İslam Respublikasının Azərbaycandakı keçmiş səfiri Əfşar Süleymani Cənubi Qafqazda baş verən son proseslərə dair təhlilində qeyd edir ki, Kreml etiraf etməsə belə, Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra Cənubi Qafqazda mövqeyi zəifləyib, qüvvələr tarazlığı müəyyən qədər pozulub, yaranmış boşluq isə Azərbaycan, Türkiyə və digər ölkələri, o cümlədən Qərbi geniş imkanlarla təmin edib:
“Qərbin Rusiyaya tətbiq etdiyi embarqo nəticəsində Avropada yaranan enerji böhranı enerji ixrac edən ölkələrin, o cümlədən Azərbaycanın qaz istehlakçıları üçün əhəmiyyətinə və enerji təhlükəsizliyinə diqqəti artırıb. Ona görə də Qarabağda sülhün bərqərar olması üçün ABŞ və Avropanın səyləri artırılmalı və bu baxımdan aktor rəqabətinin tərəzisi Azərbaycanın xeyrinə dəyişməlidir. Bir tərəfdən, Qərb rəsmilərinin Azərbaycan və Ermənistanla, digər tərəfdən isə Rusiya rəsmilərinin hazırda bu iki ölkə liderləri ilə təmaslarının artdığını görürük. Təbii ki, Qərbə qarşı enerji kartını itirməmək və mövqedə zəifləməmək üçün Moskva bu prosesdən qəzəblənir və çox narahatdır. O, Qarabağdakı sülhməramlı qüvvələrini işə salmaqla, daxildə mümkün böhran yaratmaqla Azərbaycanla Ermənistan arasında gərginlik doğurmağa çalışacaq. Moskva, həmçinin Azərbaycandan Avropaya qaz ixracı prosesinə maneələr yaratmaq üçün Dağlıq Qarabağda sülhün bərqərar olmasına mane olacaq".
Daha sonra Ə.Süleymani qeyd edir: "Amerika və Rusiya təhlükəsizlik xidmətləri rəhbərlərinin Bakı və İrəvana bir-birindən azca zaman fərqi ilə səfəri iki ölkənin Qarabağdakı proseslərə həssaslığının dərinliyini və bu iki ölkədə təsir imkanlarını artırmaq cəhdlərini göstərir. JCPOA danışıqlarının dalana dirənmək ərəfəsində olduğunu nəzərə alsaq, çox güman ki, ABŞ təmsilçisi Azərbaycan və Ermənistan liderləri ilə görüşdə İrana məhdudiyyətlərin yaradılmasını da müzakirə edib. Amerikanın təkliflərini qəbul edərək, onlar bunu sürətləndirəcəklər; Azərbaycanla Ermənistan arasında sülhə nail olmaq və iki ölkə ilə Türkiyə arasında quru əlaqə yaratmaq, Ermənistanla Türkiyə arasında münasibətləri normallaşdırmaq və iki ölkənin sərhədlərini açmağa söz veriblər. Ermənistanın Azərbaycan və Türkiyənin mühasirəsindən çıxması ölkənin İrana ehtiyacını azaldacaq. Belə olan halda, Ermənistanın Zəngəzur dəhlizinin yaradılmasına razılıq verməsi ehtimalı da diqqətdən kənarda qalmamalıdır. İrəvan, İrandan fərqli olaraq, İranla sərhədini itirməyə o qədər də həssaslıq göstərmir. Belə bir qərar veriləcəyi təqdirdə beynəlxalq hüquq, ərazi bütövlüyü və milli suverenlik prinsiplərinə istinad edərək, bu hərəkəti öz milli suverenliyi çərçivəsində nəzərdən keçirəcək və beynəlxalq hüquq normalarına zidd olaraq İranın bu işə müdaxiləsinə imkan yaradacaq. Həmçinin, regionda enerji qovşağına çevrilmək layihəsini həyata keçirən Türkiyə Azərbaycanın tərəfdarı və NATO üzvü kimi qaza olan tələbatının bir hissəsini Azərbaycan hesabına təmin etməklə, Qərbin yanaşmasını izləyir. Baxmayaraq ki, Rusiya ilə yaxşı münasibətləri var və qazı bu ölkədən idxal edir. Amma sanksiyalara görə Rusiyanın Türkiyənin yanaşmasını dəyişmək üçün effektiv aləti yoxdur”.
Göründüyü kimi, İran rəsmilərinin ardınca indi də diplomatları Ermənistanın onların əlindən çıxacağından ehtiyat edirlər. Bu narahatlğın bir əsası varmı?
Politoloq Yeganə Hacıyeva “Bakı-Xəbər”ə açıqlamasında bildirdi ki, 30 illik işğal altında olan torpaqları azad etdiyimiz 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra İran mütəmadi olaraq gərginlik yaradan fikirlər səsləndirməkdədir və bu mesajlarda Zəngəzur dəhlizi ilə bağlı ştrixlər əsas yer tutur: “Son iki ildə İran bu anlaşılmaz ritorikanı həm də daxildə hibrid üsullarla davam etdirir. Bu il martın 11-də Bakıda Azərbaycan və İran arasında Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonu ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında yeni kommunikasiya bağlantılarının yaradılması haqqında Anlaşma Memorandumu imzalanacağı ehtimal olunurdu. Çünki Azərbaycan və İran arasında Şərqi Zəngəzur-Naxçıvan ticarət dəhlizi ilə bağlı imzalanmış memorandum mövcud regionda siyasi-iqtisadi münasibətlərin təmzimlənməsində vacib məqam idi. Azərbaycan və İran prezidentlərinin Aşqabad görüşündə regional əməkdaşlıq, “3+3” formatına İranın qoşulması, Zəngəzur dəhlizinin açılması məsələsinə də hörmətlə yanaşması kimi mesajlar səsləndi. Şimal-Cənub, Şərq-Qərb nəqliyyat dəhlizlərinin qovuşmasında yerləşən Azərbaycanla İranın geniş tranzit imkanlarının inkşafı, hər iki ölkənin Şimal-Cənub Dəhlizinin əsas yolunda yerləşməsinin verdiyi üstünlüklər, dəhlizdə dəmiryolunun bir hissəsi olan Astara-Rəşt dəmiryolunun tikilməsi üçün imkanların dəyərləndirilməsi kimi mesajlar səsləndirildi. Bu addımlar postmüharibə dövründə Bakı ilə Tehran arasında imzalanan ilk vacib sənəd kimi həm də regiondakı ticarət dəhlizlərinin gələcəyinə təsir elementi kimi nəzərdə tutulurdu.
Bu sənədlə İran ərazisində Azərbaycan Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunun və Naxçıvan Muxtar Respublikasını birləşdirən yeni nəqliyyat arteriyası yaradılması nəzərdə tutulur. Dəhliz İran-Ermənistan sərhədindən 5 km cənubdan keçərək Şərqi Zəngəzurla Naxçıvanı birləşdirən dəmiryol sahəsindən, çoxzolaqlı avtomobil şossesindən, elektrik enerji ötürmə xətlərindən, rəqəmsal rabitə və başqa elementlərdən ibarət olacaq.
Ancaq İran hələ də bu anlaşılmaz ritorikasına davam edir və bu səmtdə mesajlarını hər gün daha çox sərtləşdirir.
Ancaq İranın 10 noyabr 3 tərəfli razılaşma bəndi olan, Azərbaycanın Ermənistanın Sunik əyaləti - Qərbi Zəngəzur vasitəsilə Naxçıvana və daha sonra Türkiyəyə uzanan yeni dəhliz yaratmasına olan anlaşılmaz münasibəti onunla olan əməkdaşlığı ikinci plana keçirir. Üçtərəfli razılaşmada tərəf olmayan, ümumiyyətlə bu proseslərdə iştirakçı olmayan İranın rəsmiləri və ali dini liderinin Ermənistanın imzaladığı və öhdəlik götürdüyü məsələləri özlərinin milli maraqlarına zidd hesab etmələri, əslində onların əsl iç üzlərini ortaya qoyur.
Həmçinin, İran atdığı bu yanlış addımları ilə özünü izolyasiyada daha maraqlı olduğunu göstərir. Bu isə onun daha çox daxili şərtlərindən irəli gəlir. Çünki mühafizəkar qruplar İran dövlətini zəiflətməklə, daxildə güclənmək siyasəti həyata keçirirlər”.
Məhəmmədəli QƏRİBLİ
