sevgi və sədaqət andı içir! And içməyinə içir, amma Ermənistan bununla yanaşı, hesab edildiyi kimi, Rusiya ilə birgə ABŞ-a antoqonist bloklarda durur: hərbi – KTMT və iqtisadi – AİB. Respublika sərhədlərinin bir qismini Rusiya sərhədçiləri qoruyur və Ermənistan ərazisində Rusiyanın hərbi bazası mənzillənib. Və Ermənistan arabir Rusiyanı söysə də, ona o cümlədən beynəlxalq arenada badalaq vursa da və ümumiyyətlə “hüquqi vəz etsə” də, Rusiyanın orbitindən qeyb olmağa risq eləmir. Deməli, Vaşinqtonla səsləşən xarici siyasət aparmır. Bu azmış kimi, Ermənistan Rusiya ilə birgə Suriyada humanitar durumu yaxşılaşdırmaq üzərində işləməyə “cürət edib” – ora 85 istehkamçı və həkim göndərib. Paşinyanın izah etdiyi kimi, ölkəsi humanitar missiya ilə Suriya xalqına “tarixi borcu”nu qaytarır, çünki o, “soyqırım”dan qurtulan ermənilərə sığınacaq verib. Diaspora məsələləri üzrə komissar Zare Sinanyan Ermənistanın Suriyada məhz Rusiya ilə əməkdaşlığında Amerika yardımının cüziliyi kontekstində israr edir. Onun “Sputnik”lə söhbətdə dediyi kimi, erməni icması ABŞ-da mütəşəkkildir və balanslaşdırılmış siyasət yürüdülməsi üçün Dövlət Departamentinə və ABŞ prezidentinə hər cür təsir etməyə çalışır. “Amma ABŞ Ermənistan və Rusiyanın Suriyadakı əməkdaşlığını çox ağır qəbul edir ki, bu da əsassızdır”.
Sinanyanın sözlərinə görə, mütəşəkkil erməni icmasının qalıqlarını yalnız Rusiya, İran və başqa ölkələrin səyləri sayəsində xilas etmək mümkün olub. O yada salıb ki, Ermənistanın Suriyada iştirakı ancaq humanitar xarakter daşıyır və dinc əhalini xilas etməyə yardım edir. Buradaca qeyd edək ki, Suriyada münaqişə başlanana qədər erməni icması əsas qismi – 60 min nəfər – Hələbdə yaşayan 110 min nəfər idi. 90 min erməni savaş nəticəsində Suriyanı tərk edib, Ermənistan Suriyanın 22 mindən çox vətəndaşına sığınacaq verərək Suriyadan qəbul edilən qaçqınların sayına görə Avropada üçüncü dövlət olub. Amma görünür, bu, ABŞ üçün arqument deyil. Və yardımın həcmindən göründüyü kimi, Vaşinqton üçün Ermənistandansa Azərbaycan daha çox maraq kəsb edir – o cümlədən Cənubi Qafqazda və Xəzər dənizinin sahillərində möhkəmlənmək səyləri kontekstində.
Yüz milyon dollar Azərbaycan üçün heç nəyi bildirir, bölgədə hərbi güclərin balansı baxımından bir önəmi yoxdur, Azərbaycan Ermənistanla savaş üçün yetərincə güclü orduya malikdir. Bundan başqa, ABŞ-ın İrana hücumu halında Azərbaycan ona hərbi dəstək vəd etməyib və antiiran əməliyyat meydanı olmayacaq. Çox ehtimal ki, Vaşinqton Amerika hərbçilərinin Əfqanıstan ərazisindən qismən və ya tam çıxarmağın Azərbaycan üzərindən təhlükəsiz olmasında maraqlıdır (belə bir marşrut isə nəzərdən keçirilir). Təhlükəsizliyin təmini isə xərc tələb edir.
Lakin hətta Amerika qoşunlarının Əfqanıstandan çıxarılması olmayacaqsa da, fərq etməz, ABŞ Azərbaycanı ələ almağa və özünə sarı döndərməyə çalışacaq, çünki bu ölkədə rejimi dəyişməyə ehtiyatlı səylər heç bir nəticə verməyib. Və xüsusən də amerikalıların ayırdığı pul Ermənistan üçün, planlaşdırıldığı kimi, “demokratiyaya və insan haqlarına dəstək”də heç bir rol oynaya bilmir: böyük inam payı ilə Qərbyönlü qeyri-hökumət təşkilatları şəbəkəsi ilə. Azərbaycan isə belə “hoqqaları” alqışlamır. Hər necə olur-olsun, Ermənistanın açıqca gözdən düşməsi ondan xəbər verir ki, ABŞ bu respublikanın xarici siyasətindən narazıdır və onu Rusiyadan və “Rusiya məsələləri”ndən aralanmağa itələyir. Lakin İrəvanda Amerika yardımının artacağına ümidlərini yenə də itirmirlər. Amma bunun üçün sübut etmək gərəkdir ki, Ermənistan Vaşinqtonun sözdə deyil, işdə “etibarlı tərəfdaşıdır”. Bəs indiki geopolitik durumda bunu necə etməli? Heç cür. Sadəcə bununla barışmalı ki, indiki mərhələdə Ermənistanın salamat qalmağına yeganə yol – hərfi mənada – Rusiyadan keçir. Amerikalıların yardımının sıfırlaşması üçün bu yetərlidir. Amma Ermənistan yenə də onun “başqa zərflər” hesabına 40 milyon dollara qədər kəskin artımına ümid edir. Bəs Ermənistan bu pulu əldə emək üçün nə etməlidir? Görünür, Rusiya, KTMT, AİB-lə münasibətləri qırmalı və özünü məhv etməlidir. Paşinyanın seçim üçün nəyisə var”. O da qeyd edilir ki, məhz bu şəraitdə Vaşinqtonun dəstəyindən məhrum olan Ermənistanın güclü Azərbaycan qarşısında tab gətirməsi daha müşkül olacaq. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi isə, baş verənlər fonunda Rusiya da Ermənistandan üz döndərməkdədir. Məhz bu durumda Paşinyanın Xankəndidə sərsəmləməsi və Azərbaycanı savaşa təhrik etməsi Ermənistan üçün çox baha başa gələ bilər.
Tahir TAĞIYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin İnkişafına Dövlət Dəstəyi Fondunun maliyyə dəstəyilə çap olunur.
