Son bir ayda dünya iqtisadiyyatında müzakirə predmetinə çevrilən əsas məsələ ABŞ dollarının yaxın aylardakı taleyi ilə bağlıdır. Məsələ burasındadır ki, ABŞ elə bu aydan başlayaraq dolları digər valyutalar qarşısında əhəmiyyətli dərəcədə ucuzlaşdırmağı düşünür.
Proseslər indiki qaydada davam edərsə, dollar digər valyutalar, eləcə də manat qarşısında əhəmiyyətli dərəcədə dəyər itirməli olacaq. Məhz bu səbəbdən bir çox ölkələr indidən dolların mümkün ucuzlaşmasına qarşı cavab tədbirləri hazırlamağa başlayıb. Məsələn, Rusiya ehtiyatında olan dolları daha sürətlə qızıla, avroya və digər valyutalara çevirməyə başlayır. Çində, bəzi Avropa və Asiya ölkələrində də eyni hal qeydə alınır. Ekspertlər hesab edir ki, artıq Azərbaycanın da analoji addımlar atması zərurətə çevrilir. Çünki istənilən halda dolların dəyərdən düşməsi qaçılmazdır.
"Saxo Bank"ın analitikləri də yaranmış vəziyyətdə qeyd edirlər ki, ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi dolları zəiflətməyə başlayacaq. Onların fikrincə, Federal Ehtiyat Sisteminin ritorikasında baş vermiş dəyişikliklər ABŞ valyutasının zəifləyəcəyinə dair bir işarədir. Məsələ ilə bağlı Rusiyanın “RİA Novosti” portalı da yazır ki, Federal Ehtiyat Sistemi artıq uçot dərəcələrinin azaldılmasına yönəlmiş yolu seçib: “Analitiklər əmindir ki, uçot dərəcələrinin azaldılması bu il iki dəfə baş verəcək – iyulda və sentyabrda. Yeri gəlmişkən, keçən həftə keçirilən iclas zamanı Federal Ehtiyat Sistemi uçot dərəcələrində heç bir dəyişiklik etməyib. Bundan əvvəl, 2018-ci ildə faiz dərəcələri ardıcıl olaraq dörd dəfə artırılıb. Səbəb kimi o vaxt iqtisadiyyatın özünə gəlməsi və pul stimullarına ehtiyacın olmaması göstərilirdi. Lakin bu ilin martında prezident Donald Trampın təzyiqi altında Federal Ehtiyat Sistemi uçot dərəcəsini artırmaqdan imtina edib. İndi isə növbəti addım uçot dərəcəsinin azaldılması olacaq.
Hələ 1990-cı illərin ortalarından etibarən ABŞ "güclü dollar siyasəti" yürüdüb. Lakin hazırkı prezident Donald Tramp əmindir ki, güclü dollar Amerika iqtisadiyyatına ziyan vurur. Onun fikrincə, həddindən artıq bahalı valyuta malların və xidmətlərin ixracına mane olur və ticarət defisitini artırır. Qeyd edək ki, ticarət defisiti keçən il tarixdə ilk dəfə olaraq 621 milyard dollara çatıb. "Bank of America" hesab edir ki, Tramp valyutaya müdaxilə etmək qərarına gələ bilər: bankın analitiki Mişel Mayerin fikrincə, faiz dərəcələrini azaltmaq kifayət etməsə, valyuta müdaxiləsi baş verəcək. Keçən həftə tvitlərindən birində Tramp yazıb ki, ABŞ dünyada gedən "böyük valyuta oyununa" qoşulmalıdır: "Çin və Avropa böyük miqyaslı valyuta manipulyasiyası ilə məşğuldur – onlar ABŞ-la rəqabət aparmaq üçün öz iqtisadiyyatlarına pul doldururlar. Biz ya müvafiq olaraq hərəkət etməli, ya da tənbəllik edərək başqa ölkələrin artıq neçə illərdir oynadığı bu oyunları nəzakətlə izləməyə davam etməliyik!". Lakin Trampın zəif dollar siyasəti iqtisadi artımı sarsıda bilər. Ekspertlər izah edir ki, bu strategiya uzunmüddətli perspektivdə səhvdir – o yalnız ölkə borclarının dəyərini artırır. Siyasət dolların stabilliyinə qarşı yönəlsə, xaricilər Amerikanın dövlət borcunu maliyyələşdirməyəcək. Dollar isə dünyanın ehtiyat valyutası kimi qəbul edilir və ABŞ da tamamilə bundan asılıdır. Amma vəziyyət dəyişir və elə ABŞ siyasəti nəticəsində dollardan imtina edən ölkələrin sayı artır”.
Onu da qeyd edək ki, dünyada ən böyük iqtisadiyyata malik ölkələrdən biri kimi dəyərləndirilən Çinin xarici ticarətdə tədricən dolllardan imtina etməsi ABŞ üçün artıq ciddi problemə çevrilir. Çinlə ABŞ arasında dərinləşən ticarət savaşı Pekinin dollardan imtinasını sürətləndirir. ABŞ isə Çinlə ticarətdə kəsiri əsas gətiriərək, ticarət savaşını hələ yaxın tezlikdə biitirməyi düşünmür.
Xatırladaq ki, Çinlə ABŞ arasındakı ticarət əlaqələrinin ədalətsizliyi Donald Trampın seçki kampaniyasının mövzularından biri idi və Vaşinqtonun bu məsələ ilə ciddi məşğul olacağı o vaxtdan məlum idi. İki ölkə arasındakı ticari bağ o qədər qüvvətlidir ki, elə o vaxt bütün beynəlxalq iqtisadi qurumlar bu konfliktin dünya iqtisadiyyatını yavaşladacağını və dünya ticarət böhranına səbəb olacağını bildirirdi. Buna baxmayaraq, ABŞ-ın qəti mövqeyi problemin daha da dərinləşməsinə gətirib çıxardı. ABŞ Çin qarşısında həm iqtisadi, həm də siyasi tələblər qoyur. İqtisadi cəbhədə Tramp administrasiyası hesab edir ki, ABŞ-ın trilyon dollarlarla ölçülən ticarət kəsiri əslində onun sərvətinin xaricilərə transferidir. Xaricilər isə bu sərvətdən istifadə edərək ABŞ-ın aktivlərini əldə edir və belə davam edərsə, ölkə tamamən xaricilərin əlinə keçəcək. Əlbəttə ki, əsas “xaricilər” çinlilərdir. Siyasi müstəvidə isə ABŞ Çinin Rusiyadan uzaqlaşmasını istəyir. Amma Çin bunları qəbul etmir. Hətta bu günlərdə Rusiya və Çin hesablaşmalarda milli valyutalardan – rubl və yuandan istifadəyə keçid barədə hökumətlərarası saziş imzalayıb. Bu saziş əvvəllər vergiqoymada fərq səbəbindən Rusiya biznesi ilə elə də həvəslə əməkdaşlıq etməyən Çin banklarına yaşıl işıq yandırmış olub. İndi isə razılaşma rubl və yuanla ticarət həcmini dəfələrlə artırmağa imkan verəcək. Rus ekspert Vasiliy Kaşin məsələ ilə bağlı bildirir: “Rusiya və Çinin addımı dollardan istifadənin azaldılması yolunda mühüm gedişdir. Hələ ki, nəticələr böyük deyil. Amma artıq Rusiya və Çin arasında ticarət milli valyuta ilə həyata keçirilir. Türkiyə, İran, Avropa da tezliklə onlara qoşulacaq. Bax bu zaman dollar ciddi dəyər itirəcək. Xatırladım ki, Venesuela da neft və neft məhsullarında dollarla ödənişlərdən imtina edir. Dövlət başçısı Nikolas Maduro da Venesualanın digər valyutalardan – rus rublu, yuan, hind rupisi, avro və yapon yenindən istifadə edəcəyini deyib. Bundan əlavə, bu ilin mayında Türkiyə və Hindistan Nyu-York- Dehli biznes forumunda dollardan imtina etmək və ödənişlərdə milli valyutaya keçmək niyyətində olduqlarını bəyan edib”.
Böyük iqtisadi güc mərkəzlərindən sayılan Avropa ittifaqı da xeyli müddətdir ki, avronun gücləndirilməsi ilə bağlı tədbirlər planını həyata keçirir. Portuqaliyanın maliyyə naziri Mario Centenonun sözlərinə görə, bir neçə ay davam edən gərgin danışıqlar, çox çətin və uzun bir görüşdən sonra avronu gücləndirmək üçün geniş bir plan hazırlanıb. Hazırda avrozonada olan dövlətlər özlərinin iqtisadi zəmanət sistemini qurmaq istəyirlər. Çünki ABŞ-la bir sıra ölkələr, o cümlədən İran, Rusiya, hətta Kanada müəyyən iqtisadi və ticarət münasibətlərində problemlərlə rastlaşır. Bu problemlər zaman-zaman avrozonada olan ölkələrin də iqtisadiyyatına dolayı və birbaşa təsir edir. Xüsusilə də ABŞ prezidenti Donald Trampın xarici münasibətlərdə qeyri-sabit davranışları Avropa dövlətlərini bu arada daha çox düşündürməyə başlayıb. İqtisadi zəmanət sisteminin qurulması fonunda isə avroya marağın sürətlə artması, bu vəziyyətdə dolların daha sürətlə sıradan çıxması gözlənir. Bu səbəbdən də ölkələr artıq dollarla bağlı siyasətlərini dəyişərək onu başqa valyutalarla əvəz edir.
Tahir TAĞIYEV
