Bu gün Azərbaycanın yer aldığı Cənubi Qafqaz regionunda tamamilə yeni fərqli vəziyyət yaranmaqdadır. Bunu şərtləndirən başlıca səbəb Azərbaycanın 44 günlük Vətən müharibəsində əldə etdiyi tarixi qələbə, Ermənistanın işğal siyasətinə son verilməsidir. Qeyd edilənlərdən sonra regionda baş verən ən mühüm hadisələrdən biri, heç şübhəsiz, 15 İyun - Milli Qurtuluş Günündə Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı Şuşada ölkəmizlə qardaş Türkiyə arasında imzalanan tarixi Bəyannamə oldu. “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında” Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması iki ölkə arasında birliyin, qardaşlığın daha da möhkəmlənməsinə, eyni zamanda regionda hadisələrin sonrakı inkişaf axarına ciddi təsir edəcək.
Regionda yeni reallıq Azərbaycanın xeyrinə kökündən dəyişir...
Şuşa Bəyannaməsində diqqət çəkən ən mühüm məqamlardan biri regionda nəqliyyat-kommunikasiya sferası ilə bağlıdır. Xüsusən də Zəngəzur dəhlizi barədə əksini tapanlar burada xüsusi diqqət cəlb edir. Xatırladaq ki, Şuşa Bəyannaməsində Zəngəzur dəhlizi məsələsinə xüsusi yer ayrılıb. Bəyannamənin imzalanmasından sonra Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev mətbuata bəyanatında bu barədə bəhs edərək bildirib ki, sənəddə Zəngəzur dəhlizinin açılması ilə bağlı çox açıq ifadələr öz əksini tapıb. Bu da, yuxarıda qeyd olunduğu kimi, İkinci Qarabağ savaşından sonra yaranmış yeni geosiyasi vəziyyətin məntiqi nəticəsidir. İndi sözügedən sənəd fonunda bəlli olur ki, Türkiyə ilə Azərbaycanı dəmir yolu və avtomobil yolu ilə birləşdirəcək Zəngəzur dəhlizi haqqında nəinki danışılır, hətta əməli, praktiki işlərlə bu dəhliz yaradılır. Müttəfiqlik haqqında imzalanmış birgə Bəyannamədə bu məsələnin əks olunması böyük məna daşıyır.
Hesab edilir ki, Zəngəzur dəhlizinin açılması Cənubi Qafqazdan keçən marşrutlar sisteminin fəaliyyətini daha da canlandıracaq. Dəhliz, həmçinin, Azərbaycan və İran Culfası arasında dəmir yolu xəttinin açılışına və İranın dəmir yollarına çıxış əldə etməyə imkan verəcək. Bununla bərabər, Zəngəzur dəhlizi təkcə dəmir yolları deyil, həm də avtomobil yolları sisteminə malik olacaq. Deməli, bu dəhlizin yaradılması həm də avtomobil əlaqəsinin açılmasına imkan yaradacaq. Hazırda Türkiyədən yüklər Azərbaycana Gürcüstan və İran vasitəsilə tranzit yolu ilə çatdırılır. Bu marşrutun yaradılması Türkiyədən Azərbaycana və əks istiqamətdə malların birbaşa tədarükünü asanlaşdıracaq. Beləliklə, daha bir kommunikasiya xətti Türk dünyası coğrafiyasında, eləcə də Asiya və Avropa arasında əlaqələrin daha sürətli və asan olmasına şərait yaradacaq. Göründüyü kimi, artıq bölgədə yeni nəqliyyat və infrastruktur xəritəsinin formalaşdırılmasına başlanıb. Xatırladaq ki, Azərbaycan indiyədək Asiya və Avropanı birləşdirən yüksək əhəmiyyətli nəqliyyat dəhlizləri yaradıb. Məhz ölkəmizin təşəbbüsü ilə reallaşdırılan “Şimal-Cənub”, “Şərq-Qərb” və “Cənub-Şimal” nəqliyyat dəhlizləri qitələrarası daşınmaların həyata keçirilməsini gerçəkləşdirib. Bu nəqliyyat dəhlizləri istifadəyə verildiyi vaxtdan tarixi “İpək Yolu”nun bərpasında mühüm önəm daşıyıb. Zəngəzur dəhlizinin istifadəyə verilməsi isə qeyd edilən fonda Azərbaycanın mövqeyini daha da gücləndirəcək.
Maraqlıdır ki, artıq Ermənistanda da nəqliyyat dəhlizi ilə bağlı Azərbaycan və Türkiyənin mövqeyi qəbul edilir. Belə ki, Ermənistanın baş naziri vəzifəsini icra edən Nikol Paşinyan bölgədəki nəqliyyat kommunikasiyalarının açılmasının vacibliyini bildirib. Onun sözlərinə görə, kommunikasiyaların açılması yalnız Azərbaycanın deyil, həm də Ermənistanın təhlükəsizlik maraqlarına cavab verir: “Ümumiyyətlə, bölgədə kommunikasiyaların açılmasının tərəfdarıyıq, çünki həm Azərbaycanın, həm də bizim buna ehtiyacımız var”. Yaxın Şərq üzrə rus ekspert Mixail Maqid isə bildirir ki, artıq yeni yanaşmalar fonunda regionda həqiqətən də fərqli vəziyyət yaranır: “Azərbaycanla Türkiyə arasında imzalanan Şuşa Bəyannaməsi ilk növbədə bu iki ölkənin təhlükəsizlik məsələlərində strateji tərəfdaşlığın gücləndirilməsinə və iqtisadi tərəfdaşlığın genişləndirilməsinə yönəldilib. Şuşa Bəyannaməsi tamamilə fərqli bir siyasi reallığın formalaşmasına kömək edəcək. 1920-ci illərdən bu yaxınlara qədər, yəni bir əsr boyunca Türkiyənin Cənubi Qafqazdakı rolu əhəmiyyətsiz idi. Hətta SSRİ dağıldıqdan sonra da bölgə tamamilə Rusiyanın hakimliyində idi. Qars müqaviləsi bir zamanlar bu vəziyyəti təmin edən əsas oldu. İndi reallıq kökündən dəyişir. Cənubi Qafqazda iqtisadi və hərbi gücü Rusiya ilə müqayisə edilə bilən yeni güclü bir oyunçu meydana çıxdı. Bu tamamilə yeni bir vəziyyətdir: Türkiyə SSRİ-nin keçmiş bölgəsinə hərbi mütəxəssisləri və hərbi texnologiyaları ilə, iqtisadi və geosiyasi layihələri ilə gəlir. Şuşa Bəyannaməsi yeni vəziyyəti möhkəmləndirən, Azərbaycan və Türkiyə arasında yüksək səviyyədə əməkdaşlığı rəsmi olaraq vurğulayan bir sənəddir. Şuşa Bəyannaməsi və Qars müqaviləsinin hər birinin müəyyən bir siyasi gerçəkliyi var və bir-birinə çox bənzəyir. Ancaq reallıq çox fərqlidir”.
Azərbaycan və Türkiyə Ermənistanın da gələcək taleyini müəyyən edəcək...
Azərbaycanın yaratdığı yeni reallıqdan əslində faydalana biləcək tərəflərdən biri də Ermənistandır. Bu gün Ermənistan Azərbaycanla, eləcə də Türkiyə ilə normal münasibətlər yaratmaq imkanı qazanıb. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Milli Məclisin xüsusi iclasında çıxışı zamanı bu xüsusda maraqlı fikirlər səsləndirib: “Ermənistan Azərbaycanla problemlərini həll etdikcə Türkiyə olaraq biz də lazımi addımları atacağıq”.
Ərdoğan bildirib ki, Türkiyə sərhədlərinin açılmasının Ermənistana verəcəyi faydalar saymaqla bitməz: “Bu zəfəri hər kəsin ortaq zəfəri halına gətirmək bizlərin əlindədir. Bir daha Qafqazın boynuna kimsənin əsarət zənciri vura bilməməsi üçün qarşımıza çıxan fürsətləri birlikdə ən yaxşı şəkildə dəyərləndirməliyik. Biz bu mübarizəni özümüz və dostlarımızla birlikdə “dünya 5-dən böyükdür” deyərək qlobal miqyasda da aparırıq”. Əslində, Ermənistanda sosial şəbəkələrdə yayılan fikirlər də erməni ictimai rəyinin getdikcə daha çox Azərbaycan faktoru ilə hesablaşıldığını göstərir. Məsələn, belə şərhlərdən birində deyilir: “Gəlin məsələyə obyektiv baxaq. Ermənistan Azərbaycan və Türkiyə ilə münasibətini yaxşılaşdıracaq. Ən azından, iqtisadi inkişaf baxımından irəliləyiş olacaq. Rusiya bu gün heç kimə kömək etmək iqtidarında deyil. Rusiya regional gücdən regional tüfeyliyə çevrilib. Fransa isə, əzizlərim, buradan çox uzaqdır. Onların işi zaman-zaman mırıldamaqdır. Əslində Ermənistan tək qalıb. Bu reallığa uyğun olaraq, bu ölkənin siyasi elitasının iki yolu var: a) Robert Köçəryanı hakimiyyətə gətirib onunla birlikdə intihar etmək; b) Azərbaycanın şərtlərini qəbul edib, iqtisadi üstünlüklər əldə etmək. Beləliklə, erməni xalqı, erməni mənşəli Azərbaycan vətəndaşları, seçim sizindir: ya insan kimi yaşamaq, ya da acınacaqlı həyat sürmək”. Belə mövqedə olan ermənilərin sayı isə getdikcə artır. Türkiyəli ekspert Nurəddin Parıltı bunu təsadüf saymır. O bildirir ki, Ermənistan indiki mərhələdə iki tarixi seçim qarşısında qalıb: “Əlbəttə, burda Ermənistan ağıllı hərəkət etməlidir. Onun qarşısında iki yol var. Bunlardan birincisi odur ki, Ermənistan özünün işğalçı iddialarından və sərsəmləmələrindən birdəfəlik imtina edib qarşılıqlı hörmət prinsipi çərçivəsində qonşuluq siyasətinə keçməli, inkişaf yolunu seçməlidir. İkincisi isə ,sərsəmləmələrə davam etməklə hər şeydən təcrid olunmaqdır. Bu, intihara bərabər bir seçimdir”.
Elə Ermənistanın “Joxovurd” nəşri də yazır ki, bu gün Azərbaycan və Türkiyə Ermənistanın da gələcək taleyini müəyyən edən ölkəyə çevrilib: “Ermənistanın daxili siyasi həyatında seçkiqabağı ehtiraslar alovlanarkən regionda yeni inkişaflar baş verir. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Azərbaycan dövlət başçısı İlham Əliyevlə Şuşaya səfər edib. Bu səfərə Ermənistanın rəhbərə sahib olmayan Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən reaksiya verilib. Əlbəttə, bu vəziyyətdə rəsmiyə sahib olmamaq təəccüblüdür, lakin geosiyasi inkişaflar Ermənistandakı seçkilərin sonunu gözləmir. Ermənistanda insanlar bir-birinə çamur atarkən dünyada yeni inkişaflar baş verir, Ermənistan isə bunlardan kənarda qalır”.
İrəvan razılaşmasa, daha çox bəlalar görəcək...
Hazırda Ermənistanda bazar günü baş tutacaq növbədənkənar parlament seçkiləri ilə bağlı olaraq, siyasi qüvvələr regionda Azərbaycanın malik olduğu birmənalı üstünlüyü açıq etiraf etməyə çəkinir. Lakin hesab edilir ki, seçkidən sonra ölkənin ilk prezidenti Levon Ter-Petrosyan kimi Azərbaycanla bağlı maraqlı etiraflarla çıxış edən siyasi qüvvələrin sayında dinamik artım olacaq.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Levon Ter-Petrosyan növbəti dəfə Azərbaycan və Qarabağ məsələsinə dair maraqlı fikirlər səsləndirib: "Bizim necə istəməyimizdən asılı olmayaraq, dünya birliyi bizi məcbur edəcək ki, Azərbaycanla sülh müqaviləsinin imzalanması ilə razılaşaq” . Sabiq prezident bildirib ki, İrəvan razılaşmasa, daha çox bəlalar görəcək: “Əgər razılaşmasaq, özümüzə daha çox bəlalar gətirəcəyik. Hər şey məcbur edilir. BMT-nin nizamı belədir. Bu gün biz İlham Əliyevin sülh müqaviləsinin imzalanması təklifini qəbul etməyə bilərik. Çünki sülhməramlılar ayaq üstədilər. Ermənistanla Azərbaycan arasında müharibə mümkün deyil. Ancaq Azərbaycan və Türkiyə ilə danışıqların gedişi hansısa bir sazişə gətirib çıxarmalıdır. İki qonşu ilə daim düşmənçilik etmək olmaz. Bununla da biz varlığımızın özünü təhlükəyə atırıq”. Beləliklə, yeni şərtlər bir daha göstərir ki, bu gün Ermənistan üçün yeganə çıxış yolu Azərbaycan və Türkiyənin şərtlərini qəbul etməkdir. Əks halda bu ölkə məhvə məhkumdur.
Tahir TAĞIYEV
