Müxtəlif ölkələrdə ictimai müzakirələrdə "beşinci kolon" kimi ifadəni getdikcə daha çox eşitmək olar. Xatırladaq ki, rəsmi versiyaya görə, ilk dəfə “beşinci kolon” termini 1936-cı ildə İspaniyada vətəndaş müharibəsi ilə əlaqədar olaraq istifadə edilib. Həmin vaxt ölkədə hakimiyyətə mühafizəkar baxışların nümayəndələrinin son dərəcə bəyənmədiyi sol-liberal qüvvələr gəlmişdi. General Fransisko Frankonun başçılığı ilə buna üsyan başladı. Üsyançıların ilk hədəfi paytaxt Madrid idi.
Üsyanda iştirak edən general Emilio Mola radio vasitəsilə yerli əhaliyə müraciət edərək dörd hərbi kolonun şəhərə doğru hərəkət etdiyini, beşincisinin isə onun içərisində olduğunu və birləşməni gözlədiyini bildirdi. Beşinci kolon deyərkən o, frankoçularla oxşar mövqe tutan insanlar şəbəkəsini, muzdlu casusları və təxribatçıları nəzərdə tuturdu. Həmin vaxtdan da "beşinci kolon" ifadəsi dəbə minib. İndi də "beşinci kolon" qismində fəaliyyət göstərənlərin sayı az deyil və belə kolonun sıralarına daxil edilənlərin tərkibində də yeniliklər var. Buna elə Azərbaycan təcrübəsində rast gəlmək mümkündür. Xüsusən də Qərbin müxtəlif təsisatlarının fəaliyyəti fonunda bunu görmək olar. Ölkəmizdə Qərbi təmsil edən ABŞ və Avropanın bir çox təsisatları uzun müddət fəaliyyət göstəriblər və onların bəziləri fəaliyyətlərini hazırda da davam etdirirlər. Onlar üçün ölkəmizdə hər cür şərait yaradılıb. Amma o da diqqətdən yayınmır ki, bəzi belə təşkilatlar Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyətlərinin inkişafına töhfə verməkdən daha çox, siyasi proseslərə müdaxilə etmək, cəmiyyəti çaşdırmaq, ictimai-siyasi prosesləri manipulyasiya etmək, dövlətçilik prinsiplərini zəiflətməyi fəaliyyətlərində ön plana çıxarırlar. USAİD başqa olmaqla bunu bəzi qurumların timsalında görmək olar. Faktdır ki, hazırda qeyri-hökumət təşkilatı (QHT) və ya digər vətəndaş cəmiyyəti institutu simasına girən, məqsədi isə heç də demokratik cəmiyyət quruculuğuna yardım etmək yox, əksinə, siyasi, dini, etnik zəmində vətəndaş qarşıdurması və idarə olunan xaos yaratmaq olan, beynəlxalq və lokal səviyyələrdə fəaliyyət göstərən təxribatçı qurumlardan təzyiq aləti kimi istifadə olunması halları geniş yayılıb. Əməli fəaliyyətdə müəyyən siyasi, iqtisadi mərkəzlərin sifarişi və maliyyə dəstəyi ilə ayrı-ayrı ölkələrdə daxili sabitliyi pozmaqla məşğul olan çoxlu sayda beynəlxalq QHT-lər, təşkilatlar mövcuddur. Azərbaycanın inkişafını qəbul etmək istəməyən müəyyən xarici qüvvələr onlar vasitəsilə ölkəmizə təsir etməyə can atırlar. Beləliklə, sözügedən təsisatların “vətəndaş cəmiyyəti institutlarının formalaşmasına, çoxpartiyalı siyasi sistemin və müstəqil medianın inkişafına dəstək” adı altında həyata keçirdikləri çoxsaylı layihələrin hədəfi heç də elan edilən istiqamətlərdə Azərbaycan dövlətinin maraqlarına və müstəqil inkişaf perspektivlərinə uyğun nəticələr əldə etmək deyil. Məqsəd başqadır. Ötən illərin təcrübəsi sübut edir ki, başda USAID olmaqla, ABŞ və Avropanın bir çox siyasi institutları vətəndaş cəmiyyəti strukturuna yeni nəfəs gətirməkdən, onların inkişafına təkan verməkdən daha çox, siyasi proseslərə pozucu müdaxilə etməklə, cəmiyyəti yanlış tərəfə istiqamətləndirməklə, ictimai-siyasi proseslər üzərindən manipulyativ mühit formalaşdırmaqla bütövlükdə olduqca təhlükəli və məkrli hədəflərə xidmət edən dövlətçilik prinsiplərini, bu sarsılmaz halqanın zəncirlərini zəiflətmək məqsədi güdürlər. Siyasi davranışın bir çox izahında insanların maddi qrup və ya şəxsi maraqlar, yaxud daha geniş prinsiplər və ideoloji öhdəliklərlə motivasiya edildiyi güman olunur. Bu amildən çıxış edərək, müstəqilliyimizin ilk illərindən başlayaraq USAID, NED, Fridrix Nauman, Marşall, IREX və bu qəbildən olan digər təsisatlar, qurumlar ölkəmizdə “beçinci kolon” yaradaraq ondan siyasi hakimiyyətə qarşı təzyiq vasitəsi kimi istifadə etmək, iradələrini diqtə etmək, güzəştlərə nail olmaq üçün istifadə ediblər. Əsas fəaliyyət istiqamətləri və planları isə müxtəlif kanallar vasitəsilə radikal siyasi qüvvələrin antidövlət fəaliyyətinə maliyyə dəstəyi vermək olub. Onu da xatırladaq ki, 2000-ci ilin əvvəllərindən başlayaraq postsovet məkanında baş vermiş rəngli inqilablar, sonrakı dövrdə Yaxın Şərqi qarışdırmış siyasi kataklizmlər Qərbin formalaşdırdığı şəbəkələrin yaxından iştirakı ilə baş tutub. Məhz bu cür milli mənafeyə zidd fəaliyyətlərin qarşısını almaq məqsədilə Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyəti institutlarının xaricdən maliyyələşməsinin qarşısı alındı. Həmin dövrdə QHT-lər vasitəsilə siyasi partiyaların maliyyələşdirilməsi adi praktikaya çevrilmişdi. Radikal müxalifətin zaman-zaman təsis etdiyi SİDSUH, Demblok, İctimai Palata, Milli Şura və digər bu kimi qurumlar məhz Qərbin dəstəyi sayəsində fəaliyyət göstərirdi. Lakin bu yolla hakimiyyətə qarşı müxalifətin birliyini təmin etmək, ondan güclü alternativ formalaşdırmaq cəhdləri baş tutmadı, xalq süni şəkildə stimullaşdırılan bu prosesi və onun pozucu aktorlarını qəbul etmədi. Qeyd edək ki, xarici qüvvələr Azərbaycanda onların buyruğu ilə hərəkət edən QHT və siyasi partiyalara Gürcüstan üzərindən pul çatdırıblar. Maliyyə vəsaitləri Gürcüstana göndərilir, oradan isə bəzi QHT nümayəndələrinin vasitəsilə Azərbaycana ötürülürdü. AXCP funksioneri Gözəl Bayramlı, jurnalist Əfqan Muxtarlı kimi şəxslərin cinayət məsuliyyətinə cəlb edilməsi də məhz bu kimi neqativ hallara qarşı mübarizə çərçivəsində baş verib.
Təəssüf ki, hələ də ABŞ-ın maliyyə yardımı adı altında qeyri-sabitlik, çevriliş və xaos üçün münbit şərait yaratmaq səyləri davam edir. Əvvəlcə Qərbin, sonra Rusiyanın, daha sonra isə İranın şəbəkələri darmadağın edildikdən sonra boş qalan yerin yenidən Qərb təsisatları tərəfindən doldurulmasına cəhdlər göstərilir. Bu fəaliyyətə indi USAİD və onun qatı ermənipərəst rəhbəri Samanta Pover başçılıq edir. Ermənipərəst Samanta Poverin rəhbərlik etdiyi USAİD-in Azərbaycanda fəallaşmağa çalışması təsadüfi deyil. Milli Məclisin deputatı Vüqar İskəndərov da hesab edir ki, 1991-ci ildən başlayaraq Azərbaycanda da fəaliyyət göstərən USAİD-in hazırda yenidən fəallaşmağa cəhd göstərməsi bəzi suallar yaradır: “Suallar ifadəsini təsadüfən işlətmədim. Məsələ burasındadır ki, rəsmi missiyası zəif inkişaf etmiş, ehtiyacı olan ölkələrə dəstək göstərmək olan (halbuki, bu missiyaya nə qədər sadiq qalındığının özü də başqa bir müzakirə mövzusudur) bu təşkilatın o dövrün Azərbaycanında fəaliyyət göstərməsi anlaşılan idi. Lakin indi Azərbaycan özü bir çox dövlətə yardım edir və bir çox iri layihələr üçün donor funksiyasını yerinə yetirmək gücündədir. O zaman USAİD-in ölkəmizdə fəaliyyətinə nə ehtiyac var? Təşkilat Azərbaycan kimi inkişaf etmiş dövlətə sərf etdiyi vəsaiti həqiqətən ehtiyac olan ölkələrə, məsələn, yardıma möhtac Ermənistana xərcləsə, daha məntiqli olar. Deməli ki, USAİD-in və bu təşkilatın arxasındakı bəlli güclərin məqsədi bəllidir. Lakin onlar bilməlidirlər ki, indi Azərbaycan dövləti də, Azərbaycan cəmiyyəti də 1991-ci ildəki deyil. Dövlətimiz güclü, xalqımız isə qaranı ağdan seçməyi bacaran xalqdır”. Bəli həqiqətən də Azərbaycan 1990-cı illərin Azərbaycanı deyil. Zaman, məkan, mahiyyət və keyfiyyət, ən çox isə insanların şüuru baxımından mühüm dəqyişikilkər baş verib. Azərbaycan indi elə bir mərama və məqama çatıb ki, bir çox dövlətlərə bir neçə istiqamətlərdə yardım edir. Odur ki, nə USAID-in özünə, nə də onun hər hansı maliyyəsinə, sözün bütün mənalarında isə heç bir layihəsinə lüzum və ehtiyac yoxdur. Deməli, USAID Azərbaycan kimi inkişaf etmiş dövlətə sərf etdiyi vəsaiti həqiqətən ehtiyac olan ölkələrə xərcləsə, bu daha məntiqli olar. Hər halda, Azərbaycana belə qurumlar vastəsilə təsir göstərilməsi mümkün deyil. Bunu Qərb təsisatları mütləq nəzərə almalıdır.
Tahir TAĞIYEV
