İranda davam edən etiraz aksiyaları fonunda Güney Azərbaycanda xüsusi diqqət mərkəzinə gələn məqamlardan biri də Urmiyə gölü ilə bağlıdır. Azərbaycanında ətraf mühit müdafiəçiləri, türk fəallar və sosial media istifadəçiləri tamamilə məhv olmaq üzrə olan Urmiyə gölünə diqqət ayrılmasını vacib hesab edirlər.
Bu su ekosistemi özünəməxsus ekoloji xüsusiyyətlərinə görə 1967-ci ildə “mühafizə olunan ərazi”, 1970-ci ildə “milli park”, 1976-cı ildə isə UNESCO tərəfindən “biosfer qoruğu” kimi qeydə alınıb. 25 il öncə altı min yüz kvadrat kilometr ərazisi olan bu su hövzəsi İranın ən böyük daxili gölü və dünyanın ikinci ən böyük duzlu gölü idi. İndi isə Urmiyə gölü öz ərazisinin 60%-dən çoxunu və su həcminin 90%-ni itirərək tamamilə qurumaq ərəfəsindədir. Əsas səbəb İran hakimiyyətinin göllə bağlı yanlış siyasətidir. Qanunsuz quyuların qazılmasının genişləndirilməsi, Urmiyə gölünün su hövzəsi ərazisində çoxlu bəndlərin tikintisi, gölün ortasında Şəhid Kələntəri körpüsünün tikintisi, yağışlı əkin sahələrinin geniş şəkildə təsərrüfatlara çevrilməsi ekoloji fəlakətə səbəb olub. Son aylardakı eturazlardan sonra İran hakimiyyəti yenidən Urmiyə gölü məsələsini qabartmaqla Güney Azərbaycan əhalisinin könlünü almağa çalışır. İranın energetika naziri Seyid Salman Zakir İSNA-ya müsahibəsində qeyd edib ki, Urmiyə gölünə bu ilin sonuna kimi 600 milyon kubmetr su nəql olunacaq. O, açıqlamasında Urmiyə gölünün bərpasının milli tələb olduğunu bəyan edib: “Vilayətin 13 nümayəndəsinin hamısı Urmiyə gölünün bərpası və gölə su nəqli layihələrinin tamamlanmasında həmfikirdir. Bəzi insanlar göl yatağından faydalı qazıntıların çıxarılması səbəbindən bərpa əməliyyatının dayandırıldığını iddia edir. Bu doğru deyil. Faydalı qazıntıların çıxarılmasına görə insanların həyatını təhlükəyə atmaq olmaz. Urmiyə gölünə su nəqli problemlərinin həlli son mərhələdədir. Gölün quruması prosesinin davam etməsinə imkan verməməliyik. Bunun baş verməsi 15 milyondan çox insanın həyatının itirilməsi deməkdir. Su nəqli ilə yanaşı vilayətdə əkinçilik üsulunun dəyişdirilməsi, təzyiqli və damcılı suvarma Urmiyə gölünün bərpa edilməsi üçün strateji variantlardan biridir”. İranın şimal-qərbi nümayəndələr məclisinin sədri Seyid Məhəmmədrza Mirtac əd-Dini isə bildirib ki, Urmiyə gölünün bərpasının davam etdirilməsi hələ də hökumətin prioritet məsələsidir: “Urmiyə gölü ilə bağlı mühüm layihələrindən biri 36 kilometrlik Kani Sib bəndindən suyun köçürülməsidir və onun tamamlanmasından sonra hər il gölə 700 milyon kubmetrdən çox su axacaq. Sözügedən layihələrin əhəmiyyətli hissəsi bu qış istifadəyə veriləcək. Buna qədər bir milyard kubmetrdən çox su gölə nəql ediləcək”. Güney Azərbaycanda isə hökumətin vədlərinə inanmırlar. Çünki son 15 ildə çoxsaylı analoji vədllər verilsə də reallıqda heç bir addım atılayıb. Tehran rejimi Güney Azərbaycanın ekologiyasına və təbiətinin qorunmasına da laqeyd yanaşır. Məhz İran hakimiyyətinin yürütdüyü plansız və Güney Azərbaycanın təbiətinə laqeyd münasibətin nəticəsində Urmiyə gölü də quruyur. Xatırladaq ki, qurumazdan əvvəl Urmiyə gölünün uzunluğu 140 kilometr, eni 55 kilometr, ümumi sahəsi 5822 kvadratkilometr, ən dərin yeri isə 16 metr olub. Gölə ümumilikdə 13 iri və çoxlu sayda kiçik çay tökülürdü. Bu su hövzəsi çox zəngin flora və faunası ilə tanınırdı. Nadir heyvanlar və bitkilər var idi. Urmiyə gölünün sahilləri Təbriz, Urmiya, Xoy, Marağa, Qoşaçay, Soyuqbulaq, Xana, Salmas, Uşnu və Sulduz kimi bölgələri olmaqla Güney Azərbaycanın torpaqlarının beşdə birini əhatə edirdi. Yaxın və Orta Şərqin bu təbiət incisində su səviyyəsinin azalması 1984-cü ildən müşahidə edilməyə başlayıb. İran hakimiyyətinin məsələyə biganə yanaşması Urmiyə gölünün quruması ilə nəticələnib. Artıq o ərazidə Urmiyə duzluğu, Urmiyə şoranlığı yaranıb. Gölün əhatəsindəki əkinçilik üçün yararlı olan minlərlə hektar torpaq sahəsi şoranlaşıb. Sakinlər həmin ərazidən köçməyə üstünlük verir. Duz tozları küləklə gölün sahilindəki şəhərlərə də yayılır. Bu, bütövlükdə Güney Azərbaycanın böyük bir hissəsində ekoloji fəlakətin yaranmasına səbəb olub. Tehran hakimiyyəti bununla Güney Azərbaycanda ekoloji terror törədib.
Siyasi şərhçi Məhsa Mehdili hesab edir ki, Urmiyə gölü ətrafındakı ekoloji faciənin insanlar üzərində buraxdığı psixoloji təsirlər də diqqətə alınmalıdır: “Bu məsələdən sosial psixoloji olaraq da hamımız təsir alırıq. Yəni bunun iqtisadi tərəfini, siyasi və ictimai tərəfini, çevrəyə və həyatımıza verdiyi zərərlərini danışırıq. Amma bir yandan da bir dəryamız məhv olur. Qocaman bir dəryamız məhv olur. Uşaqlığımız, keçmişimiz və gələcəyimiz gedir. Mən bunu özümüzə böyük bir ruhi zərbə görürəm və bu çox ağır bir zərbədir. Bu yönü ilə də baxa bilərik məsələyə. İnsanlara bunun bizim həyatımızla bağlı olduğunu göstərməliyik. Mən hətta düşünürəm ki, bizim hamımızın qüruru inciyib. Göl anlayışına görə bu bəlkə də kiçik bir şey kimi nəzərə gələ bilər. Amma qocaman bir dəryadır ki, kənarında duranda dibini, bucaqlarını görə bilməzdik. Özünə görə zənginlikləri olan, özünə görə bitkiləri olan, özəl Artemiası olan, quşları olan bir dünya idi”. O, 2010-cu ildən bəri Urmiyə gölü ilə bağlı təşkil olunan etiraz aksiyaları və kampaniyalara işarə edərək əlavə edir: “Urmiyə gölü məsələsində bizim xalqımız həqiqətən yetərincə etiraz etdi. Onlarla insan həbs edildi. Onlarla insanın taleyi dəyişdi, əziyyət gördü. İran dövləti bu etirazlara təhlükəsizlik məsələsi kimi baxdı. Yəni insanların çevrəni qurutmayın, bu dəryanı qurutmayın deməsini öz təhlükəsizliyinə təhdid olaraq gördü və gölə diqqət yetirmədi. Biz də diqqət yetirməsini gözləmirdik”. Urmiyə gölünün böhranı geri dönüşü olmayan həddə çatır. Qərbi Azərbaycan Əyalətinin Ətraf Mühit Nazirliyinin yaydığı hesabatda qurumuş göl yatağından qaynaqlanan duz fırtınalarının qonşu rayonlarda kənd təsərrüfatı məhsullarına mənfi təsir göstərəcəyi və insanların sağlamlığını təhdid edəcəyi bildirilib. Gölün cənub hissəsinin yayın sonuna qədər tamamilə quruması gözlənilir.
Samirə SƏFƏROVA
