Qlobal miqyasda yenə ciddi narahatlıq predmetinə çevrilən məqamlardan biri də ABŞ-la Çin arasında kəskinləşən ticarət müharibəsidir. Dünyanın iki ən böyük iqtisadiyyatı arasında baş verənlərin digər ölkələrə təsirsiz ötüşməyəcəyi dəqiqdir. Məsələn, baş verənlər dünyada neftin qiymətinin 5 faiz ucuzlaşmasına səbəb olub. Eyni zamanda bir çox ölkələrin mili valyutasında yenidən ucuzlaşma qeydə alınır. Bütün bunlar isə digər ölkələrə də öz təsirini göstərir. Elə bu fonda baş verənlər Azərbaycanda da diqqətlə izlənir, müvafiq tədbirlər görülür.
İndilikdə isə görünən budur ki, qarşıdakı dövr ərzində ABŞ və Çin ticarət müharibəsini daha da qızışdıracaq. Artıq Çin hökuməti ölkəyə Amerikanın kənd təsərrüfatı məhsullarının idxalının dayandırılmasına göstəriş verib. Şirkətlər artıq idxalı dayandırıblar və indi iki ölkənin ticarət danışıqlarının irəliləməsini gözləyir. Çin ABŞ-dan alınan soya və qarğıdalı kimi məhsulların dünya üzrə əsas idxalatçısıdır. Lakin 2018-ci ildə başlanan ticarət qarşıdurmasından sonra Pekin ABŞ-dan alınan kənd təsərrüfatı məhsullarına tətbiq edilən rüsumları artırıb və idxalın həcmini ixtisar edib. Pekinin bu dəfə ixracı dayandırmaq barədə qərarı isə ABŞ prezidenti Donald Trampın avqustun 1-də 300 milyard dollar dəyərində qiymətləndirilən Çin məhsullarının idxalına 10 faizlik rüsum tətbiq etmək niyyətində olduğunu açıqlamasından sonra verilib. "Maybank Kim Eng Research Pte" şirkətinin analitikləri bu xüsusda bildirir:"Çin ticarət müharibəsində daha yumşaq diplomatik strategiyadan imtina edir və ABŞ üçün "boks kisəsi" rolunu icra etmək istəmir. Trampın yeni ticarət rüsumu ilə bağlı təhdidləri vəziyyəti yalnız pisləşdirir və tammiqyaslı ticarət müharibəsinə aparır". Bununla yanaşı, Çin öz milli valyutasının məzənnəsinin son 10 ildə ən aşağı səviyyəsinə enməsinə icazə verib. Avqustun 5-də 2008-ci ildən bəri ilk dəfə olaraq bir dollar yeddi yuan psixoloji həddini aşaraq bir dollar üçün 7,02 yuana qədər yüksəlib. Bu metod Çinin dəfələrlə baş vurduğu və ABŞ-ı çox qıcıqlandıran üsullardan biridir, bu yolla Pekin öz ixracatçılarını stimullaşdırır və ölkədən kapital çıxışını əngəlləyir. Belə vəziyyət dolları ucuzlaşdırmağa hazırlaşan ABŞ üçün əlavə problem yaradır, eyni zamanda valyuta müharibəsini də stimullaşdırır. ABŞ-da hesab edirlər ki, Çin ixracatçılara kömək etmək üçün öz milli valyutasının məzənnəsini ədalətsiz şəkildə idarə edir.
Digər tərəfdən hesab edilir ki, qarşıdurma ciddi xarakter alarsa, Çin əlində olan və trilyon dollarlarla ölçülən ABŞ qiymətli kağızları vasitəsilə manevr etmək qərarına gəlsə, bunun fəsadlarını bütün dünya iqtisadiyyatı çəkə bilər. Onu da xatırladaq ki, ABŞ və Çin arasındakı ticarət əlaqələrinin növbəti kəskinləşməsi Vaşinqton və Pekin arasındakı ticarət danışıqlarının 12-ci raundundan sonra baş verir. Bundan əvvəl, 2019-cu ilin may ayında məsləhətləşmələrin uğursuz olduğu ortaya çıxan 11-ci raundundan sonra tərəflər qarşılıqlı ticarət rüsumlarını tətbiq etməyə başlayıb. ABŞ Çindən 200 milyard dollarlıq, Çin isə ABŞ-dan 60 milyard dollarlıq idxal mallarına rüsum tətbiq etməyə başlayıb.
İndilikdə Çinlə ABŞ arasında davam etməkdə olan ticarət müharibəsi, eləcə də ABŞ-ın Avropa İttifaqı, Meksika, Kanada kimi uzunillik ticarət tərəfdaşlarına qarşı atmış olduğu və yaxud planladığı addımlar dünya iqtisadiyyatı üçün ən böyük risqlərdən birini təşkil edir. Dünyanın böyük iqtisadiyyatına malik Hindistan da artıq ticarət müharibəsində fəal iştirakçılardan birinə çevrilir. Belə ki, Hindistan ABŞ-dan idxal edilən 28 mala əlavə gömrük vergisi tətbiq edib. Qeyd edək ki, bundan öncə Donald Tramp Hindistan və Türkiyənin güzəştli ticarət haqqından məhrum edilməsi barədə fərman imzalayıb. Tramp bildirib ki, Hindistan ABŞ-a bazarlara bərabər və uyğun şətrlərlə girişi təmin etməyə qarantiya verməyi bacarmayıb. Türkiyə isə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün qəbul olunmuş güzəştlərdən məhrum edilib. Xatırladaq ki, ABŞ və Hindistan gömrük dərəcələrini keçən ildən, Trampın ölkəyə idxal edilən aluminium və polada əlavə vergi tətbiq etməsi ilə dəyişməyə başlayıb. Hindistan ABŞ-dan idxal edilən 30 mal üçün gömrük vergisini artıracağını bəyan edib. Artıq bu xüsusda praktiki addımlar atılır. Beynəlxalq Valyuta Fondu genişlənən ticarət müharibəsi səbəbindən son hesabatında qlobal iqtisadi artım proqnozunu aşağı salıb.
Ekspertlərin fikrincə, ticarət müharibələri dünya miqyasında mal və məhsulların qiymət baxımından bahalaşması ilə nəticələnəcək. Eləcə də, bu fonda ticarət müharibəsi davam edəcəyi təqdirdə, Azərbaycana da idxal edilən məhsulların qiymətlərində artımlar müşahidə edilə bilər. Bu, həm texnologiya, həm avtomobil, həm də digər sənaye məhsulları ola bilər. Amma qlobal ticarət müharibəsi neftin dünya bazarında qiymətinin artımına gətirib çıxararsa, bu halda neft ölkəsi olan Azərbaycanda gəlirlərin çoxalması üçün yaxşı zəmin formalaşar. Yəni həmin hal strateji və enerji məhsullarının da qiymətinin bahalaşmasına gətirəcəyi təqdirdə, nəticə etibarı ilə ölkəmiz qlobal ticarət müharibəsindən uğurla çıxa, öz gəlirlərini artırmaq imkanı qazanar. Əks halda Azərbaycan bunu qeyri-neft məhsullarını ixracı hesabına təmin etməli olacaq. Bütövlükdə qlobal ticarət müharibəsinin Azərbaycan üçün təhdid istiqamətində ciddi təsirləri olmayacaq. Çünki Azərbaycan iqtisadiyyatını elə formada qurub ki, dünyada baş verən proseslər ona minimal dərəcədə təsir göstərə bilsin. Real vəziyyət bu strategiyanın doğruluğunu təsdiq edir. Yəni enerji məhsullarının qiyməti qalxmasa belə, Azərbaycan yaranmış vəziyyətdə qeyri-neft məhsullarının artan ixracı hesabına yenə ticarət müharibəsindən ən az təsirlənən ölkələrdən biri olacaq. Xatırladaq ki, bundan əvvəlki ticarət və valyuta savaşları da Azərbaycana hansısa ciddi təsir göstərməmişdi. İndilikdə isə, Azərbaycan da daxil olmaqla, dünya ölkələri hesab edir ki, ABŞ və Çin ticarət müharibəsinin genişləndirilməsinə imkan verməmək üçün hər iki tərəfin kompromis axtarışına başlaması yaxın perspektivdə vəziyyətdən çıxışın, daha doğrusu, gərginliyin səngidilməsinin ən optimal yoludur.
Nahid SALAYEV
