Gələn ilin əvvəlində “Cənub Qaz Dəhlizi“nin tam şəkildə işə düşməsi ilə Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizlyinin təminatında rolu daha da artacaq. Məhz bu fonda Avropanın, eləcə də ABŞ-ın Azərbaycanla işbirliyini getdikcə daha da dərinləşdirməsi müşahidə olunmaqdadır. Eyni zamanda, bu Qərb ölkələrinin əsas niyyəti Azərbaycanın yaratdığı enerji infrastrukturu vasitəsilə Avropaya daha çox qazın nəqlinə nail olunmasıdır. Bu xüsusda indi diqqət mərkəzində yer alan başlıca məqam “Transxəzər” qaz kəmərinin çəkilişinə nail olmaqdır.
Xatırladaq ki, artıq Avropa İttfaqı qeyd olunan səpkidə aktiv fəaliyyət göstərir. Prosesdə maraqlı tərəflərdən biri də ABŞ-dır. Yeri gəlmişkən xatırladaq ki, ABŞ prezidenti Donald Tramp Beynəlxalq Xəzər Neft - Qaz Sərgisinin keçirilməsinin 26-cı ildönümü ilə əlaqədar Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevə ünvanladığı məktubda yenidən bu məsələyə ayrıca toxunub. Məktubunda ABŞ dövlət başçısı qeyd edir: “Azərbaycan özünün tarixində bugünkü qədər firavan və qlobal iqtisadiyyata bağlı olmayıbr. “Cənub Qaz Dəhlizi“ daxil olmaqla, Azərbaycanda hasil olunan neft və qaz dünya enerji bazarlarında sabitliyi artırmaqda davam edir. Türkmənistan və Şərqi Aralıq dənizi hövzəsi ölkələri kimi digər potensial təchizatçılarla tərəfdaşlıq quraraq Azərbaycan daha böyük liderlik rolu oynaya bilər. Ölkənizin uğurlarını genişləndirməyin əsl vaxtıdır. Amerika Birləşmiş Ştatları xarici sərmayələrin cəlb edilməsi və innovasiyaların təşviqinə xidmət edəcək iqtisadi islahatların davam etdirilməsində səylərinizi dəstəkləyir. Azərbaycanın iqtisadi uğuru bütün regiona sabitliyin gətirilməsinə yardım edəcək”.
İndi həm ABŞ, həm də Avropanın “Transxəzər”in çəkilişinə daha böyük maraq göstərməsinin ümdə səbəbi Azərbaycanın türkmən qazını da təhlükəsiz şəkildə Avropaya çatdırmaq üçün müvafiq infrastruktura malik olmasıdır. Əslində, qeyd edilən məqam türkmən tərəfinin də diqqətini getdikcə daha çox özünə cəlb edir. Bunu Türkmənistan prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun MDB ölkələri Hökumət Başçıları Şurasının iclasına qatılmaq üçün Aşqabada gələn Azərbaycan baş naziri Novruz Məmmədovla görüşündən də aydın sezmək olar.
Türkmənistan Dövlət Xəbər Agentliyinin məlumatına görə, görüş zamanı danışıqların əsas mövzularından biri "Avrasiya qitəsi ölkələrinə" qaz tədarükü məsələsi olub: “Qurbanqulu Berdiməhəmmədov və Novruz Məmmədov ikitərəfli münasibətlərin müxtəlif sahələrini müzakirə edərək vurğulayıblar ki, ticarət, iqtisadiyyat, energetika və digər sahələrdə səmərəli tərəfdaşlıq üçün böyük imkan və perspektivlər var. Bu baxımdan, Türkmənistan və Azərbaycanın Avrasiya qitəsi ölkələrinə uzunmüddətli enerji tədarükünü təşkil etmək üçün optimal şərait yaradan neft və qaz ehtiyatlarına malik olduqlarına diqqət çəkilib". Bundan əlavə, görüşdə qeyd olunub ki, müasir nəqliyyat və logistika infrastrukturu, o cümlədən Xəzər dənizindəki limanlar vasitəsilə Türkmənistan və Azərbaycan malların ən qısa marşrutlar üzrə səmərəli və qənaətli nəqlini təmin edə bilər. Bu fikirlərdən aydın görünür ki, artıq tərəflər birlikdə “Transxəzər”in çəkilişində maraqlıdır və Xəzərin hüquqi status probleminin həlli də buna lazımi imkanlar yaradır. “Transxəzər”in dənizin dibi ilə çəkilərək Azərbaycana gətirilməsi, buradan isə “Cənub Qaz Dəhlizi“nə qoşularaq türkmən qazını Avropaya çatdırması planlaşdırılır. Layihələndirilmiş boru kəmərinin gücü ildə 30 milyard kubmetr təbii qaz təşkil edir. Boru kəmərinin təxmin edilən xərci 5 milyard dollar, nəzərdə tutulan uzunluğu 300 kilometrdir. ABŞ və Avropa maliyyə qurumları kəməri maliyyəlşədirməyə hazır olduqlarını bildirir. ABŞ-ın nüfuzlu “The National Interest” jurnalı yazır ki, “Transxəzər”in çəkilişi Qərb üçün artıq müstəsna əhəmiyyət kəsb edir: “Transxəzər” qaz kəməri təbii qazın Xəzər dənizindən nəql edilməsinin iqtisadi baxımdan yeganə məqsədəuyğun üsuludur. Bu boru kəməri Avropanın enerji landşaftını dəyişə bilər. “Transxəzər” qaz kəməri Avropa ölkələrinin digər təchizatçıların inhisarından asılılığını da azalda bilər. Üstəlik, keçən il beş Xəzəryanı ölkə tərəfindən imzalanmış Xəzər dənizinin hüquqi statusu barədə Konvensiya boru kəmərlərini yalnız layihədə iştirak edən ölkələrin razılığı ilə çəkməyə imkan verir, bu da öz növbəsində yeni imkanlar yaradır. “Transxəzər” boru kəmərini inşa etməzdən əvvəl Bakı və Aşqabad Xəzər dənizində Azərbaycanın və Türkmənistanın offşor yataqları arasında interkonnektor tikilməsi məsələsini həll etməlidir. Gələcəkdə interkonnektorlardan istifadə etməklə Qazaxıstanın qaz yataqlarının da bu kəmərə qoşulması variantları öyrənilməlidir”.
Hazırda “Transxəzər” məsələsində təkcə Qərb yox, eləcə də qardaş Türkiyə Türkmənistanın müvafiq addımlar atmasını istəyir. Aşqabad bu fonda Türkiyə və Avropa bazarlarına da mavi yanacaq nəqlini nəzərdən keçirir. Bu məqsədlə Avropa Komissiyası, Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanla “Transxəzər” qaz kəmərinin tikintisi və türkmən qazının “Cənub Qaz Dəhlizi“ ilə Avropa ölkələrinə göndərilməsi üzrə danışıqlar aparılır. "Türkmengaz" dövlət konsorsiumunun sədri Mırat Arçayev də vurğulayır ki, artıq ölkəsinin "Cənub Qaz Dəhlizi" layihəsində iştirak imkanı mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Onun sözlərinə görə, Türkmənistan qazını TANAP və TAP layihələri vasitəsilə Avropa bazarlarına çatdırmağa imkan verəcək “Transxəzər” kəməri layihəsi gündəmdən çıxarılmayıb.
Nahid SALAYEV
