Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirlərinin Cenevrə görüşündən sonra ölkəmizin hansı şərtlər əsasında qarşı tərəflə sülh müqaviləsi imzalaya biləcəyilə bağlı erməni mənbələri maraqlı məlumatlar açıqlayıb. Mənbə qismində Ermənistan baş nazirinin ailəsinə məxsus “Aykakan Jamanak” qəzeti çıxış edib.
Qəzet yazır ki, Azərbaycan Ermənistan qarşısında beş əsas tələb qoyur və bunlar aşağıdakılardır: Qarabağdakı separatçı “ordu”nun buraxılması; Qarabağı heç bir status olmadan Azərbaycanın bir hissəsi kimi tanımaq; Zəngəzur dəhlizinin açılması; 1919 və ya 1920-ci illərin xəritələrinə əsasən sərhədin delimitasiyası və demarkasiyası prosesinin başladılması; itkin düşmüş azərbaycanlıların taleyinə aydınlıq gətirilməsi. Nəşr qeyd edir ki, Azərbaycanla hərtərəfli sülhə nail olmaq üçün bu tələblər ya yerinə yetirilməli, ya da kompromis tapılmalıdır. Ermənistanın birinci prezidenti Levon Ter-Petrosyan isə qeyd edir ki, dərc olunan Azərbaycanın şərtləri Ermənistan-Azərbaycan sülh müqaviləsinin mətninin bir hissəsidir: “Bu tələblərin dərci Ermənistanda müxalifətlə iqtidar arasında dialoqa başlamaq təklifinə mənfi cavabdır. Bu, əslində, Ermənistan-Azərbaycan sülh müqaviləsinin mətninin Azərbaycan layihəsindən başqa bir şey deyil. Onun təfərrüatları yalnız baş nazirə və hakimiyyətin ən yüksək eşelonunda olan insanlara məlum idi. Təbii, Ermənistan da siyasi səbəblərdən təfərrüatları açıqlanmayan oxşar layihə hazırlayıb ki, bu da düzgün qərardır. Aydındır ki, Ermənistan-Türkiyə münasibətlərinin tənzimlənməsinə yönəlmiş diplomatik təmaslar yerində də oxşar layihələr hazırlanır. Bu halda böyük sürprizlər gözlənilmir. Ermənistan-Türkiyə razılaşması Davudoğlu ilə Nalbandyan arasında 2009-cu il oktyabrın 10-da imzalanmış Sürix protokollarından çox da fərqlənməyəcək. Qeyd edək ki, bütün ermənilərin katolikosunun təşəbbüsü ilə hakimiyyətlə müxalifət arasında platformaya ehtiyac sonlanmış hesab oluna bilər. Bu isə katolikosun israrlı səylərini heç də azalda bilməz. Katolikosun təşəbbüsü sayəsində əlamətdar hadisə baş verdi: 1998-ci ildən bəri ilk dəfə Ermənistanda ilk ciddi siyasi debat baş tutdu”. Erməni mediası yazır ki, İrəvan Rusiya, həm də Qərbdə lazımi dayaqlara malik deyil. Bu səbəbdən Bakının sülh tələbləri yerinə yetriləcək. Rəsmi İrəvan narahatdır ki, başı Ukraynada apardığı müharibəyə qarışmış ənənəvi hərbi və siyasi müttəfiqi Rusiya daha ona kömək edə bilməyəcək. “Azatutyun” radiosu yazır ki, 13-14 sentyabr toqquşmalarından sonra Ermənistan yardım üçün üzvü olduğu Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatına (KTMT) müraciət etsə də, heç bir kömək almayıb: “1990-cı illərdə, birinci Qarabağ müharibəsi dövründə Ermənistana hərbi və təchizat dəstəyi verən Rusiya münaqişədə vasitəçidən çox, Ermənistanın güclü arxası kimi çıxış edirdi. Moskva hər iki tərəfə silah satsa da, Ermənistana silahları ya ucuz satır, ya da pulsuz verirdi. Rusiyanın Ukraynaya hücumu fonunda Qafqazda geosiyasi güc balansı dəyişir. Bəzi erməni təhlilçilərin fikrincə, Azərbaycanın son hücumları Rusiyanın Ermənistanın köməyinə gəlib-gəlməyəcəyini yoxlamaq üçün bir testdir. Son toqquşmalar həqiqətən də Ermənistanın nə qədər zəif olduğunu hər iki tərəfə nümayiş etdirdi. “Qafqaz İnstitutu” adlı beyin mərkəzinin təhlilçisi Aleksandr İskəndəryan bildirir: “Müharibədə heç kim köməyimizə gəlmədi. İndi insanlar soruşur ki, Rusiya nəyimizə lazımdır. …Bu, Azərbaycan üçün yaxşı məqamdır. ABŞ, Britaniya və İranın başları qarışıqdır”.
İskəndəryan deyir ki, Azərbaycanın məcburedici diplomatiyası Ermənistanı çətin durumda qoyur: yəni ya tələblərimizlə razılaş, ya da yeni hücumlarla üzləş.
Azərbaycan isə son toqquşmaları Ermənistanın provokasiyası ilə izah edir. Həm Rusiya, həm də Avropa İttifaqının münaqişənin həlli, o cümlədən Qarabağın gələcək statusu ilə bağlı sülh sazişləri hazırladığı bildirilir. Zəif Ermənistanın indiki durumda bu danışıqlara hansı rıçaqlarla qatılacağı aydın deyil. Erməni ekspert Tatev Hovhannisyan bildirir: “Hazırda özümüzü kiçik və düşmənlər arasında sıxışdırılmış hiss edirik. Türkiyə ilə sərhədlərimiz bağlıdır, Azərbaycanla isə müharibədəyik”. Ermənistanda Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizini zor gücünə ələ keçirməyə hazırlaşması ilə bağlı qorxu var. 2021-ci ilin may və noyabr aylarında Ermənistan rəsmiləri Azərbaycan silahlı qüvvələrinin Ermənistanın cənubunda 40 kvadrat kilometrlik ərazini ələ keçirdiyini bildiriblər. Azərbaycan tərəfi bu iddianı rədd edir. O zaman da Rusiya heç bir reaksiya verməmişdi. Ermənistan rəsmiləri son toqquşmada da daha 10 kvadrat kilometr ərazinin ələ keçirildiyini deyiblər. Belə vəziyyətdə, KTMT-nin adət halını almış fəaliyyətsizliyinə rəğmən. Ermənistanın bu qurumdan rəsmən çıxması ehtimalı çox aşağıdır. Siyasi və İqtisadi Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin təsisçi direktoru Benyamin Poğosyan qeyd edir ki, KTMT-ni tərk etmək Rusiya tərəfindən düşmənçilik hərəkəti kimi qəbul olunardı: “İran da bunu Qərbyönlü jest kimi görərdi. Nəticədə Ermənistanın yeganə dost qonşusu da ondan təcrid olunardı”. KTMT-nin yanvarda Qazaxıstan rəhbərliyinə kömək üçün bu ölkəyə ordu göndərməsi, ancaq Ermənistana yardım etməməsi faktı erməniləri daha çox qəzəbləndirməyə başlayıb. KTMT-nin bütün üzvləri Qazaxıstana ordu göndərdi. Putinsə bu addımı regionda “rəngli inqilabın” qarşısının alınması adlandırdı. Nəzərə alınmalıdır ki, KTMT-nin yalnız xarici hücuma məruz qalan suveren əraziyə kömək etmək öhdəliyi var. Rusiyanın Ermənistanın dadına çatmamasının daha bir səbəbi onun Qərb sanksiyaları fonunda Türkiyə və Azərbaycandan get-gedə daha çox asılı olması ola bilər. Hətta Putinin Ukraynaya hücumundan əvvəl Azərbaycan və Rusiya prezidentləri iki ölkə arasında diplomatik və hərbi əməkdaşlığı dərinləşdirən geniş saziş imzalamışdılar. Erməni siyasi təhlilçi Tiqran Qriqoryan bu xüsusda qeyd edir: “Qərb bunu anlamır. Azərbaycanın Rusiya ilə daha sıx əlaqələri var. Azərbaycan Rusiyanın ondan asılılığını anlayır. Rusiya Azərbaycan və Türkiyə ilə qarşıdurma istəmir. Rusiya nə Azərbaycanın qarşısını almağa qadirdir, nə də bunu istəyir”.
Nahid SALAYEV
